پس از آنکه در فصل پیشین، تنوعِ جهانبینیها را ریشهیابی کردیم و نشان دادیم که هر راهبردِ شناخت، به نوعِ خاصی از جهانبینی میانجامد، اینک به بررسیِ نخستین و ابتداییترینِ این راهبردها—یعنی راهبردِ خودمحور—و جهانبینیهای ناشی از آن میپردازیم.
در جهانبینیهای خودمحور که بر نوعی راهبردِ فردگرایانه استوارند، «خود» بهعنوانِ مرجعِ اصلی در فرایندهایِ شناخت، ارزشگذاری و معناجویی تلقی میشود. در چنین چارچوبی، خود صرفاً یکی از مؤلفههایِ ساختارِ روانی نیست، بلکه به مرکزِ ثقلِ تمامیِ فرآیندهایِ ادراکی و ارزشی تبدیل میگردد؛ بهگونهای که ارزیابیِ حقیقت، ارزش و معنا عمدتاً بر پایهٔ تجربههایِ شخصی و منافعِ فردی صورت میپذیرد (Beck, ۱۹۹۰, pp. ۵۲–۵۴؛ Kelly, ۱۹۵۵, pp. ۴۵–۴۷).
این گرایش، ریشه در تمایلِ طبیعیِ انسان به حفظِ انسجامِ درونی و صیانت از هویتِ شخصی دارد. بااینحال، هنگامی که این تمایل بهصورتِ مطلق و غایتمند در نظر گرفته شود، به شکلگیری «راهبردِ خودمحور» میانجامد. در این چارچوب، لایهٔ بنیادینِ جهانبینی بر اصولی چون «اصالتِ تجربهٔ شخصی» یا «اصالتِ خود» استوار میشود، لایهٔ میانی بر ارزشهایی که بهنوعی به «خود» بازمیگردند (لذت، قدرت، تأییدِ اجتماعی و…) شکل میگیرد، و لایهٔ سطحی مشتمل بر باورهای جزئیای خواهد بود که این اصول و ارزشها را در موقعیتهای خاص عینیت میبخشند.
نوعِ بینشِ فرد در این راهبرد، بسته به جهتگیریِ تمرکزِ نفس—خواه به درون و خواه به بیرون—صورتهای متفاوتی مییابد و بهتبعِ آن، دو جهانبینیِ متمایز از دلِ آن زایش مییابد: جهانبینیِ لذتگرا (ناشی از بینشِ احساسگرا) و جهانبینیِ قدرتگرا (ناشی از بینشِ خودگرا).
۱. جهانبینیِ لذتگرا (ناشی از بینشِ احساسگرا)
در صورتی که تمرکزِ نفس معطوف به ساحتِ درونی باشد، ملاکهایِ شناخت و ارزشگذاری عمدتاً بر پایهٔ حالاتِ درونی، نیازها و امیالِ شخصی شکل میگیرند. در این وضعیت، قوایِ شناختی و عقلانی در خدمتِ ارضایِ خواستهها و دستیابی به تجربههایِ خوشایند قرار میگیرند
(Freud, ۱۹۲۳/۱۹۶۱, pp. ۱۴–۱۶؛ Ryan & Deci, ۲۰۰۰, pp. ۶۸–۷۰)
از منظرِ لایهبندیِ جهانبینی:
- لایهٔ بنیادین: اصالت با «احساسِ لذتبخش» است. اصولِ هستیشناختی بر این مبناست که «آنچه حقیقت دارد، آن است که برای من لذتبخش است» و معرفتشناسی بر «ادراکِ حسی و تجربهٔ شخصی» بهعنوانِ معیارِ شناخت استوار است. در حکمتِ متعالیه، این مرحله نشانگرِ مرتبهای است که ادراک هنوز در قلمروِ حس و خیال باقی مانده و به مرتبهٔ عقلانی و فعلیتِ کاملِ عقل ارتقا نیافته است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص ۲۲۳–۲۲۵).
