۱.مفهوم قدرت
پیش از واکاوی سازوکار ظهور این شبکه، یادآوری تعریف «قدرت» از منظر این نظریه ضروری است. بر اساس چارچوب ارائهشده در نظریه گونهشناسی شخصیت، قدرت، احساسی است که از «توسعه مفهوم خود» در ذهن بازنمایی میشود. هر عاملی—اعم از ثروت، اعتبار اجتماعی، یا برتری فیزیکی—که این حس «خودِ بزرگتر و توسعهیافته» را تقویت کند، مصداق قدرت است.
نباید تصور کرد که قدرت تنها در میان جوامع انسانی موضوعیت دارد. زیرا این مفهوم را بطور واضح در میان جوامع حیوانی نیز میتوان دید:
۲.سلسلهمراتب قدرت در میان حیوانات
در بسیاری از گونههای جانوری، زندگی اجتماعی بر اساس نوعی نظم و ساختار قدرت شکل میگیرد که به آن «سلسلهمراتب قدرت» یا «سلسلهمراتب اجتماعی» گفته میشود. در این ساختار، هر حیوان جایگاه مشخصی در گروه دارد و این جایگاه تعیین میکند که چه کسی به منابعی مانند غذا، قلمرو، جفت یا محل استراحت دسترسی بیشتری داشته باشد (Alcock, ۲۰۱۳).
یکی از شناختهشدهترین نمونههای این پدیده در میان گرگها، شامپانزهها و بسیاری از پستانداران اجتماعی مشاهده میشود. در این گروهها معمولاً یک یا چند فرد غالب وجود دارند که به آنها «آلفا» گفته میشود. این افراد اغلب از نظر قدرت بدنی، تجربه یا تواناییهای اجتماعی برتری دارند و میتوانند بر رفتار سایر اعضای گروه تأثیر بگذارند (Sapolsky, ۲۰۰۵). در مقابل، افراد با رتبه پایینتر معمولاً در تعاملات اجتماعی رفتارهای تسلیم یا اجتناب از درگیری نشان میدهند.
سلسلهمراتب قدرت تنها به رقابت و درگیری محدود نمیشود، بلکه به ایجاد نظم در گروه نیز کمک میکند. وقتی جایگاه هر عضو مشخص باشد، احتمال بروز درگیریهای شدید کاهش مییابد، زیرا حیوانات معمولاً از جایگاه خود و دیگران آگاه هستند و بر اساس آن رفتار میکنند. این امر موجب کاهش مصرف انرژی و کاهش آسیبهای ناشی از درگیریهای مکرر در میان اعضای گروه میشود (Dugatkin, ۲۰۰۱).
این ساختار اجتماعی در گونههای مختلف به شکلهای متفاوتی دیده میشود. برای مثال در میان مرغها اصطلاح «نظم نوکزدن» (Pecking Order) برای توصیف ترتیب سلطه به کار میرود که نخستین بار توسط تورلیف شولدرپ-ابه در اوایل قرن بیستم توصیف شد (Schjelderup‑Ebbe, ۱۹۲۲). در مقابل، در برخی گونهها مانند فیلها، گلهها معمولاً توسط مادهای مسن و باتجربه به نام «ماتریارک» رهبری میشوند که نقش مهمی در هدایت و تصمیمگیریهای گروه دارد (Moss, Croze & Lee, ۲۰۱۱).
در مجموع، سلسلهمراتب قدرت یکی از سازوکارهای مهم در سازماندهی زندگی اجتماعی حیوانات به شمار میرود. این نظام به مدیریت دسترسی به منابع، کاهش تعارضات و افزایش هماهنگی در میان اعضای گروه کمک میکند و در نهایت میتواند شانس بقا و موفقیت تولیدمثلی افراد و کل گروه را افزایش دهد (Alcock, ۲۰۱۳).
همین مختصر نشان میدهد که انگیزۀ قدرت در انسان ریشه تکاملی دارد و انسان آن را از دوران حیوانیت با خود حمل کرده است.
۳.شکلگیری قدرت در جوامع بدوی
جامعهٔ بدوی قومگرا، به دلیل ساختار اشتراکی و یکپارچهاش، عرصهٔ چندانی برای توسعهٔ «خودِ فردی» و احساس قدرت ناشی از آن باقی نمیگذاشت. هویت فرد عمدتاً در «ما»ی جمعی محو بود. با این حال، با پدیدار شدن مازاد اقتصادی، تخصصیشدن مشاغل و امکان انباشت ثروت، برای نخستین بار بستری عینی فراهم آمد که در آن، قرایض حیوانی و نفس اماره فرصت بروز پیدا کند به نحوی که یک «فرد» میتوانست احساس کند «خود» او—داراییهایش، مهارتهایش، یا نیروی بدنیاش—از دیگران متمایز و برتر شده است.
