پس از راهبردِ «خودمحور» که نفس را در دایرهٔ لذت یا قدرت محبوس میسازد، در صورتِ تداومِ حرکتِ جوهریِ نفس بهسویِ تعالی، مرحلهای فرا میرسد که در آن راهبردِ «انسانمحور» بهعنوانِ بینشِ غالب انتخاب میشود. در این مرحله، کانونِ توجهِ نفس از «خود» به «دیگران» منتقل میگردد. این گذار، گامی مهم در سیرِ صعودیِ آگاهی بهشمار میآید؛ زیرا نفس از خودشیفتگیِ اولیه فراتر رفته و وجودِ «دیگری» را بهعنوانِ واقعیتی معنادار به رسمیت میشناسد.
در جهانبینیهای انسانمحور، «دیگران» بهعنوانِ مرجعِ اصلی در فرایندهایِ شناخت، ارزشگذاری و معناجویی تلقی میشوند. در این چارچوب، لایهٔ بنیادینِ جهانبینی بر اصولی چون «اصالتِ جامعه» یا «اصالتِ انسانِ عام» استوار میشود، لایهٔ میانی بر ارزشهایی که بهنوعی به «دیگری» بازمیگردند (همبستگی، عدالت، برابری، وفاداریِ گروهی و…) شکل میگیرد، و لایهٔ سطحی مشتمل بر باورهایِ جزئیای خواهد بود که این اصول و ارزشها را در موقعیتهایِ خاص عینیت میبخشند.
بااینحال، بسته به آنکه «دیگری» چگونه تعریف شود، دو جهانبینیِ متمایز در درونِ راهبردِ انسانمحور شکل میگیرد:
- اگر نفس گرایشِ دروننگر داشته باشد، «دیگران» را در قالبِ دلبستگیهایِ عاطفی، روابطِ نزدیک و پیوندهایِ اجتماعیِ محدود تعریف میکند و مرزی روشن میانِ «خودی» و «غریبه» مینهد. حاصلِ این مسیر، شکلگیریِ جهانبینیِ قومگرا است.
- اگر نفس گرایشِ بروننگر داشته باشد، دایرهٔ «دیگران» از مرزهایِ قومی، ملی یا نژادی فراتر میرود و انسانها بهمثابهٔ همنوعانِ انسانی تعریف میشوند. در این حالت، معیارهایِ عامانسانی مانندِ خردِ خودبنیاد، حقوقِ بشر و قواعدِ تعاملِ اجتماعی، مبنایِ جهانبینیِ انسانگرا قرار میگیرد.
۱. جهانبینیِ قومگرا (ناشی از بینشِ قومگرا)
جهانبینیِ قومگرا نوعی نگرش به جهان است که در آن، جامعه یا گروهِ خودی بهعنوانِ محورِ اصلیِ ارزشگذاری، معنا و تصمیمگیری تلقی میشود. در این جهانبینی، خواستها، نیازها و هنجارهایِ یک قوم، ملت یا گروهِ خاصِ انسانی، معیارِ تشخیصِ خوب و بد، درست و نادرست قرار میگیرد.
از منظرِ لایهبندیِ جهانبینی:
- لایهٔ بنیادین: اصالت با «گروهِ خودی» است. اصولِ هستیشناختی بر این مبناست که «آنچه حقیقت دارد، آن است که به بقا و شکوفاییِ گروهِ خودی یاری میرساند» و معرفتشناسی بر «سنت، هنجارها و روایتهایِ گروهی» بهعنوانِ معیارِ شناخت استوار است. در حکمتِ متعالیه، این مرحله نشاندهندهٔ توقفِ حرکتِ جوهریِ نفس در مرتبهای میانی از کمال است که هنوز به ادراکِ وحدتِ انسانی و حقیقتِ فراگیر نائل نشده است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص ۳۱۲–۳۱۵).
- لایهٔ میانی: ارزشهایِ راهنما بر مدارِ «وفاداریِ گروهی»، «همبستگیِ جمعی»، «افتخارِ ملی» و «پایبندیِ آیینی» سامان مییابند. در این چارچوب، ارزشِ هر پدیدهای به میزانِ همسوییِ آن با منافع یا هنجارهایِ گروهِ خودی سنجیده میشود.