- لایهٔ میانی: ارزشهایِ راهنما بر مدارِ «لذت» و «اجتناب از رنج» سامان مییابند. مفاهیمی چون خیر و شر بر مبنایِ میزانِ مشارکت در تجربههایِ مطلوبِ فردی تفسیر میشوند
(Baumeister et al., ۱۹۹۸, pp. ۳۲۵–۳۲۷؛ Panksepp & Biven, ۲۰۱۲, pp. ۹۳–۹۵)
در این چارچوب، ارزشِ هر پدیدهای به میزانِ لذتی که میتواند برایِ فرد به ارمغان آورد، سنجیده میشود.
- لایهٔ سطحی: باورهایِ جزئی و فرضیههایِ قابلِ تغییر، همگی در جهتِ تأمینِ لذت و گریز از رنج شکل میگیرند؛ برای نمونه، باور به اینکه «ثروت موجبِ لذتِ بیشتر است» یا «رابطهٔ عاطفی منبعِ اصلیِ شادی است».
۱.۱.انواعِ لذتگرایی
لذتگرایی بهطورِ کلی به دو صورتِ اصلی قابلِ تفکیک است که هر یک پیامدهایِ متفاوتی در سطحِ تبیینِ رفتار و اخلاقِ انسانی دارند:
الف) لذتگراییِ روانشناختی: لذتگراییِ روانشناختی بر این باور است که انسانها بهطورِ طبیعی و غریزی در پیِ کسبِ لذت و گریز از رنجاند. مطابقِ این دیدگاه، جستوجویِ لذت و اجتناب از درد، انگیزهٔ بنیادینِ تمامیِ کنشها و تصمیمهایِ انسانی را تشکیل میدهد (Bentham, ۱۷۸۹/۲۰۰۷, pp. ۱۱–۱۳). این رویکرد توصیفی است و مدعی میشود حتی رفتارهایی که ظاهراً ایثارگرانهاند، در نهایت به نوعی ارضایِ درونی یا کاهشِ رنجِ روانیِ فرد بازمیگردند.
ب) لذتگراییِ اخلاقی: لذتگراییِ اخلاقی گامی فراتر از تبیینِ روانشناختیِ لذت برمیدارد و لذت را نهتنها بهعنوانِ انگیزهای برایِ رفتار، بلکه بهمثابهٔ معیارِ اصلیِ داوریِ اخلاقی مطرح میسازد. بر اساسِ این دیدگاه، کنشی اخلاقاً موجه تلقی میشود که بیشترین میزانِ لذت و کمترین میزانِ رنج را برایِ بیشترین شمارِ افراد به همراه داشته باشد. در این چارچوب، ارزشِ اخلاقیِ افعال نه بر پایهٔ نیتِ فاعل، انطباق با حقیقت، یا غایاتِ متعالی، بلکه بر اساسِ پیامدها و آثارِ لذتبخشِ آنها ارزیابی میشود (Mill, ۱۸۶۳/۲۰۰۱, pp. ۱۳۶–۱۳۸).
۱.۲.شواهدِ تاریخیِ جهانبینیِ لذتگرا
نمونهای تاریخی از این نوعِ جهانبینی را میتوان در میانِ اعرابِ جاهلی و جریانِ فکریِ موسوم به «دهریه» مشاهده کرد. دهریان وجودِ آفریدگار و حیاتِ پس از مرگ را انکار میکردند و مرگ را صرفاً حاصلِ گذرِ زمان و طبیعت میدانستند. قرآن کریم این نگرش را چنین توصیف میکند: «وَما یُهلِکُنا إِلَّا الدَّهر» (جاثیه: ۲۴).
در چنین چارچوبی، با نفی هرگونه غایتِ متعالی یا حسابرسیِ اخروی، گرایش به لذتگرایی امری طبیعی جلوه میکرد؛ زیرا زندگی محدود به همین حیاتِ مادی تلقی میشد.
نمونهای مشابه در فلسفهٔ هندِ باستان، مکتبِ چارواکا است که با انکارِ ماوراءالطبیعه و اصالتدادن به تجربهٔ حسی، لذتِ دنیوی را غایتِ زندگی میدانست (Radhakrishnan, ۱۹۵۱, pp. ۲۲۷–۲۲۹).
