مدل ششمرحلهای ظهور شبکههای اجتماعی، در نگاه اول، یک چارچوب توصیفی برای تحلیل تغییرات اجتماعی به نظر میرسد. اما با نگاهی عمیقتر و با الهام از حکمت متعالیه، میتوان این مدل را به عنوان یک تفسیر جامعهشناختی از اصل فلسفی حرکت جوهری بازخوانی کرد. در این دیدگاه، جامعه یک «جوهر» سیال و پویاست که در یک حرکت ذاتی و مستمر، از یک «فعلیت» به فعلیتی دیگر در حال شدن است و این مدل، مراحل این «شدن» را به تصویر میکشد.
۱. تعریف جوهر جامعه: وحدت جهانبینی و شبکههای اجتماعی
برای درک این تطبیق، ابتدا باید «جوهر جامعه» را تعریف کنیم. بر اساس این نظریه، جوهر یک جامعه، یک هویت ثابت و ایستا نیست، بلکه ترکیبی درهمتنیده از دو عنصر است:
- جهانبینی حاکم (به مثابه صورت نوعیه): این جهانبینی، «روح»، «معنا» و «شاکله» جامعه است. همانند «صورت نوعیه» در فلسفه اسلامی که به ماده، هویت و جهت میبخشد، جهانبینی نیز ارزشها، اهداف و معنای حیات اجتماعی را تعریف میکند.
- شبکههای اجتماعی و نهادها (به مثابه ماده): این ساختارها، «جسم» و «کالبد» جامعه هستند. روابط، نهادها، و قشربندیهای اجتماعی، همان «ماده»ای هستند که جهانبینی حاکم در آن تجلی و تحقق مییابد.
بنابراین، جوهر جامعه عبارت است از وحدتِ صورت (جهانبینی) و ماده (شبکههای اجتماعی). حرکت جوهری جامعه نیز به معنای تحول همزمان و ذاتی این دو عنصر است؛ یعنی تغییر در جهانبینی، ناگزیر به تغییر در ساختارها میانجامد و بالعکس.
۲. انطباق مراحل مدل با فرایند حرکت جوهری
اکنون میتوانیم مراحل ششگانه مدل را به عنوان فازهای مختلف این حرکت ذاتی تفسیر کنیم:
مرحله ۱ (جامعه مادر): جوهر اولیه در حالت قوه
جامعه مادر، جوهر اولیه و فعلیتِ نخستینِ جامعه است. اما «محدودیت آگاهی» و «آسیبپذیری وجودی» آن، نشاندهنده «قوه» برای تغییر است. این جامعه در ذات خود، استعداد و زمینه دگردیسی به جوهری دیگر را حمل میکند. این ضعفها، تنش درونیِ جوهر هستند که آن را برای حرکت آماده میسازند.
مراحل ۲ و ۳ (شخصیتهای مؤثر و جهانبینی جدید): آغاز حرکت و تعیین صورت جدید
ظهور شخصیتهای مؤثر با یک «ارزش» جدید، لحظه آغاز حرکت جوهری است. این ارزش جدید، نطفه یک «صورت نوعیه» جدید است که قصد دارد جایگزین صورت قبلی شود. وقتی این ارزش در قالب یک «جهانبینی» منسجم (مانند جهانبینی قدرتگرا) تئوریزه میشود، جوهر جامعه رسماً حرکت خود را به سوی فعلیتی جدید آغاز کرده است. روح جامعه در حال تغییر است.
مراحل ۴ و ۵ (نهادها و قشربندی): فعلیت یافتن صورت جدید در ماده
این مراحل، فرایند تجسم و تحقق صورت جدید در ماده اجتماعی است. جهانبینی جدید دیگر یک ایده انتزاعی نیست؛ بلکه در کالبد «نهادها» (ارتش، دربار) و «قشربندی طبقاتی» عینیت مییابد. در اینجاست که جوهر جامعه به شکل برگشتناپذیری در حال تغییر است. ماده (شبکههای اجتماعی) در حال پذیرش کامل صورت (جهانبینی) جدید است و هویت جامعه دگرگون میشود.
