آمریکا در طول تاریخ خود بارها به سرنگونی حکومتهای منتخب و دموکراتیک در نقاط مختلف جهان دست زده است، معمولاً با توجیهات امنیتی، اقتصادی یا ایدئولوژیک. این مداخلات اغلب منجر به بیثباتی، جنگهای داخلی و رنج مردم شده است (Kinzer, ۲۰۰۶, pp. ۱-۵). در ادامه به برخی از مهمترین موارد اشاره میکنیم:
۱.کودتاها
- ایران (۱۹۵۳) – کودتای ۲۸ مرداد: دولت محمد مصدق که نخستوزیر منتخب ایران بود، پس از ملی کردن صنعت نفت، توسط عملیات مخفی CIA و MI6 سرنگون شد. شاه (محمد رضا پهلوی) با حمایت آمریکا به قدرت بازگشت و یک حکومت مستبد را ایجاد کرد که به انقلاب ۱۳۵۷ منجر شد(Gasiorowski & Byrne, ۲۰۰۴, pp. ۲۲۷-۲۶۰).
- گواتمالا (۱۹۵۴) – کودتا علیه آرنز: جاکوبو آرنز، رئیسجمهور منتخب گواتمالا، قوانین اصلاحات ارضی را اجرا و زمینهای شرکت یونایتد فروت (شرکت آمریکایی) را ملی کرد. CIA یک کودتا ترتیب داد و حکومتی نظامی را جایگزین کرد که دههها خشونت و جنگ داخلی را به دنبال داشت که بیش از ۲۰۰ هزار کشته در جنگ داخلی بعدی برجای گذاشت(Schlesinger & Kinzer, ۲۰۰۵, pp. ۷۲-۱۰۲).
- شیلی (۱۹۷۳) – کودتا علیه سالوادور آلنده: سالوادور آلنده، رئیسجمهور سوسیالیست منتخب شیلی، توسط کودتای پینوشه با حمایت CIA سرنگون شد. در نتیجه هزاران نفر کشته، شکنجه و ناپدید شدند و دموکراسی شیلی برای دههها نابود شد (Kornbluh, ۲۰۰۳, pp. ۱۷-۴۷).
- نیکاراگوئه (دهه ۱۹۸۰) – حمایت از کنتراها علیه ساندینیستاها: دولت ساندینیستاها که با انقلاب علیه دیکتاتوری سوموزا به قدرت رسید، مورد حمله گروههای شورشی کنترا قرار گرفت که توسط CIA حمایت میشدند. آمریکا حتی پس از ممنوعیت کمک به کنتراها توسط کنگره به حمایت خود ادامه داد، که نتیجۀ آن جنگ داخلی خونین و تضعیف توسعه نیکاراگوئه بود (Walker, ۲۰۰۳, pp. ۱۱۲-۱۴۵).
- هندوراس (۲۰۰۹) – کودتا علیه مانوئل زلایا: مانوئل زلایا، رئیسجمهور چپگرای هندوراس، در یک کودتای نظامی برکنار شد. اگرچه آمریکا رسماً از کودتا حمایت نکرد، اما سریعاً دولت جدید را به رسمیت شناخت و از تحریمها خودداری کرد که نتیجۀ آن افزایش خشونت و سرکوب در هندوراس بود (Frank, ۲۰۱۰, pp. ۳۴-۵۸).
- تلاش برای تغییر رژیم در ونزوئلا (۲۰۱۹-اکنون): آمریکا از خوان گوآیدو به عنوان رئیسجمهور موقت ونزوئلا حمایت کرد و تحریمهای شدیدی علیه دولت نیکلاس مادورو اعمال نمود. این اقدامات منجر به تشدید بحران اقتصادی و مهاجرت گسترده از ونزوئلا شد(Corrales & Penfold, ۲۰۱۵, pp. ۱۸۹-۲۱۵).
۲.انقلابات رنگی
انقلابات رنگی به جنبشهای اعتراضی سازمانیافته در کشورهای پساشوروی و برخی مناطق دیگر اشاره دارد که معمولاً با حمایت غرب و با استفاده از نمادهای رنگی به عنوان نشانه وحدت، برای سرنگونی دولتها انجام شدهاند. این انقلابها اغلب با شعارهای دموکراسیخواهی و مبارزه با فساد همراه بودهاند، اما منتقدان معتقدند که در پشت پرده، اهداف ژئوپلیتیکی غرب برای تغییر حکومتهای مستقل و جایگزینی دولتهای طرفدار غرب وجود داشته است (Kuzio, ۲۰۰۶, pp. ۴۱-۶۳).
مشهورترین انقلابات رنگی
- انقلاب گل رز (گرجستان، ۲۰۰۳):
- علت: اعتراض به نتایج انتخابات پارلمانی که حزب حاکم را پیروز اعلام کرده بود.
- رهبری: میخائیل ساکاشویلی (تحصیلکرده آمریکا) و گروههای طرفدار غرب.
- نتیجه: سرنگونی ادوارد شواردنادزه و روی کار آمدن دولت جدید طرفدار غرب.
- حمایت خارجی: آمریکا و اتحادیه اروپا از طریق NGOها مانند بنیاد سوروس (Mitchell, ۲۰۱۲, pp. ۱۰۵-۱۳۰).
- انقلاب نارنجی (اوکراین، ۲۰۰۴):
- علت: اعتراض به تقلب در انتخابات ریاستجمهوری به نفع ویکتور یانوکوویچ.