این تکانهٔ اولیه برای توسعهٔ فردی، همان بذر پنهان قدرتطلبی بود که در پرتو دگرگونیهای بعدی، به بار نشست و شبکهای اجتماعی را پدید آورد که محور آن نه «ما»ی قبیله، که «من»ی توسعهیافته و خواهان توسعهٔ بیشتر بود. این گذار، سرآغاز فصل نوینی در تاریخ بشریت، یعنی عصر سلطهی شبکههای قدرتگرا، بود.
تاریخ زندگی بشر مملو از جنگها، خونریزیها و تشکیل امپراتوریهای عظیم مانند ایران، روم، مصر و چین است که همگی مبتنی بر قدرت بودند. پرسش اصلی این است: شبکهی قدرتگرا چگونه از میان جوامع بدوی ظهور کرد؟ در پاسخ باید به صعود آگاهی و نقش دو سنخ شخصیتی فناوران و جنگجویان توجه کرد.
۳.صعود آگاهی و رشد سازههای شناختی
پژوهشهای انسانشناسی تکاملی نشان میدهد که رشد تدریجی تواناییهای شناختی انسان، مانند زبان نمادین، برنامهریزی بلندمدت، حافظهٔ فرهنگی و یادگیری اجتماعی پیچیده، نقش اساسی در تحول ساختارهای اجتماعی انسان داشته است. افزایش ظرفیت شناختی که با بزرگ شدن مغز در گونهٔ «انسان خردمند» همراه بود، امکان انتقال گستردهٔ دانش، هماهنگی در گروههای بزرگتر و شکلگیری شبکههای اجتماعی پیچیدهتر را فراهم کرد (Mithen, ۱۹۹۶, pp. ۱۴۸–۱۵۰; Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۰۰–۱۰۴).
این تواناییها به انسان اجازه دادند نه تنها ابزارها و فناوریهای پیچیدهتر بسازد، بلکه قواعد اجتماعی و نظامهای هنجاری را نیز ایجاد و تثبیت کند که همکاری در مقیاس وسیع را ممکن میساخت
(Boyd & Richerson, 2005, pp. 61–64).
ظرفیتهای شناختی، همراه با قرایض حیوانی و نفس اماره زمینهٔ شکلگیری اشکال پیچیدهتری از رقابت و قدرتطلبی را فراهم کردند. انسان با استفاده از تواناییهای ذهنی پیشرفته، قادر شد روابط اجتماعی را سازماندهی کند، نقشهای اجتماعی متمایز ایجاد کند و ساختارهای سلسلهمراتبی را تثبیت نماید. به تدریج قدرت از سطح تواناییهای صرفاً فیزیکی فراتر رفت و به توانایی مدیریت اطلاعات، بسیج نیروی انسانی و کنترل منابع پیوند خورد (Dunbar, ۱۹۹۸, pp. ۱۷۸–۱۸۰; Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۸۸–۹۴). در چنین شرایطی، گروههایی که توانایی بیشتری در سازماندهی اجتماعی و مدیریت منابع داشتند، توانستند ساختارهای قدرت پایدارتری ایجاد کنند.
با افزایش جمعیت و شکلگیری سکونتگاههای پایدار، این فرایند به تمرکز تدریجی قدرت در دست رهبران، نخبگان یا نهادهای خاص انجامید. شکلگیری نهادهای سیاسی اولیه، نظامهای اقتدار و در نهایت دولتهای ابتدایی را میتوان نتیجهٔ همین تحول در سازمان اجتماعی دانست؛ تحولی که در آن ظرفیتهای شناختی انسان امکان ایجاد ساختارهای پیچیدهٔ کنترل اجتماعی و مدیریت منابع را فراهم کرد (Diamond, ۱۹۹۷, pp. ۲۶۵–۲۶۸; Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۱۶–۱۲۰).