مرحله ۶ (پیامدهای سیستمیک): فعلیت تام و ظهور اعراض جدید
این مرحله، نشاندهنده «فعلیت تام» جوهر جدید است. جامعه اکنون به طور کامل به یک «جامعه قدرتگرا» تبدیل شده است. پیامدهای سیاسی (امپراتوری)، اقتصادی (بردهداری) و فرهنگی (نظامیگری)، در واقع «اعراض» این جوهر جدید هستند. این ویژگیها، خواص و لوازمی هستند که از ذات و ماهیت جدید جامعه برمیخیزند. همانطور که «حرارت» عرضِ ذاتیِ جوهرِ «آتش» است، «کشورگشایی» نیز عرضِ ذاتیِ جوهرِ یک «شبکه قدرتگرا» است.
۳.نزول آگاهی در تحولات اجتماعی
بر اساس دیدگاه حکمت متعالیه، مدل ششمرحلهای ظهور شبکههای اجتماعی چیزی جز شرح “حرکت جوهری نفس جمعی بشر“ نیست. اما پرسش بنیادی این است: این “صورت” جدیدی که جانشین صورت پیشین میشود، از کجا میآید؟
پاسخ حکمت متعالیه، فراتر از تحلیل مادی صرف است و ریشه تحول را به “عالم معنا“ و “عقل کل“ گره میزند. ارزشها و جهانبینی جدیدی که قرار است محور دگردیسی جامعه قرار گیرد، از “عالم عقول” و به ویژه از “عقل فعال” نازل میشود. عقل فعال، صورتهای کلی و معقول امور را در خود دارد و منبع فیض و اشراق معنا به حیات انسان است.
۴.مسیر نزول صورت جدید به جامعه:
۴.۱.دریافت از عقل فعال
در مرحله بحران، هنگامی که جوهر جامعه برای حرکت آماده میشود، شخصیتهای مؤثر (نخبگان، پیامبران، مصلحان، فیلسوفان) که به دلیل صفای باطن، فراست و آمادگی وجودی، “عقل” آنان به عقل فعال متصل میگردد، این ارزشها و صورتهای جدید را دریافت میکنند. آنان مانند “لنز” یا “مجرا”هایی هستند که نور معنا از عالم بالا را گرفته و در قالب مفاهیم، آموزهها و یک “جهانبینی نوین” برای جامعه زمینی ترجمه و تبیین میکنند.
۴.۲.تزریق به عقل جمعی
این صورت دریافتشده (مثلاً ارزش “عدالت”، “توحید”، یا حتی “قدرتِ سازمانیافته”) ابتدا به عنوان یک ایده، آرمان یا داعیه، از طریق شخصیتهای مؤثر به “عقل جمعی” جامعه تزریق میشود. اینجاست که حرکت جوهری به طور مشخص آغاز میگردد: “صورت نوعیه” جدیدی وارد عرصه حیات اجتماعی شده و ادعای جانشینی صورت قبلی را دارد.
۵. تداوم حرکت جوهری جوامع
در اینجا پرسشی به ذهن خطور میکند: آیا میتوان ظهور شبکههای قدرتگرا را به نزول صورتی از عقل فعال نسبت داد؟
برای پاسخ به این پرسش، نخست باید نسبت میان «نزول صور از عقل فعال» و «جهت حرکت جوهری» روشن شود. در حکمت متعالیه، عقل فعال منشأ افاضه صور معقول و مبدأ تحقق صورتهای نوعیه در عالم طبیعت است. بدین معنا، هر فعلیتی که در عالم ماده تحقق مییابد، در نهایت با افاضه صورتی از عقل فعال ممکن میشود. اما این امر به معنای آن نیست که همه فعلیتهای حاصل، لزوماً بیانگر کمال نهایی یا جهت استکمالی باشند.