- رهبری: ویکتور یوشچنکو و یولیا تیموشنکو با حمایت غرب.
- نتیجه: برگزاری انتخابات مجدد و پیروزی یوشچنکو.
- حمایت خارجی: آمریکا و اتحادیه اروپا از طریق سازمانهای مدنی و مالی (Wilson, ۲۰۰۵, pp. ۸۸-۱۱۵).
- انقلاب گل لاله (قرقیزستان، ۲۰۰۵):
- علت: اعتراض به فساد و حکومت عسکر آقایف.
- نتیجه: فرار آقایف و روی کار آمدن قربانبیگ باقیاف.
- انتقادات: خشونتهای گسترده و بیثباتی پس از انقلاب.
- انقلاب یاسمن (تونس، ۲۰۱۰-۲۰۱۱):
- شروع با خودسوزی یک دستفروش و تبدیل به اعتراضات سراسری علیه زینالعابدین بنعلی.
- نتیجه: فرار بنعلی و آغاز بهار عربی.
- نقش غرب: حمایت غیرمستقیم از معترضان برای تغییر رژیم.
- جنبش سبز (ایران، فتنه ۸۸):
- علت: ادعای تقلب در انتخابات ریاستجمهوری به نفع محمود احمدینژاد و به ضرر میرحسین موسوی (Ansari, ۲۰۱۰, pp. ۱۴۵-۱۷۰).
- نتیجه: جنبش سبز سرکوب و اصلاحطلبان تندرو حذف شدند. این رویداد به تشدید گفتمان امنیتی در داخل کشور انجامید و از طرف غرب تحریمهای جدیدی علیه ایران وضع شد (Takeyh, ۲۰۱۱, pp. ۷۲-۹۵).
- نقش غرب: آمریکا و اتحادیه اروپا از معترضان حمایت کردند و نتایج انتخابات را به طور رسمی مورد تردید قرار دادند (Maloney, ۲۰۱۵, pp. ۲۱۰-۲۳۵). شبکههای ماهوارهای و رسانههای برونمرزی فارسیزبان (مانند BBC فارسی و صدای آمریکا) بهصورت گسترده و اغلب همسو با معترضان، اخبار و تحلیلهای مربوط به اعتراضات را پوشش دادند (Semati, ۲۰۱۰, pp. ۵۵-۷۸). بر اساس تحلیلهای وزارت اطلاعات ایران و برخی ناظرین، سازمانهای غیردولتی (NGOs) مرتبط با غرب و برنامههای تبادل فرهنگی و آموزشی (مانند برنامههای بنیادهای سوروس و نِد) که پیش از انتخابات فعال بودند، در زمینهسازی و شبکهسازی مورد استفاده در تحریک اعتراضات نقش داشتند (Khalaji, ۲۰۰۹, pp. ۱۲-۳۰؛ وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۸، ص. ۵-۲۵).
ویژگیهای مشترک انقلابات رنگی
- استفاده از نمادهای رنگی (مثل سبز، نارنجی، گل رز، یاسمن) برای ایجاد هویت جمعی (Bunce & Wolchik, ۲۰۱۱, pp. ۳۳-۵۰).
- سازماندهی از طریق NGOهای غربی (مثل بنیاد سوروس، نِد) (Mitchell, ۲۰۱۲, pp. ۱۰۵-۱۳۰).
- حمایت رسانههای بینالمللی برای جهتدهی به افکار عمومی (Khaldarova & Pantti, ۲۰۱۶, pp. ۳۹۱-۴۰۸).
- تمرکز بر جوانان و شبکههای اجتماعی برای بسیج تودهها (Pearce & Kendzior, ۲۰۱۲, pp. ۱-۲۰).
- ادعای تقلب انتخاباتی بهانهای برای آغاز اعتراضات (Tucker, ۲۰۰۷, pp. ۵۲۳-۵۴۷).
اهداف پشت پرده انقلابات رنگی
- تضعیف حکومتهای مستقل و جایگزینی دولتهای طرفدار غرب (Kuzio, ۲۰۰۶, pp. ۴۱-۶۳).
- گسترش ناتو و اتحادیه اروپا به سمت شرق (مثل اوکراین و گرجستان) (Asmus, ۲۰۱۰, pp. ۱۲۰-۱۴۵).
- کاهش نفوذ روسیه و چین در مناطق استراتژیک (Ambrosio, ۲۰۰۷, pp. ۶۵-۸۹).
- کنترل منابع اقتصادی و مسیرهای انرژی (مثل خط لولههای گاز) (Stulberg, ۲۰۰۷, pp. ۱۸۰-۲۰۵).
واکنش کشورها به انقلابات رنگی
- روسیه و چین: با ایجاد قوانین ضد NGO و محدود کردن فعالیتهای خارجی، سعی در جلوگیری از تکرار این سناریو داشتهاند (Sundstrom & Henry, ۲۰۱۲, pp. ۲۵۰-۲۷۵).
- ایران: پس از اعتراضات ۱۳۸۸، اصطلاح “فتنه” را برای توصیف تلاشهای مشابه به کار برد و سران فتنه را مجبور به حبس خانگی کرد.
- بلاروس و قزاقستان: با سرکوب شدید معترضان، مانع از موفقیت انقلاب رنگی شدند (Marples, ۲۰۱۱, pp. ۹۵-۱۱۸).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