از این منظر، پیدایش تمدنهای تاریخی را میتوان حاصل تعامل دو روند اساسی دانست: نخست، گسترش تواناییهای شناختی انسان که سازماندهی اجتماعی پیچیده و انتقال فرهنگی گسترده را ممکن ساخت؛ و دوم، پویاییهای رقابت و قدرت در درون این ساختارهای اجتماعی که به ایجاد سلسلهمراتب، تمرکز قدرت و شکلگیری نهادهای سیاسی انجامید. بنابراین تمدنهای مبتنی بر قدرت را میتوان نه صرفاً محصول تحولات اقتصادی، بلکه نتیجهٔ پیوند میان تکامل شناختی انسان و تحول ساختارهای اجتماعی او دانست(Mithen, ۱۹۹۶, pp. ۲۱۰–۲۱۴; Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۸۵–۸۹).
۳.۱. نقش شناخت در تحول فناوری و شیوۀ زندگی
پرسش بنیادین این است که چرا برخی جوامع بدوی به سمت اهلیسازی حیوانات و کشاورزی رفتند، در حالی که بسیاری دیگر در سطح شکار–گردآوری باقی ماندند؟
پژوهشهای باستانشناسی و انسانشناسی نشان میدهد که گذار از شکار و گردآوری به اهلیسازی و کشاورزی نه ناگهانی، بلکه نتیجهٔ فرایندی تدریجی و چندعاملی بود. تغییرات اقلیمی پایان عصر یخبندان، افزایش سکونتهای فصلی، مدیریت پیشااهلی گیاهان و جانوران، و رشد جمعیت زمینهای فراهم کرد تا انسان پیوند انتخابگرانهتری با گونهها برقرار کند. این تعاملات طولانیمدت سرانجام به تغییرات ژنتیکی در گیاهان و حیوانات و شکلگیری نخستین نظامهای کشاورزی و دامداری انجامید (Diamond, ۱۹۹۷, pp. ۸۵–۱۱۵; Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۱۱۰–۱۲۵).
اگرچه این گذار غالباً با عوامل زیستمحیطی توضیح داده میشود، بسیاری از پژوهشها نشان میدهند که این تغییر بر بستری از ظرفیتهای شناختی شکل گرفته بود که پیشتر در مسیر تکامل انسان پدید آمده بودند. افزایش اندازهٔ مغز، توانایی یادگیری اجتماعی پیچیده و انتقال فرهنگی تجمعی امکان مدیریت گیاهان و جانوران و در نهایت فرایند اهلیسازی را فراهم کرد (Mithen, ۱۹۹۶, pp. ۱۴۲–۱۵۰; Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۶۱–۶۸; Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۰۰–۱۱۴).
این تحول شناختی به انسانهای بدوی امکان داد فناوری بوستانکاری را توسعه دهند و شیوهٔ زندگی خود را تغییر دهند. با گسترش این فناوری، نیاز به جستوجوی شکار کاهش یافت، سکونتگاههای ثابت شکل گرفت و ساخت خانههای خشتیِ بادوام رایج شد. همچنین ساخت ابزارهای متنوع و ظروف سنگی امکانپذیر شد و افزایش تراکم جمعیت، اهمیت حرفهها و نیاز به تخصص را شدت بخشید. این روند زمینهٔ تقسیم کار پیچیدهتر را ایجاد کرد (Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۲۳۴–۲۴۰). کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد این تغییرات نخست از آسیای صغیر، فلسطین و شرق دجله آغاز شد و سپس طی حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال به مناطق پیرامونی گسترش یافت (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۶۷–۷۳).
۳.۲. دگرگونی اقتصادی: از اشتراک تا اقتصاد پولی
رشد تدریجی «سازههای شناختی» در انسان بدوی تنها روند فناوری را دگرگون نکرد، بلکه بنیانهای اقتصادی جامعه را نیز تغییر داد. این تحول را میتوان در سه مرحله بررسی کرد:
- گذار از اشتراک قومی به مالکیت و مبادله: در جامعهٔ قومگرای اولیه، اقتصاد بر پایهٔ اشتراک و توزیع استوار بود و دارایی به قبیله تعلق داشت (Lee & Daly, ۱۹۹۹, pp. ۲۴۷–۲۵۴). با تثبیت سکونتگاهها و توسعهٔ کشاورزی، مازاد تولید شکل گرفت (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۹۲–۹۵). اینجا ظرفیتهای شناختی، همچون محاسبه و برنامهریزی آینده، فعال شدند (Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۰۹–۱۱۴) و ذهنیت مالکیت و انباشت جایگزین ذهنیت اشتراک شد.