- لایهٔ سطحی: باورهایِ جزئی و فرضیههایِ قابلِ تغییر، همگی در جهتِ تأمینِ منافعِ گروهی شکل میگیرند؛ برای نمونه، باور به اینکه «فرهنگِ ما برتر از سایرِ فرهنگهاست»، «غریبهها قابلاعتماد نیستند» یا «سنّتهایِ ما از هر تجدیدی بهترند».
این نگرش میتواند در اشکالِ گوناگونی چون قومگرایی، ملیگرایی و نژادگرایی ظهور یابد و معمولاً با نوعی دلبستگیِ عاطفیِ شدید به گروهِ خودی و بیاعتمادی یا طردِ گروههایِ غریبه همراه است (Tajfel & Turner, ۱۹۷۹, pp. ۳۸–۴۰).
۱.۱.ویژگیهایِ جهانبینیِ قومگرا
- تمرکز بر دلبستگیهایِ اجتماعی: در این جهانبینی، نفس گروهی خاص از انسانها—مانند قوم، ملت یا نژادِ خود—را ذاتاً ارزشمندتر از دیگران میداند. این دلبستگی، بیش از آنکه مبتنی بر معیارهایِ عقلانیِ جهانشمول باشد، ریشه در پیوندهایِ عاطفی و هویتی دارد (Smith, ۱۹۹۱, pp. ۷۴–۷۶).
- تقسیمِ انسانها به «خودی» و «غریبه»: نفس، انسانها را بر اساسِ میزانِ نزدیکی به گروهِ خودی به دو دستهٔ «خودی» و «غریبه» تقسیم میکند. ارزشها، باورها و هنجارهایِ جامعهٔ خودی صحیح، مطلوب و اخلاقی تلقی میشوند، درحالیکه ارزشها و هنجارهایِ گروههایِ غریبه نادرست، منحرف یا تهدیدآمیز انگاشته میشوند (Sumner, ۱۹۰۶, pp. ۱۲–۱۳).
- همرنگی با جامعه: فرد در این جهانبینی میکوشد خود را با هنجارها، باورها و سبکِ زندگیِ گروهِ خودی هماهنگ سازد. این همرنگی میتواند شاملِ پذیرشِ بیچونوچرایِ عقایدِ مسلط، تبعیت از الگوهایِ رفتاریِ رایج و پرهیز از هرگونه ناهمنوایی با جماعت باشد (Asch, ۱۹۵۶, pp. ۵–۷).
- برتریجوییِ گروهی: در جهانبینیِ قومگرا، گروهِ خودی برتر از سایرِ گروهها دانسته میشود. این برتریجویی میتواند بر مبنایِ نژاد، قومیت، زبان، تاریخ، فرهنگ یا ملیت توجیه شود و اغلب به تحقیر یا طردِ دیگرِ گروهها میانجامد (Adorno et al., ۱۹۵۰, pp. ۱۰۲–۱۰۴).
- تأکید بر هویتِ جمعی: در این نگرش، هویتِ فردی تا حد زیادی در هویتِ جمعی حل میشود. فرد خود را پیش از آنکه یک «انسان» بداند، عضوِ یک قوم، ملت یا گروهِ خاص تلقی میکند و معنا و ارزشِ خویش را از تعلق به آن گروه میگیرد (Erikson, ۱۹۶۸, pp. ۲۱–۲۳).
۱.۲.شواهدِ تاریخیِ جهانبینیِ قومگرا
- قومگرایی: قومگرایی از کهنترین اشکالِ جهانبینیِ قومگراست. در این نگرش، فرد قومِ خود را محورِ همهٔ ارزشها میداند و ویژگیهایِ اخلاقی، اجتماعی و فرهنگیِ اقوامِ دیگر را با معیارهایِ قومِ خود میسنجد (Sumner, ۱۹۰۶, pp. ۱۵–۱۸).
- ملیگرایی: ملیگرایی صورتِ مدرنترِ قومگرایی است. در این جهانبینی، عناصرِ تشکیلدهندهٔ ملت—مانند زبان، تاریخ، فرهنگ و سنتهایِ مشترک—کانونِ وفاداری و ارزشگذاری قرار میگیرند (Hobsbawm, ۱۹۹۰, pp. ۱۸–۲۰).