در سنتِ فلسفهٔ غرب، این نگرش با عنوان هدونیسم شناخته میشود. واژهٔ هدونیسم از ریشهٔ یونانی hēdonē به معنایِ لذت گرفته شده است و به دیدگاهی اطلاق میشود که فرجام و هدفِ زندگیِ انسانی را در کسبِ لذت، خوشی و اجتناب از رنج تعریف میکند (Audi, ۲۰۱۵, p. ۴۱۲).
۱.۳.فلاسفهٔ شاخصِ لذتگرا
در تاریخِ فلسفه، اندیشمندانِ متعددی با درجات و تفسیرهایِ گوناگون از لذتگرایی دفاع کردهاند:
- آریستیپوسِ قورِنایی: از شاگردانِ سقراط و بنیانگذارِ مکتبِ قورِنایی. او لذتِ آنی و بیدرنگ را عالیترین خیر میدانست و بر تجربهٔ مستقیمِ لذت تأکید داشت (Diogenes Laertius, 3rd c., II.۶۵–۹۰).
- اپیکور: هرچند لذتگرا بود، اما لذت را به معنایِ آرامشِ روان (آتاراکسیا) و رهایی از درد میفهمید. او افراطگرایی را نفی کرده و لذتِ پایدار را در سادگی، اعتدال و دوری از اضطراب میدانست (Epicurus, Letter to Menoeceus, pp. ۳۰–۳۲).
- جرمی بنتام: فیلسوفِ انگلیسی و بنیانگذارِ فایدهگراییِ کلاسیک که لذت را مبنایِ سنجشِ اخلاقی قرار داد و «حسابِ لذت» را بهعنوانِ معیارِ تصمیمگیریِ اخلاقی پیشنهاد کرد (Bentham, ۱۷۸۹/۲۰۰۷, pp. ۱۴–۱۶).
۲. جهانبینیِ قدرتگرا (ناشی از بینشِ خودگرا)
اگر گرایشِ خودمحوری از حالتِ دروننگر بهسویِ بروننگری حرکت کند، تمرکزِ نفس از تجربههایِ درونی به بازنماییِ خود در جهانِ بیرونی منتقل میشود. در این وضعیت، فرد نهتنها خود را معیارِ ارزشگذاری میداند، بلکه میکوشد جایگاه، نفوذ و اثرگذاریِ خویش را در شبکهٔ روابطِ اجتماعی گسترش دهد. پیامدِ نهاییِ این مسیر، تکوینِ نوعی بینشِ خودگرا است که در سطحِ کلان، به شکلگیریِ یک جهانبینیِ قدرتگرا میانجامد
(Nietzsche, ۱۸۸۶/۱۹۶۸, pp. ۴۵–۴۷؛ Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۸۷–۹۰).
از منظرِ لایهبندیِ جهانبینی:
- لایهٔ بنیادین: اصالت با «قدرتِ خود» است. اصولِ هستیشناختی بر این مبناست که «آنچه حقیقت دارد، آن است که به گسترشِ خود یاری میرساند» و معرفتشناسی بر «دانشِ ابزاری و کارآمدیِ عملی» بهعنوانِ معیارِ شناخت استوار است. در حکمتِ متعالیه، این مرحله نشاندهندهٔ توقفِ نفس در سطحی است که عقل در خدمتِ تسخیر، غلبه و نفوذِ خود قرار گرفته و هنوز از افقِ حقیقتجویی عبور نکرده است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص ۲۸۴–۲۸۷).
- لایهٔ میانی: ارزشهایِ راهنما بر مدارِ «قدرت»، «تسلط»، «برتری» و «نفوذ» سامان مییابند. در این چارچوب، معنایِ زندگی در حداکثرسازیِ قدرت—بهمثابهٔ بسطِ مفهومِ خود—تعریف میشود و هر پدیدهای که به گسترشِ خود یاری رساند، ارزشمند تلقی میگردد.