- تخصصیشدن و تقسیم کار اجتماعی: مازاد تولید سبب شد همهٔ افراد قبیله ناچار نباشند به تأمین غذا بپردازند و امکان بروز قابلیتهای فردی فراهم گردد. این بستر زمینه را برای فعالتر شدن «سازهٔ موفقیت» در افراد مستعد فراهم کرد. این افراد—که میتوان آنان را نخستین صنعتگران و متخصصان نامید—به صورت طبیعی به سمت حرفههایی گرایش یافتند که در آنها امکان بروز خلاقیت و کسب مهارت وجود داشت: سفالگری، بافندگی، ابزارسازی و نهایتاً فلزکاری. این تخصصیشدن بهرهوری را به شدت افزایش داد و خود به موتور محرکهٔ تولید مازاد بیشتر تبدیل شد. تقسیم کار دیگر تنها بر اساس سن و جنس نبود، بلکه بر اساس استعداد و شناخت فرد از حرفهٔ خود شکل میگرفت(Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۲۵۵–۲۶۰).
- گذار از مبادلهٔ پایاپای به اقتصاد پولی: تخصصیشدن و افزایش حجم مبادلات، سیستم «کالا-کالا» را با مشکل مواجه کرد. یافتن طرف مبادلهای که همزمان نیازمند کالای شما و دارای کالای مورد نیازتان باشد دشوار بود. این چالش بار دیگر یک راهحل شناختی را طلبید: خلق یک معیار سنجش ارزش جهانشمول. برخی کالاها—به دلیل کمیابی، ماندگاری و قابلیت تقسیمپذیری—به عنوان پول اولیه انتخاب شدند (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۹۶–۱۰۱).
- پیامدها: ظهور پول پیامدهای شگرفی داشت:
- عیانسازی قدرت: پول به ثروت و قدرت شکلی عینی و قابل انباشت داد. اکنون قدرت تنها به شمشیر و تعداد جنگجویان محدود نبود، بلکه در انبارهای غله و فلزات گرانبها نیز تجسم مییافت.
- شکلگیری طبقهٔ جدید بازرگانان: گروهی پدید آمدند که نه تولیدکننده بودند و نه جنگجو، بلکه تخصصشان در مبادله و مدیریت همین پول بود.
- گسترش نفوذ: شبکههای قدرتگرا اکنون میتوانستند با پول سپاه اجیر کنند، منابع مناطق دیگر را بخرند و نفوذ خود را فراتر از قلمروی نظامی گسترش دهند.
۳.۳. تقابل اجتماعی و ظهور جنگاوران
در برخی مناطق، جوامع بوستانکار و شکارچی به موازات یکدیگر زندگی میکردند و گاه با یکدیگر درگیر میشدند. بوستانکاران با ایجاد سکونتگاههای جدید، شکارچیان را به مناطق دورتر راندند و سرزمینهای آنها را تصرف میکردند (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۱۰۳–۱۰۸). شکارچیان نیز به مرور زمان مجبور شدند جنگاورانی را تربیت کنند که با یورش به روستاها و شهرها از آنها غنیمت بگیرند.
۴.نقش جنگجویان در پیدایش شبکهی قدرتگرا
در بسیاری از جوامع قبیلهای و پیشادولتی، درگیریهای مسلحانه معمولاً در مقیاس کوچک و میان گروههای همجوار رخ میداد. این درگیریها اغلب با انگیزههایی چون دفاع از منابع حیاتی، انتقامگیری، رقابت بر سر دسترسی به شکارگاهها یا افزایش نفوذ گروه انجام میشد و در برخی موارد کسب غنائم نیز نقشی ثانویه داشت. با این حال، الگوهای جنگ در این جوامع عمدتاً با هدف توسعهٔ سازمانیافتهٔ قلمرو ـ به معنایی که در دولتهای تاریخی دیده میشود ـ همراه نبود، زیرا ساختارهای سیاسی آنها فاقد نهادهای لازم برای فتوحات گسترده بودند
(Diamond, 2012; Bellah, 2011; Service, 1975; Lenski & Lenski, 1987).
اما با گذار جوامع از ساختارهای قبیلهای به واحدهای سیاسی پیچیدهتر ـ مانند نظامهای ریاستمحور و دولتهای اولیه ـ شکل تازهای از جنگ ظهور کرد. در این مرحله، جنگجویان و رهبران سیاسی بیش از گذشته درگیر درگیریهای سازمانیافتهای شدند که هدف آنها گسترش قلمرو، کنترل منابع، و کسب غنائم بود. تمرکز قدرت، مازاد اقتصادی و تشکیل نهادهای سلسلهمراتبی امکان چنین توسعهطلبیهایی را فراهم کرد (Service, ۱۹۷۵; Diamond, ۱۹۹۷; Mann, ۱۹۸۶; Bellah, ۲۰۱۱; North, Wallis & Weingast, ۲۰۰۹).