- نژادگرایی: نژادگرایی شکلِ افراطیِ جهانبینیِ قومگراست که در آن، برتریِ انسانها بر اساسِ ویژگیهایِ زیستی یا نژادی توجیه میشود.
۱.۳. فیلسوفان و نظریهپردازانِ شاخص
- یوهان گوتفرید هِردِر: با تأکید بر نقشِ زبان، فرهنگ و روحِ قومی، زمینهسازِ ناسیونالیسمِ فرهنگی شد (Herder, ۱۷۸۴/۲۰۰۲, pp. ۴۵–۴۷).
- ژانژاک روسو: با طرحِ مفهومِ «ارادهٔ عمومی»، تأثیرِ مهمی بر شکلگیریِ اندیشههایِ ملیگرایانه گذاشت (Rousseau, ۱۷۶۲/۱۹۹۷, pp. ۶۰–۶۲).
- جوزپه مازینی: از نظریهپردازانِ اصلیِ ملیگراییِ ایتالیایی که ملت را واحدِ بنیادینِ هویتِ سیاسی میدانست (Mazzini, ۱۸۳۵/۲۰۰۹, pp. ۱۱۲–۱۱۴).
۱.۴. جمعبندی
از منظرِ سیرِ تکاملیِ آگاهی، جهانبینیِ قومگرا اگرچه با عبور از «خودِ فردی» گامی فراتر از جهانبینیِ قدرتگرا محسوب میشود، اما با ترسیمِ مرز میانِ «خودی» و «غریبه»، همچنان در افقِ محدودِ تعصب و نسبیت باقی میماند. در این سطح، نفس هنوز قادر به ادراکِ حقیقتِ جهانشمولِ انسانی نیست و عقل، بهجای آنکه راهنمایِ کشفِ حقیقتِ کلی باشد، در خدمتِ تثبیتِ هویت و منافعِ گروهی قرار میگیرد.
۲. جهانبینیِ انسانگرا (ناشی از بینشِ انسانگرا)
جهانبینیِ انسانگرا نوعی نگرش به جهان است که در آن، انسان و ارزشهایِ انسانی بهعنوانِ محورِ اصلیِ ارزشگذاری و تصمیمگیری قرار میگیرند. در این جهانبینی، انسان موجودی آگاه، آزاد و برخوردار از حقوقِ ذاتی تلقی میشود و فرض بر این است که انسانها دارای ارزشِ ذاتی هستند و میتوانند با اتکاء به عقل و خردِ خود، زندگیِ فردی و جمعی را بهبود بخشند.
از منظرِ لایهبندیِ جهانبینی:
- لایهٔ بنیادین: اصالت با «انسانِ عام» است. اصولِ هستیشناختی بر این مبناست که «آنچه حقیقت دارد، آن است که با کرامتِ ذاتیِ انسان هماهنگ است» و معرفتشناسی بر «عقلِ خودبنیادِ انسانی و تجربهٔ عقلانی» بهعنوانِ معیارِ شناخت استوار است. در حکمتِ متعالیه، این مرحله نشاندهندهٔ تعالیِ نفس از دایرهٔ قومگرایی است، اما همچنان در افقِ «انسانبنیادی» باقی میماند و از درکِ حقیقتِ متعالی که فراتر از عقلِ خودبنیادِ انسانی است، بازمیماند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص ۳۳۵–۳۳۸).
- لایهٔ میانی: ارزشهایِ راهنما بر مدارِ «عدالت»، «آزادی»، «برابری»، «همبستگی» و «کرامتِ انسانی» سامان مییابند. در این چارچوب، ارزشِ هر پدیدهای به میزانِ همسوییِ آن با ارزشهایِ عامِّ انسانی سنجیده میشود.
- لایهٔ سطحی: باورهایِ جزئی و فرضیههایِ قابلِ تغییر، همگی در جهتِ تأمینِ ارزشهایِ انسانی شکل میگیرند؛ برای نمونه، باور به اینکه «همهٔ انسانها حقوقِ مساوی دارند»، «دموکراسی بهترین نظامِ سیاسی است» یا «پیشرفتِ علمی موجبِ بهبودِ زندگیِ انسانها میشود».