- لایهٔ سطحی: باورهایِ جزئی و فرضیههایِ قابلِ تغییر، همگی در جهتِ تأمینِ قدرت شکل میگیرند؛ برای نمونه، باور به اینکه «ثروت موجبِ قدرتِ بیشتر است»، «رقابت، اصلِ بنیادینِ حیاتِ اجتماعی است» یا «ضعف، نقصی غیرقابلتحمل است».
۲.۱.تعریفِ قدرت
یکی از چالشهایِ اساسی در تبیینِ جهانبینیِ قدرتگرا، تعریفِ مفهومِ «قدرت» است؛ زیرا در علومِ انسانی و اجتماعی، تعاریفِ متکثر و گاهِ متعارضی از قدرت ارائه شده است. بسیاری از جامعهشناسان و فیلسوفان، قدرت را پدیدهای اجتماعی میدانند که در حوزههایی چون سیاست، اقتصاد، فرهنگ و ساختارهایِ نهادی بروز مییابد (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۵۳–۵۵؛ Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۹۲–۹۴). در روانشناسی نیز، قدرت غالباً بهعنوانِ توانایی یا ظرفیتِ فرد برایِ تأثیرگذاری بر رفتار، افکار و احساساتِ دیگران تعریف میشود (Bandura, ۱۹۸۶, pp. ۲۳–۲۵؛ Keltner et al., ۲۰۰۳, pp. ۲۶۵–۲۶۷).
بااینحال، این تعاریف گرچه در تبیینِ روابطِ بینفردی سودمندند، اما از حیثِ جهانبینیشناختی محدود به نظر میرسند؛ زیرا تنها زمانی معنا مییابند که «دیگری» بهطورِ بالفعل در برابرِ فرد حضور داشته باشد. از آنجا که جهانبینی پدیدهای روانشناختی و فراگیر است و در تمامِ مراحلِ زندگی—از کودکی تا بزرگسالی—فعالیت دارد، تعریفِ قدرت باید بهگونهای باشد که حتی در غیابِ دیگری نیز قابلِ درک و تجربه باشد.
بر اساسِ تجربهٔ زیستهٔ انسان، موقعیتهایِ بسیارِ متنوعی میتوانند احساسِ قدرت را ایجاد کنند: پرورشِ توانِ جسمانی، پیروزی در رقابت، افزایشِ دارایی، ارتقایِ موقعیتِ اجتماعی، کسبِ احترام یا تأییدِ دیگران، یا حتی افزایشِ مهارتهایِ ذهنی و روانی. وجهِ مشترکِ همهٔ این وضعیتها آن است که فرد میتواند بگوید: «من بزرگتر شدهام»، «من قویتر یا مهمتر شدهام»، «من شایستهتر یا مؤثرتر شدهام».
بر این اساس، میتوان قدرت را نه صرفاً بهعنوانِ سلطه یا تأثیرگذاریِ اجتماعی، بلکه بهعنوانِ احساسی درونی تعریف کرد که از توسعه و بسطِ مفهومِ «خود» در ذهنِ فرد ناشی میشود. به بیانِ دقیقتر: قدرت، تجربهٔ ذهنیِ گسترشِ مرزهایِ «خود» است؛ احساسی که در آن فرد خود را بزرگتر، مؤثرتر، ارزشمندتر یا مسلطتر از پیش ادراک میکند
(Beck, ۱۹۹۰, pp. ۹۹–۱۰۰؛ Keltner et al., ۲۰۰۳, pp. ۲۷۱–۲۷۳).
با توجه به تنوعِ عواملی که میتوانند موجبِ گسترشِ مفهومِ «خود» شوند، قدرت صورِ گوناگونی به خود میگیرد که میتوان آنها را بر روی یک طیف در نظر گرفت:
- در یک سویِ این طیف، قدرتِ سخت قرار دارد که مبتنی بر قهر، زور و خشونت است و بیشتر در حوزهٔ نظامی و امنیتی تجلّی مییابد.
- در سویِ دیگر، قدرتِ نرم جای میگیرد که بر پذیرش، مشروعیت و نفوذِ نمادین استوار است و از طریقِ فرهنگ، رسانه و گفتمان اعمال میشود.