آنان با بسیج منابع و جهتدهی به استعدادهای جامعه توانستند صنعتگران و ابزارسازان را به سمت توسعه و تکمیل فناوریهای نظامی از جمله ساخت سلاحهای کارآمدتر سوق دهندDiamond (۱۹۹۷))
در این چرخهٔ خشونت و رقابت، تنها قبایلی که از جنگجویان کارآزموده و فناوریهای برتر نظامی بهره میبردند میتوانستند به بقای خود ادامه دهند (Keeley, ۱۹۹۶, pp. ۱۷۲–۱۷۶). در این میان، قبایل مسالمتجو که رهبری آنها غالباً بر عهده شمنها بود و سازوکار دفاعی کارآمدی نداشتند، در مواجهه با یورش جنگجویان متجاوز یا کشته میشدند یا به بردگی گرفته میشدند (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۱۱۸–۱۲۲). این فرایند انتخاب اجتماعی-نظامی به تدریج زمینهساز ظهور و تثبیت شبکههای اجتماعی قدرتگرا شد که در آنها زور، برتری نظامی و انباشت ثروت از طریق غارت به عنوان عوامل اصلی تعیینکننده جایگاه و بقا عمل میکرد (Boehm, ۲۰۱۲, pp. ۱۷۱–۱۷۶).
۵. جوامع طبقاتی اولیه
این قدرتطلبی بود که در نهایت، جامعهٔ «بیطبقه»ی بدوی را به تدریج به جامعهای «طبقاتی» با شکاف عمیق میان فرادستان (حاکمان، کاهنان، سپاهیان، بازرگانان ثروتمند) و فرودستان (کشاورزان، صنعتگران خردهپا و بردگان) تبدیل کرد و بستر مادی لازم برای شکلگیری نهادهای پیچیدهٔ شبکهٔ قدرتگرا را فراهم آورد (Lenski & Lenski, ۱۹۸۷, pp. ۲۱۰–۲۱۴).
در جوامع طبقاتی اولیه، ساختار اجتماعی بر اساس سلسلهمراتب قدرت شکل میگرفت. هر شخص یا خانوادهای که از قدرت بیشتری برخوردار بود، در سلسلهمراتب اجتماعی جایگاه بالاتری داشت. علاوه بر این، رابطهی تنگاتنگی میان قدرت مرکزی و سلسلهمراتب اجتماعی وجود داشت. به این معنا که هرچه قدرت حکومت مرکزی بیشتر میشد، تعداد و فاصلهی طبقات اجتماعی نیز افزایش مییافت (Lenski & Lenski, ۱۹۸۷, pp. ۲۲۴–۲۲۹). در این ساختار، حکومت در راس هرم قدرت قرار داشت و طبقهی ضعیف (بردگان) در پایینترین سطح هرم جای میگرفت. سایر طبقات اجتماعی نیز میان این دو قطب قرار داشتند.
۵.۱. افزایش فاصلهی طبقاتی و بیثباتی
در جوامع طبقاتی، افزایش فاصلهی طبقاتی به طور مستقیم احساس بیعدالتی و محرومیت نسبی را در میان طبقات فرودست تشدید میکند (Wilkinson & Pickett, ۲۰۰۹, pp. ۳۳–۳۸). این احساس نارضایتی جمعی، در نهایت میتواند به ناآرامیهای اجتماعی، کاهش انسجام و بیثباتی سیاسی منجر شود (Acemoglu & Robinson, ۲۰۱۲, pp. ۱۰۱–۱۰۶). از سوی دیگر، کاهش فاصلهی طبقاتی نیز میتواند با خطر دیگری همراه باشد، زیرا نزدیکی قدرت گروههای مختلف اجتماعی به یکدیگر، رقابت برای تصاحب منابع و موقعیتهای برتر را تشدید میکند و به جنگ داخلی بر سر قدرت و تلاش برای استیلا یافتن افراد و گروهها بر یکدیگر میانجامد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۶۷–۷۱).