بر این اساس، انسانگرایی بر عقلانیت، اخلاق، عدالت و خودمختاریِ فردی تأکید دارد و جستوجویِ دانش را ابزاری برایِ حلِ مسائلِ اجتماعی و فردی میداند. این جهانبینی غالباً با سنتهایِ فکریِ اومانیسم و لیبرالیسم پیوند خورده و در آن، انسان نه بهعنوانِ موجودی وابسته به مرجعِ متعالی، بلکه بهمثابهٔ عاملِ خودبنیادِ معنا، ارزش و قانونگذاریِ اخلاقی در نظر گرفته میشود (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۳–۵).
۲.۱. ویژگیهایِ جهانبینیِ انسانگرا
- تمرکز بر انسان و حقوقِ او: در جهانبینیِ انسانگرا، هر انسان دارای ارزشی ذاتی، مستقل از تعلقاتِ قومی، دینی یا فرهنگی تلقی میشود. این نگرش بر حقوقِ بشر، کرامتِ انسانی، آزادیهایِ فردی و عدالتِ اجتماعی تأکید دارد و معتقد است که همهٔ انسانها باید بهصورتِ برابر و عادلانه موردِ احترام قرار گیرند (Dworkin, ۱۹۷۷, pp. ۱۸۰–۱۸۳).
- عقلانیتِ انسانی: جهانبینیِ انسانگرا بر عقلانیتِ انسانی بهعنوانِ مهمترین ابزارِ فهمِ جهان، تفسیرِ پدیدهها و حلِ مسائلِ فردی و اجتماعی تأکید میکند. در این نگرش، انسان موجودی خردورز تلقی میشود که قادر است با اتکا به تفکرِ انتقادی، تجربه، مشاهده و استدلالِ منطقی، به شناختِ واقعیت دست یابد و مسیرِ زندگیِ فردی و جمعیِ خود را سامان دهد. از این منظر، بهجایِ پذیرشِ بیچونوچرایِ سنتها، باورهایِ موروثی یا اقتدارهایِ غیرقابلِ نقد، عقل و تجربهٔ انسانی مبنایِ اصلیِ شناخت و تصمیمگیری قرار میگیرند. (بیانیه III اومانیست، ۲۰۰۳)
- اخلاق و ارزشهایِ انسانی: در جهانبینیِ انسانگرا، اخلاق بر پایهٔ نیازها، ارزشها و منافعِ انسانی تعریف میشود. ارزشهایی مانندِ عدالت، آزادی، برابری، همبستگی و همدلی، هستهٔ مرکزیِ نظامِ اخلاقی را تشکیل میدهند (Rorty, ۱۹۹۹, pp. ۷۱–۷۳).
- تأکید بر آزادی و خودمختاری: آزادیِ فردی و خودمختاری از اصولِ محوریِ انسانگرایی است. هر فرد حق دارد بر اساسِ عقل و ارادهٔ خویش تصمیم بگیرد و زندگیِ خود را شکل دهد، مادامی که آزادی و حقوقِ دیگران را نقض نکند (Berlin, ۱۹۶۹, pp. ۱۳۱–۱۳۴).
- عدالت و برابری: جهانبینیِ انسانگرا بر عدالتِ اجتماعی و برابریِ فرصتها برایِ همهٔ انسانها تأکید دارد و هرگونه تبعیضِ نژادی، قومی، جنسیتی یا طبقاتی را نفی میکند (Rawls, ۱۹۷۱, pp. ۶۰–۶۵).
- توجه به پیشرفت و بهبودِ زندگی: هدفِ نهاییِ جهانبینیِ انسانگرا، بهبودِ شرایطِ زندگیِ انسانها و ساختنِ جامعهای بهتر است. پیشرفت، در این چارچوب، امری تدریجی و حاصلِ تلاشِ عقلانی و جمعیِ انسانها تلقی میشود (Pinker, ۲۰۱۱, pp. ۱۵–۱۸).
۲.۲. شواهدِ تاریخیِ جهانبینیِ انسانگرا
- اومانیسمِ رنسانس: در دورانِ رنسانس، اومانیسم بهعنوانِ جنبشی فکری پدیدار شد که بهجایِ تمرکزِ انحصاری بر الهیاتِ مسیحی، بر انسان، تواناییها و خلاقیتهایِ او تأکید داشت (Kristeller, ۱۹۶۱, pp. ۱۰–۱۲).