- میانِ این دو قطب، انواعِ دیگری از قدرت قرار دارند؛ از جمله قدرتِ اقتصادی (کنترلِ منابع و بازارها)، قدرتِ سیاسی (تصدیِ مناصبِ حکومتی)، قدرتِ علمی (تسلط بر دانش و فناوری) و قدرتِ مرجعیت (نفوذ از طریقِ تجربه، تخصص یا قداست. (
هر یک از این اشکالِ قدرت، بسته به شرایطِ تاریخی و اجتماعی، میتوانند نقشِ مسلط ایفا کنند و پیامدهایِ متفاوتی برایِ فرد و جامعه داشته باشند (French & Raven, ۱۹۵۹, pp. ۱۵۰–۱۵۵).
آنچه در این تنوع، ثابت و بنیادین است، اصلِ گسترشِ مرزهایِ خود است که در لایهٔ بنیادینِ جهانبینیِ قدرتگرا جای دارد. تفاوتِ انواعِ قدرت، بیش از همه در لایهٔ سطحی بازتاب مییابد؛ جایی که باورهایِ جزئی دربارهٔ منابعِ قدرت (ثروت، زور، دانش، نفوذ و…) شکل میگیرند. لایهٔ میانی نیز بر ارزشهایی چون برتریجویی، سلطهطلبی و رقابت استوار است که از همان اصلِ بنیادینِ «گسترشِ خود» سرچشمه میگیرند.
از منظرِ حکمتِ متعالیه، این گسترشِ خود، در سطحی عمیقتر، بازتابِ «شدّتِ وجودیِ نفس» و حرکتِ جوهریِ آن بهسویِ کمال است؛ اما آنچه در جهانبینیِ قدرتگرا رخ میدهد، انحرافِ این حرکتِ تکاملی از مسیرِ حقیقت به مسیرِ خودمحوری است؛ یعنی نفس، بهجایِ آنکه بهسویِ حقیقتِ متعالی حرکت کند، در کمیت و توسعهٔ افقیِ خود گرفتار میشود و از تعالیِ کیفی و معنوی بازمیماند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص ۲۸۴–۲۸۷).
۲.۲.ویژگیهایِ جهانبینیِ قدرتگرا
جهانبینیِ قدرتگرا دارای مجموعهای از ویژگیهایِ شناختی، ارزشی و رفتاری است که همگی حولِ محورِ گسترشِ مفهومِ «خود» سامان مییابند:
- توسعهٔ مفهومِ «خود»: در جهانبینیِ قدرتگرا، فرد بهطورِ مستمر میکوشد مفهومِ «خود» را از طریقِ افزایشِ قدرت گسترش دهد. این توسعه میتواند در قالبِ افزایشِ ثروت، نفوذِ اجتماعی، موقعیتِ سیاسی، توانِ جسمانی یا قابلیتهایِ ذهنی و روانشناختی تحقق یابد (Keltner et al., ۲۰۰۳, pp. ۲۷۱–۲۷۳).
- ارزشگذاری بر اساسِ قدرت: در این جهانبینی، معیارِ اصلیِ ارزشگذاری، میزانِ قدرت است. هر پدیده، موقعیت یا فردی که به افزایشِ قدرت کمک کند، ارزشمند تلقی میشود. بدینترتیب، ارزشِ انسانی نه ذاتی، بلکه تابعی از میزانِ قدرت میشود (Nietzsche, ۱۸۸۶/۱۹۶۸, pp. ۲۵۹–۲۶۱).
- رقابت و تنازعِ بقا: جهانبینیِ قدرتگرا جهان را عرصهٔ تنازعِ بقا میداند؛ میدانی که در آن تنها افراد یا گروههایِ قدرتمند شایستهٔ بقا و پیشرفتاند. این نگرش، رقابت را اصلِ بنیادینِ حیاتِ اجتماعی تلقی میکند و ضعف را نه وضعیتی انسانی، بلکه نقصی غیرقابلتحمل میبیند (Hobbes, ۱۶۵۱/۱۹۹۶, pp. ۸۷–۸۹).