۵.۲. شورشها و کشمکشهای داخلی
به همین دلیل، جوامع بردهداری غالباً بیثبات بودند. شورشها و گردنکشیها نه تنها در ایالتهای دوردست، بلکه در پایتختها نیز رویدادی همیشگی به شمار میرفت. این شورشها معمولاً کار تودههای عادی مردم نبود، بلکه بیشتر توسط اعضای صاحب نفوذ و نیرومند طبقهی اشراف یا حتی برادران امپراتور دامن زده میشد (Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۸۲–۱۸۵). هنگامی که فردی نیرومند میتوانست اوضاع را سروسامان دهد و همهی افراد را زیر سلطهی خود درآورد، مجبور بود برای جلوگیری از جنگهای داخلی به کشورگشایی مبادرت کند و با لشکرکشی و تجاوز به همسایگان نیروهای درونی را به خارج از کشور متوجه سازد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۷۴–۷۹).
۶. پیدایش جهانبینی شرک
پس از جنگهای قبیلهای، جامعه بر اساس جهانبینی اسطورهای قبیلهی حاکم اداره میشد. در این جهانبینی، پیروزی در جنگها به کمکهای توتم قوم پیروز نسبت داده میشد. با این حال، برخی قبایل برای حفظ هویت و فرهنگ خود، توتمهای خود را حفظ میکردند، اما توتم قوم پیروز به مرور بر سایر توتمها برتری یافت. با گسترش دامنهی حکمرانی و مجبور شدن اقوام شکستخورده به تعظیم و تکریم در برابر توتم قوم پیروز، این توتم به مقام خدایی ارتقا یافت و پادشاه یا امپراتور به عنوان نماینده یا جانشین او معرفی شد (Frazer, ۱۹۲۲, pp. ۱۱۶–۱۲۱).
این نمایندگی به مرور حکمرانان دوران باستان را به این بینش کلیدی رهنمون ساخت که پایداری بلندمدت، نه در قطبهای افراطی تمرکز یا پراکندگی قدرت، بلکه در ایجاد نهادهای مشروعیتبخش نهفته است (North, Wallis, & Weingast, ۲۰۰۹, pp. ۱۸–۲۳). این نهادها—اعم از مذهبی، سیاسی یا اجتماعی—با ارائه توجیهی فراتر از زور محض برای نظم حاکم، رضایت داوطلبانه فرمانبران را جلب کرده و هزینه حکمرانی را کاهش میدادند. در این فرایند، جهانبینی نقشی محوری ایفا میکرد (Geertz, ۱۹۷۷, pp. ۹۰–۹۳).
از این رو در دولتشهرهایی که شکل میگرفتند، خدایانی خلق میشدند که حامی و نگهبان طبقهی حاکم بودند. جنگهای میان دولتشهرها به تدریج فرهنگ چندخدایی را پدید آورد، که در آن هر خدایی نمایندهی قوم یا نژادی خاص بود (Durant, ۱۹۵۴, pp. ۹۵–۱۰۱). خدایانی مانند زئوس، بعل یا ویشنو، هر یک مظهر اصالت نژادی و قدرت قومی بودند. به مرور جهانبینی جدیدی شکل گرفت که میتوان آن را جهانبینی شرک نامید. جهانبینی شرک نخستین نسخه از جهانبینی قدرتگرا بود که در جوامع طبقاتی اولیه پدید آمد. دکتر شریعتی در کتاب تاریخ ادیان خود مینویسد:
«برای اینکه اصالتهای نژادی، قومی و طبقهای حفظ شود و نژادها و اقوام به هم نیامیزند و به طبقهی دیگر راه نیابند و نظم اجتماعی برقرار باشد، هر نژاد، قوم و طبقهای باید جایگاه خود را در نظام طبقهبندی خدایان داشته باشد. چون خدایان ازلی و ابدی هستند، اختلاف نژادها، اقوام و طبقات نیز پایدار میشود. به این ترتیب، هیچ طبقهای به فکر تغییر طبقه و نابودی طبقهی دیگر نمیافتاد. شرک همیشه در طول تاریخ ابزار دست طبقهی حاکم بوده است که از تضاد طبقاتی، نژادی و طایفهای علیه مردم استفاده کند.» (Shariati, ۱۹۷۹, p. ۱۱۹).
۶.۱. توجیه قدرت و نظام طبقاتی
در جهانبینی شرک، امپراتور یا پادشاه به عنوان نمایندهی رسمی قدرت الهی در زمین معرفی میشد و شخصیتی خداگونه داشت. این اعتقاد، نقش مهمی در مشروعسازی رفتار مستبدانه و بهرهکشیهای ظالمانه داشت و دلیلی بود بر این که چرا علیرغم اختلاف طبقاتی فاحش، تلاشی برای کاهش فاصلهی طبقاتی صورت نمیگرفت. طبقهی حاکم از قداست خاصی برخوردار بود و تصور اینکه بردگان یا حتی افراد معمولی بتوانند به جایگاه طبقهی حاکم برسند، غیرممکن به نظر میرسید.