در نظام فلسفی ملاصدرا، عقل فعال «مبدأ افاضه صورت» است، نه تعیینکننده جهت ارزشی همه تحولات. صورتی که در یک موجود یا در یک نظام اجتماعی فعلیت مییابد، همواره متناسب با «استعداد قابل» و «جهت حرکت» آن است. به بیان دیگر، افاضه صورت تابع قابلیت ماده و مسیر حرکتی آن است. بنابراین اگر ماده در جهت کمال حرکت کند، صورت متناسب با کمال بر آن افاضه میشود؛ و اگر در مسیر انحراف، سلطه یا فساد قرار گیرد، صورتی متناسب با همان مرتبه وجودی در آن فعلیت مییابد.
از این رو، حرکت جوهری ذاتاً به معنای «شدن» و «تبدل در مرتبه وجود» است، نه الزاماً حرکت به سوی کمال اخلاقی یا ارزشی. همانگونه که در طبیعت، حرکت جوهری میتواند به پیدایش، رشد، زوال و فساد یک موجود بینجامد، در حیات اجتماعی نیز حرکت جوهری میتواند به شکلگیری ساختارهایی منتهی شود که از نظر انسانی و اخلاقی ناقص یا حتی فاسد باشند.
بر همین اساس، ظهور شبکههای قدرتگرا را نیز میتوان در چارچوب همین منطق تبیین کرد. این شبکهها هنگامی پدید میآیند که در بطن جامعه، گرایشهایی مانند میل به سلطه فعلیت یابد. هنگامی که این گرایشها جهت حرکت جامعه را تعیین میکنند، «ماده اجتماعی» استعداد پذیرش صورتی را پیدا میکند که با همین جهتگیری سازگار است؛ یعنی صورتی که در آن قدرت، محور سازمان اجتماعی میشود و ساختارهای سیاسی، نظامی و طبقاتی بر اساس آن شکل میگیرند. در این حالت نیز صورت نوعیه جامعه، همچنان در نهایت از عقل فعال افاضه میشود، اما این صورت دقیقاً متناسب با استعداد و جهت حرکت جامعه است، نه لزوماً بیانگر کمال مطلوب انسانی.
بنابراین، نسبت دادن ظهور شبکههای قدرتگرا به نزول صورت از عقل فعال، در سطح هستیشناختی قابل قبول است؛ زیرا تحقق هر صورت نوعیه در عالم طبیعت به افاضه وجودی وابسته است. اما این امر به معنای آن نیست که چنین ساختارهایی تجلی کمال نهایی حیات انسانی باشند. بلکه اینها صورتهاییاند که در پاسخ به قابلیت و جهت خاص حرکت یک جامعه تحقق مییابند.
بطور خلاصه
حرکت جوهری همواره جهتدار است: یا صعودی و استکمالی است یا نزولی و قهقرایی. حرکت استکمالی زمانی است که جامعه در مسیر تحقق «صورت نوعیه» کاملتر و متعالیتری گام برمیدارد و مسیرهای آگاهی به سوی آن گشوده است. حرکت قهقرایی زمانی است که این مسیرها مسدود شده و جامعه از فعلیتِ کسبشده خود تنزل میکند یا در آن دچار جمود و فساد میشود.
گذار از جامعه بدوی به جامعه قدرتگرا، یک حرکت جوهری استکمالی پیچیده بود؛ زیرا بشر را از پراکندگی و غارنشینی به مرحلۀ ایجاد تمدنهای بزرگ و ساختارهای پیچیده اجتماعی رساند. اما از آنجایی که حرکت جوهری توقفناپذیر است، رسیدن به یک منزل، آغاز حرکت به منزل دیگر است. فعلیت تامِ جوهر قدرتگرا، به جای آنکه نقطه پایان تاریخ باشد، خود به نقطۀ آغازین یک تنش درونی جدید تبدیل میشود.