- توسعهٔ قلمروِ «خود»:در این جهانبینی، «خود» به مرزهایِ فردی محدود نمیماند، بلکه فرد یا گروه میکوشد قلمروِ خود را از طریقِ افزایشِ قدرت گسترش دهد. این گسترش میتواند شاملِ تسلط بر منابعِ اقتصادی، سرزمینها، انسانها، نهادها یا حتی ایدهها و گفتمانها باشد (Weber, ۱۹۲۲/۱۹۷۸, pp. ۵۳–۵۵).
- احساسِ امنیت از طریقِ قدرت: در جهانبینیِ قدرتگرا، قدرت بهعنوانِ منبعِ اصلیِ امنیت درک میشود. فرد یا گروه میپندارد که هرچه قدرتمندتر باشد، کمتر آسیبپذیر خواهد بود. از این رو، میل به قدرت اغلب با اضطرابِ عمیق نسبت به فقدانِ امنیت پیوند دارد. این فرآیند به شکلِ چرخهای خودتقویتشونده عمل میکند: بدین معنا که ترس اولیه، میل به قدرت را در فرد برمیانگیزد، میل به قدرت او را وارد میدان رقابت میکند، و رقابتِ تشدیدشده خود به افزایش ترس میانجامد؛ ترسی که دوباره همان میل اولیه به قدرت را تقویت میکند و چرخه را تداوم میبخشد. ترس ← میل به قدرت ← رقابت ← ترسِ بیشتر (Fromm, 1941, pp. 171–173)
- استفادهٔ ابزاری از اخلاق و ارزشها: در جهانبینیِ قدرتگرا، اخلاق و ارزشها اغلب کارکردی ابزاری مییابند. اصولِ اخلاقی نه بهعنوانِ معیارهایِ مستقلِ حقیقت و خیر، بلکه بهمثابهٔ ابزارهایی برایِ توجیه، تثبیت یا گسترشِ قدرت به کار گرفته میشوند (Machiavelli, ۱۵۱۳/۱۹۹۸, pp. ۶۱–۶۳).
۲.۳. شواهدِ تاریخیِ جهانبینیِ قدرتگرا
نظامهایِ استبدادی: رژیمهایِ استبدادی و دیکتاتوری نمونههایِ بارزِ تحققِ تاریخیِ جهانبینیِ قدرتگرا هستند. نظامهایِ کمونیستی، فاشیستی، حکومتهایِ نظامی و پادشاهیهایِ مطلقه، همگی ساختارهاییاند که در آنها قدرت به ارزشِ محوری تبدیل شده و سایرِ ارزشها در خدمتِ حفظ و گسترشِ آن قرار گرفتهاند (Arendt, ۱۹۵۱, pp. ۳۲۳–۳۲۵).
رقابتهایِ بینالمللی: در سطحِ جهانی، پدیدههایی چون جنگِ سرد، مسابقهٔ تسلیحاتی و رقابتهایِ اقتصادی میانِ قدرتهایِ بزرگ، تجلیِ جهانبینیِ قدرتگرا در مقیاسِ بینالمللیاند (Waltz, ۱۹۷۹, pp. ۱۱۷–۱۱۹).
۲.۴.فلاسفهٔ شاخصِ جهانبینیِ قدرتگرا
- نیکولو مکیاولی: در شهریار، حفظِ قدرت را غایتِ اصلیِ سیاست میداند و استفاده از زور، فریب و خشونت را در صورتِ لزوم موجه تلقی میکند (Machiavelli, ۱۵۱۳/۱۹۹۸, pp. ۵۸–۶۲).
- توماس هابز: در لویاتان، وضعیتِ طبیعیِ انسان را «جنگِ همه علیه همه» توصیف میکند و معتقد است تنها قدرتی متمرکز و برتر میتواند امنیت و نظم را تضمین کند (Hobbes, ۱۶۵۱/۱۹۹۶, pp. ۸۷–۹۰).