۶.۲. نقش جهانبینی شرک در تثبیت قدرت
شبکههای قدرتگرا در دوران باستان برای حفظ انسجام و توجیه اقتدار خویش، از جهانبینی شرکآلود و توتمگرایانه بهره میگرفتند. با تعیین خدایان و توتمهای اختصاصی برای هر قبیله یا گروه قومی، ساختار مذهبی متکثر بهصورت مصنوعی در یک نظام نمادین واحد ادغام میشد که اساس مشروعیت سیاسی را فراهم میکرد. در این چارچوب، هر خدای قبیله بهعنوان بخشی از پانتئون مرکزی قدرت پذیرفته میشد، امری که موجب شکلگیری نوعی همزیستی آیینی تحت اقتدار مشترک میگردید (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۲۰۶–۲۱۰; Frazer, ۱۹۲۲, pp. ۱۱۶–۱۲۱).
در چنین نظمی، نهاد دینی نقش اصلی را در تثبیت اقتدار ایفا میکرد: موبدان، کاهنان و روحانیان بهصورت کارکردی عمل میکردند تا نظم معنایی حاکم را بازتولید و طبقهی حاکم را تقدیس کنند. این همبستگی میان اقتدار دینی و اقتدار سیاسی موجب شکلگیری نوعی «مشروعیت کاریزماتیک-سنتی» شد که وبر آن را از بنیادهای تثبیت قدرت در دوران پیشمدرن میدانست (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۲۶–۲۳۰). از این منظر، دین و آیین نهفقط وسیلهی انسجام اجتماعی، بلکه ابزار ایدهسازی و ایدئولوژیسازی قدرت بودند (Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۲۶۰–۲۶۲; Eliade, ۱۹۶۴, pp. ۳۵–۳۷).
۶.۳. ثبات نسبی و تعادل پویا
جهانبینی شرک دو پیامد عمده داشت: توقف یا کندی شدید تحرک اجتماعی، و دستیابی جامعه به یک «ثبات نسبی» و «تعادل پویا» (Eliade, ۱۹۵۹, pp. ۴۰–۴۳). این تعادل پویا به چه معنا بود؟ جامعه اگرچه از نظر حرکت افراد بین طبقات، ایستا به نظر میرسید، اما در کلان خود به طور مستمر در حال رشد بود.
این رشد چگونه محقق میشد؟ دستگاه حاکمه با استخدام نیروهای متخصص، به تولید سلاحهای کشندهتر و فناوریهای مؤثرتر میپرداخت. این امر، قدرت جنگاوری حکومت را به شکل چشمگیری افزایش میداد (Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۸۸–۱۹۱).
در گام بعدی، فتح سرزمینهای جدید و اسیر کردن نیروهای بیشتر، حیطهی قدرت و ثروت حکومت را گسترش میداد و به بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی مردم کمک میکرد. این چرخهٔ پیروزی، غارت و توسعه، موتور محرکهٔ تعادل پویا در این جوامع بود (Toynbee, ۱۹۶۱, pp. ۷۳–۷۸).
۶.۴. اختراعات و تحولات
در زیر پوست نظام بردهداری، تحولات عظیمی در حال شکلگیری بود. اختراعاتی مانند چرخ، استفاده از نیروی باد برای حرکت کشتیها، اختراع خط، مفاهیم عددی و گاهشمار، زندگی مردم را به تدریج تغییر میداد (Lenski & Lenski, ۱۹۸۷, pp. ۲۵۵–۲۶۲; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۳۲–۱۴۰).
شبکههای قدرتگرا با جلب حمایت کاهنان و نهادهای دینی توانستند پایههای حکومتی خود را تحکیم بخشند و نظام سیاسی را برای تودهها موجه و باورپذیر جلوه دهند. کاهنان و روحانیان با تفسیر جهانبینی دینی، نظم سیاسی موجود را بهعنوان بخشی از نظم قدسی و کیهانی معرفی میکردند و از این طریق، اقتدار سیاسی را مشروعیت میبخشیدند. در نتیجه، دین به ابزاری برای بازتولید نظم اجتماعی و تثبیت ساختار طبقاتی تبدیل شد؛ فرآیندی که در آن پیوند میان اقتدار دینی و اقتدار سیاسی موجب تقویت موقعیت طبقهٔ حاکم و گسترش حوزهٔ فرمانروایی آن میشد (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۲۰۶–۲۱۰; Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۲۶–۲۳۰; Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۲۶۰–۲۶۲).