- عصرِ روشنگری: عصرِ روشنگری با تأکید بر عقل، آزادی، دموکراسی، حقوقِ بشر و جداییِ دین از دولت، بسترِ نظریِ گسترشِ جهانبینیِ انسانگرا را فراهم کرد (Kant, ۱۷۸۴/۱۹۹۶, pp. ۵۵–۵۷).
- اومانیسمِ مدرن: در قرنِ بیستم، انسانگرایی در قالبِ جنبشهایِ فکری و نهادی ادامه یافت و بر حقوقِ بشر، عدالتِ اجتماعی و پیشرفتِ علمی تأکید کرد (UNESCO, ۱۹۴۸, pp. ۲–۴).
- لیبرالیسم: لیبرالیسم بهعنوانِ فلسفهای سیاسی، با تأکید بر آزادیِ فردی، حقوقِ بشر و حاکمیتِ قانون، یکی از تجلیاتِ عملیِ جهانبینیِ انسانگرا در عرصهٔ سیاست و اجتماع محسوب میشود (Mill, ۱۸۵۹/۲۰۰۳, pp. ۲۰–۲۳).
۲.۳. فیلسوفان و اندیشمندانِ شاخص
- فرانچسکو پترارکا و لئوناردو داوینچی: از چهرههایِ برجستهٔ رنسانس که با تمرکز بر انسان، خلاقیت و تواناییهایِ او، زمینهٔ اومانیسمِ کلاسیک را فراهم کردند (Burckhardt, ۱۸۶۰/۱۹۹۰, pp. ۹۸–۱۰۰).
- ولتر: از فیلسوفانِ برجستهٔ روشنگری که به دفاع از عقلانیت، آزادی و حقوقِ بشر پرداخت (Voltaire, ۱۷۶۴/۲۰۰۰, pp. ۴۵–۴۷).
- جان استوارت میل: با دفاع از آزادیِ فردی، دموکراسی و حقوقِ انسان، یکی از نظریهپردازانِ اصلیِ انسانگراییِ لیبرال بهشمار میآید (Mill, ۱۸۵۹/۲۰۰۳, pp. ۱۴–۱۶).
۲.۴. جمعبندی
در نهایت، هر دو جهانبینیِ قومگرا و انسانگرا، با قرار دادنِ «انسان»—خواه انسانِ خاص و گروهی، خواه انسانِ عام و جهانشمول—بهعنوانِ معیارِ نهاییِ حقیقت و ارزش، همچنان در افقِ «منیت» (هرچند در سطحِ جمعی) باقی میمانند.
این نگرشها، اگرچه از حیثِ اخلاقی و اجتماعی دستاوردهایِ مهمی همچون حقوقِ بشر، عدالتِ اجتماعی و پیشرفتِ علمی را به همراه داشتهاند، اما از آنجا که حقیقت را به امری قراردادی و انسانبنیاد تقلیل میدهند، قادر به پاسخگویی به نیازهایِ وجودیِ عمیقترِ نفس و تداومِ سیرِ صعودیِ آگاهی بهسویِ مراتبِ عالیترِ وجود نیستند. بهویژه آنکه:
- در جهانبینیِ قومگرا، حقیقت به هنجارها و منافعِ گروهِ خاص فروکاسته میشود و امکانِ نقدِ فراقومی و دستیابی به معیارهایِ جهانشمول از میان میرود.
- در جهانبینیِ انسانگرا، عقلِ خودبنیادِ انسانی به مرجعِ نهاییِ حقیقت تبدیل میشود و از امکانِ انکشافِ حقیقتی فراتر از عقلِ بشری غافل میماند.
از منظرِ حکمتِ متعالیه، توقف در این افق، به معنایِ آن است که نفس هنوز حقیقت را در سطحی دونِ واقعیتِ متعالی درک میکند و عقل، هرچند فعال و ساماندهنده، به مرجعِ نهاییِ معنا بدل میشود، نه کاشفِ حقیقتِ مطلق. تنها با عبور از این مرحله و حرکت از انسانمحوری بهسویِ واقعیتمحوری و نهایتاً حقیقتمحوری است که سیرِ جوهریِ نفس به فعلیتِ عقلانیِ کامل و کشفِ حقیقی راه مییابد؛ موضوعی که در فصلهایِ بعدی بدان خواهیم پرداخت.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