- فریدریش نیچه: با طرحِ مفهومِ «ارادهٔ معطوف به قدرت»، قدرت را نیرویِ بنیادینِ حیات معرفی میکند و اخلاق را محصولِ روابطِ قدرت میداند (Nietzsche, ۱۸۸۶/۱۹۶۸, pp. ۱۳–۱۵).
- میشل فوکو: با بسطِ اندیشهٔ نیچه، نشان میدهد که قدرت در همهٔ ساحتهایِ زندگیِ مدرن—از نهادها تا گفتمانها—جریان دارد و دانش و حقیقت در پیوندی تنگاتنگ با قدرت شکل میگیرند (Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۱۳۱–۱۳۳).
۳. جمعبندی و آسیبشناسیِ جهانبینیهای خودمحور
دو صورتِ اصلیِ جهانبینیِ خودمحور—لذتگرا و قدرتگرا—در واقع جلوههایی متفاوت از یک گرایشِ بنیادیناند: تمرکز بر «خود» بهعنوانِ مرجعِ نهاییِ معنا و ارزش. در روانشناسیِ شناختی، این وضعیت با مفهومِ «پردازشِ خودمرجع» توصیف میشود (Miller & Cohen, ۲۰۰۱, pp. ۱۶۴–۱۶۶).
بااینحال، این جهانبینیها، با وجودِ جذابیتِ ظاهری، از آسیبها و محدودیتهایِ بنیادینی رنج میبرند:
- گرفتاری در خودبنیادیِ معرفتی: در این جهانبینیها، نفس خود را مبدأ و معیارِ حقیقت میداند و از امکانِ نقد و اصلاح بر اساسِ معیارهایِ فراتر از خود محروم میشود. این خودبنیادی، به نسبیگراییِ افراطی یا خودکامگیِ معرفتی میانجامد.
- بحرانِ معنا در مواجهه با رنج: جهانبینیِ لذتگرا در مواجهه با رنجهایِ اجتنابناپذیرِ زندگی (مرگ، فقدان، بیماری) معنایی برایِ تحملِ آنها ارائه نمیدهد و به بنبستِ معنا میرسد.
- چرخهٔ پایانناپذیرِ قدرتجویی: جهانبینیِ قدرتگرا، با چرخهٔ خودتقویتشوندهٔ «ترس ← قدرت ← رقابت ← ترسِ بیشتر»، فرد را در اضطرابی پایانناپذیر محبوس میسازد و هیچگاه به آرامشِ پایدار نمیرسد.
- ابزاریشدنِ عقل و اخلاق: در هر دو جهانبینی، عقل و اخلاق کارکردی ابزاری مییابند و از مسیرِ حقیقتجویی و فضیلتمداری بازمیمانند.
از منظرِ حکمتِ متعالیه، نفس در این مرتبه در وضعیتِ «اشتغال به خود» قرار دارد؛ وضعیتی که در آن حرکتِ ذاتیِ نفس بهسویِ حقیقت کند یا متوقف میشود، زیرا تمامیِ ادراکات در خدمتِ تثبیت و تقویتِ خود به کار گرفته میشوند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص ۲۳۰–۲۳۲). از منظر سیر تکاملی آگاهی، جهانبینیهای خودمحور نمایانگر مرحلهای است که در آن حرکت جوهری نفس، بهجای صعود به سوی حقیقت متعالی، در مسیر توسعهٔ افقی و بیرونی خود متوقف میشود. در این وضعیت، عقل—که میتوانست راهبر نفس به سوی کمال باشد—به ابزاری کارآمد برایارضای نیاز یا تسلط، رقابت و ارضای «ارادهٔ معطوف به قدرت» فروکاسته میشود و نفس را در چرخهای پایانناپذیر از برتریجویی محبوس میسازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص. ۲۸۴–۲۸۷)
تنها با عبور از این مرحله و حرکت از خود بهسویِ دیگری، سپس واقعیت و نهایتاً حقیقت است که سیرِ جوهریِ نفس به فعلیتِ عقلانی و کشفِ حقیقی راه مییابد؛ موضوعی که در فصلهایِ بعدی به تفصیل بدان خواهیم پرداخت.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