جامعه قدرتگرا در اوج فعلیت خود، «قوه» و استعداد یک حرکت جوهری جدید را در درون خود میپروراند. این «قوه» از سه منبع اصلی تغذیه میشود:
- تضاد درونی جوهر (فساد در ماده): جوهر جامعه قدرتگرا بر پایه نابرابری و سلطه بنا شده است. وجود طبقات فرادست و فرودست، یک تنش دائمی در «ماده» اجتماعی (ساختارها و روابط) ایجاد میکند. این ظلم و تبعیض سیستماتیک که از اعراض ذاتی این جوهر است، به مثابه یک نیروی واگرا عمل کرده و «قوه» مقاومت و میل به تغییر را در بطن جامعه زنده نگه میدارد. این همان فسادی است که ماده را برای پذیرش صورتی جدید مستعد میکند.
- ظهور ارزشهای رقیب (صورتهای نوعیه بالقوه): همزمان با فساد در ماده، «صورت»های جایگزین نیز عرضه میشوند. همانطور که در فصل «گونهشناسی جهانبینیها» تبیین شد، در کنار جهانبینی قدرتگرا، جهانبینیهای دیگری همچون مردمگرایی، انسانگرایی و بهویژه حقیقتگرایی دینی و عرفانی به عنوان «صورتهای نوعیه بالقوه» وجود دارند. پیامبران، فیلسوفان و مصلحان اجتماعی با طرح ارزشهای متعالی (عدالت، توحید، برابری، معنویت و خرد)، «صورتی» کاملتر و استکمالیتر را برای جامعه عرضه میکنند که میتواند حرکت جوهری را در مسیری صعودی ادامه دهد.
- خطر قهقرا (بازگشت به صورت نوعیه ناقصتر): از سوی دیگر، حرکت جوهری همواره با خطر ارتجاع و بازگشت به فعلیتهای پیشین یا ناقصتر روبروست. اگر جامعهای که به مرتبهای از فعلیت (مثلاً تحقق جامعهای مبتنی بر شریعت توحیدی) دست یافته، نتواند آن فعلیت را حفظ کند و دچار فساد درونی شود، ممکن است در یک حرکت نزولی، دوباره به «صورت نوعیه» قدرتگرا یا حتی شرکآلود بازگردد. سرنوشت قوم یهود، تجربۀ فراموشنشدنی و درسی بزرگ در تاریخ بشر در این خصوص است. آنها پس از آنکه توسط حضرت موسی (ع) از حضیض بردگی در شبکه قدرتگرای فرعونی رهایی یافته و به فعلیت یک جامعه توحیدی رسیدند، به دلیل دنیاگرایی و انحراف از اصول، بارها در حرکت قهقرایی به پرستش قدرت و ثروت (گوساله سامری به عنوان نماد) و سیطره مجدد جهانبینیهای مادی بازگشتند.
بنابراین، تاریخ بشر را میتوان به عنوان یک حرکت جوهری مستمر و بیپایان نگریست که در هر لحظه در کشاکش میان صعود و نزول است. هر شبکۀ اجتماعی غالب (با جهانبینی حاکم بر آن)، پس از رسیدن به فعلیت، به دلیل تضادهای درونی خود، زمینه را برای ظهور یک جوهر جدید فراهم میکند. این جوهر جدید ممکن است در جهتی استکمالی (مانند گذار از قدرتگرایی به عدالتمحوری) یا قهقرایی (مانند فروپاشی تمدن و بازگشت به آشوب) حرکت کند. این مدل ششمرحلهای، صرفاً الگوی یک «موج» از این اقیانوس بیکرانِ شدن و تحول است و نشان میدهد که هیچ ساختار اجتماعی، ابدی و غایت تاریخ نیست، بلکه تنها منزلی در مسیر حرکت جوهری و دائمی جوامع انسانی است.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
