پدید آمدن شبکهی اجتماعی قدرتگرا از درون جوامع قومگرای بدوی و نهادینهشدن آن صرفا یک رویداد تاریخی نیست، بلکه فرایندی در تاریخ است که هنگام ظهور هر شبکۀ اجتماعی دیگری نیز تکرار میشود. این فصل تلاشی است برای تعمیمپذیر کردن این فرایند تاریخی در یک مدل شش مرحلهای:
۱. جامعه مادر: بستر تحولات اجتماعی
هر شبکه اجتماعی از درون یک جامعۀ مادر متولد میشود که معمولاً متشکل از چندین شبکه اجتماعی است. جامعۀ مادر توسط شبکهای اداره میشود که قدرت را در دست دارد. شبکه حاکم دارای نوعی جهانبینی است که دو کارکرد اساسی دارد: «مشروعیت بخشی به قدرت» و «هدایت فعالیتها»
جامعه مادر با دو چالش بنیادین روبرو است که زمینه را برای تحول فراهم میکند:
- محدودیت آگاهی: جهانبینی حاکم، با وجود انسجام درونی، ممکن است در تحلیل، پیشبینی و کنترل پدیدههای جدید ناتوان باشد یا قادر نباشد جایگاه قدرت شبکه حاکم را به درستی تبیین کند که در این صورت اعتبار خود را از دست میدهد و برای بقای خود جلوی رشد آگاهی مردم را میگیرد.
- آسیبپذیری وجودی: جامعه ممکن است در برابر تهدیدات محیطی (مانند قحطی و بلایای طبیعی) یا اجتماعی (مانند تهاجم خارجی) شکننده باشد، یا به دلیل اختلاف طبقاتی فاحش و وجود فساد در دستگاه حاکمه دچار تنش باشد.
- مصداق در جوامع بدوی: شبکههای قدرتگرا از درون جوامع بدوی سر برآوردند. این جوامع دارای جهانبینی اسطورهای بودند. این جهانبینی ابزارهای مفهومی و عملی برای مدیریت پیچیدگیهای فزاینده را نداشت (محدودیت آگاهی). همزمان، این جوامع در برابر تهدیدات طبیعی و حملات قبایل رقیب بسیار آسیبپذیر بودند (آسیبپذیری وجودی).
۲. ظهور شخصیتهای مؤثر
شخصیتهای مؤثر، افرادی هستند که با درک بحرانهای جامعه مادر، ارزشها و جهانبینی جدیدی را ارائه میدهند که پاسخی به چالشهای جامعه مادر است.
- مصداق در جوامع بدوی: جنگاوران قدرتگرا، با ارائه ارزش قدرت و سازماندهی، پاسخی به بحران آسیبپذیری جامعه دادند. آنها با ایجاد امنیت و نظم در برابر تهدیدات بیرونی، راهحلی عملی برای بقای جامعه ارائه کردند.
۳. شکلگرفتن روابط اجتماعی بر اساس ارزشهای جدید
هنگامی که افراد حول محور یک ارزش یا مجموعهای از ارزشهای جدید گردهم آیند و اهداف مشترکی را دنبال کنند، نطفۀ یک شبکه اجتماعی جدید بسته میشود. در این هنگام شبکه نیازمند نوعی جهانبینی است که ارزشهای محوری را توجیه و نظم اجتماعی خاص خود را شکل دهد.
- مصداق در جوامع بدوی: هنگامی که مردم حول محور «قدرت» گردهم آمدند و یک شبکه قدرتگرا را تشکیل دادند، جهانبینی شرک نیز شکل گرفت تا هم قدرت را به عنوان یک ارزش الهی توجیه کند و هم نظم اجتماعی جدید را مشروعیت بخشد.
۴. شکلگرفتن نهادهای جدید
هنگامی که روابط اجتماعی بر اساس ارزشها شکل بگیرد، رهبران شبکه برای محافظت از شبکه، ایجاد پیوند میان اعضا و نشر آگاهی، نهادهایی را ایجاد میکنند که موجب پایدار شدن شبکه میشود.
- مصداق در جوامع بدوی: شبکه قدرتگرا، نهادهای خود را شامل دستگاه حکومتی (دربار)، ارتش سازمانیافته، و نهاد دین رسمی (معابد و کاهنان) ایجاد کرد. این نهادها ساختار قدرت را تثبیت کرده و آن را بازتولید میکردند.
۵. شکلگرفتن قشربندی جدید
ارزشهای بنیادی جدید، جامعه را به چندین قشر تقسیم میکند. این قشربندی، نظم اجتماعی نوظهور را تثبیت کرده و چارچوب تعاملات را مشخص میکند.
- مصداق در جوامع بدوی: قشربندی اجتماعی بر اساس میزان نزدیکی به منبع قدرت شکل گرفت و یک جامعۀ طبقاتی را به وجود آورد. در رأس آن امپراتور (نمایندۀ قدرت الهی)، سپس فرماندهان نظامی و کاهنان، و در پایینترین طبقه، بردگان (فاقد هرگونه قدرت) قرار داشتند. این ساختار نابرابر، حق استثمار طبقات پایینتر توسط طبقات بالاتر را تعریف و عادیسازی میکرد.
۶. شکلگیری پیامدهای سیستمیک و درهمتنیده
با استقرار شبکه جدید و نهادهایش، مجموعهای از پیامدهای مرتبط به هم در حوزههای مختلف ظهور میکند. این پیامدها مجزا از یکدیگر نیستند، بلکه یکدیگر را تقویت کرده و یک سیستم یکپارچه را تشکیل میدهند.
- الف) پیامدهای سیاسی-اقتصادی: ساختار سیاسی جدید برای بقا و توسعه، به یک موتور اقتصادی نیاز دارد و این موتور اقتصادی نیز توسط ساختار سیاسی حمایت و هدایت میشود.
- مصداق در جوامع بدوی: پیامد سیاسیِ شکلگیری امپراتوریهای بزرگ و توسعهطلب، مستقیماً به پیامد اقتصادی آن یعنی تأمین نیروی کار ارزان (بردهداری) و منابع از طریق جنگهای دائمی گره خورده بود. سیاستِ کشورگشایی، اقتصادِ مبتنی بر غارت و بردگی را تغذیه میکرد.
- ب) پیامدهای فرهنگی-اجتماعی: فرهنگ و ساختار اجتماعی جدید، وظیفه توجیه و بازتولید سیستم سیاسی-اقتصادی حاکم را بر عهده میگیرند.
- مصداق در جوامع بدوی: جهانبینی شرک و پرستش خدایان جنگ و قدرت، به کشورگشاییها مشروعیت الهی میبخشید. جامعه طبقاتی، نابرابری را امری طبیعی و ذاتی جلوه میداد و ترویج فرهنگ نظامیگری (آموزش جنگی، احترام به جنگاوران) نیروی انسانی لازم برای ارتش را تأمین میکرد. این فرهنگ، سیستمی را که بر پایه قدرت بنا شده بود، در ذهن و عمل مردم نهادینه میساخت.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