۶.۵. ظهور امپراتوریهای بزرگ
به این ترتیب، امپراتوریهای بزرگی مانند هخامنشیان، امپراتوری روم، فراعنهی مصر، دودمان هان، امپراتوری اسکندر، سلسلهی مائوریا و دودمان جین ظهور کردند و برای مدتهای طولانی بر پهنههای گستردهای از جهان حکومت کردند. جهانبینی شرک و حمایت کاهنان از آن، پایههای قدرت این امپراتوریها را تقویت کرد و به آنها امکان داد تا نظم اجتماعی را حفظ کنند و به رشد و توسعهی خود ادامه دهند (Toynbee, ۱۹۶۱, pp. ۱۰۲–۱۰۸; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۲۱۰–۲۱۸).
۷. آیا همۀ جوامع بدوی این مراحل را پشت سرگذاشتند؟
پاسخ این پرسش منفی است. همۀ قبایل و جوامع بدوی این فرایند تحولی را طی نکردند. بسیاری از جوامع نسبتاً مسالمتجو و فاقد ساختارهای جنگی متمرکز در برابر گروههای مهاجم و جنگجو آسیبپذیر بودند و در مواردی بهسادگی مغلوب یا تابع آنان شدند (Diamond, ۱۹۹۷, pp. ۲۶۸–۲۷۲).
نمونهای از این وضعیت را میتوان در سرنوشت بسیاری از اقوام بومی قارهٔ آمریکا مشاهده کرد. هرچند در فرهنگ برخی قبایل آمریکایی سنتهای جنگاوری وجود داشت، اما در بسیاری موارد رهبری سیاسی این جوامع بر پایۀ اقتدار نظامی سازمان نیافته بود. در نتیجه، با ورود و گسترش قدرتهای استعماری اروپایی، ساختارهای اجتماعی آنان با چالش جدی مواجه شد. در واقع، ظهور رهبران جنگجو در میان برخی قبایل بومی عمدتاً واکنشی دفاعی به تهاجم خارجی بود، نه ویژگی بنیادی ساختار سیاسی پیشین آنان (Diamond, ۱۹۹۷, pp. ۲۷۶–۲۸۳; Keeley, ۱۹۹۶, pp. ۳۰–۳۵).
سرخپوستان آمریکا: کریستف کلمب وقتی در سال 1492م به سرزمین باهاما قدم گذاشت، از رفتار بسیار دوستانه اهالی آن سرزمین شگفتزده شد و گزارش داد که مردم این منطقه آنقدر مهربانند که گویی قلبشان را اهدا میکنند. ولی زمانی نگذشت که همین کریستف کلمب، به اسپانیا نوشت: «از اینجا به نام تثلیث مقدس، میتوانیم بردههای فراوانی را برای فروش بفرستیم…» (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۷۰–۷۱).
۸. جمعبندی
با پیدایش جهانبینی شرک، مارپیچ خشونت و سلطه تکمیل شد و «شبکه قدرتگرا» به عنوان ساختار مسلط بر ادوار نخستین تاریخ بشر تثبیت گردید. از منظر تاریخی، این فرایند را میتوان پاسخی اجتنابناپذیر به شرایطی دانست که در آن زور، زبان گویای بقا بود.
اما شاید بتوان برای این عصر تاریک، کارکردی دیالکتیکی نیز متصور بود: گویی تاریخ، بشریت را ناگزیر از عبور از کورۀ رنج و ستم کرد تا درسهایی بنیادین را بیاموزد. شبکه قدرتگرا، با نهادینه کردن ظلم و نابرابری، به آینهای تمامنما بدل شد که زشتی «جهل مرکب» و پیامدهای شوم حاکمیت ارادهٔ معطوف به قدرت را بدون هیچ پردهپوشی نشان داد.
این تجربهی تلخ تاریخی، مفاهیمی چون «عدالت»، «اخلاق» و «خودآگاهی» را از سطحی انتزاعی به واقعیتی عینی و سرنوشتساز ارتقا داد. در این نگاه، تحولات اجتماعی صرفاً واکنشی به ستم نیستند، بلکه میتوان آنها را نمودهایی از بیداری تدریجی یک خودآگاهی تاریخی دانست؛ کوششی برای عبور از آن آزمون آغازین و حرکت از سلطهی زور به سوی نظمی که بر پایهی آگاهی استوار است.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
