گونهشناسی شخصیت بر اساس تمرکز نفس، مدلی نوآورانه و تلفیقی است که شاکله اصلی آن بر حکمت متعالیه استوار است. این الگو، به جای مطالعه شخصیت بر پایه ویژگیهای ظاهری یا رفتاری صرف، بر الگوی بنیادینی تمرکز دارد که نحوه سازمانیافتگی و هدایت نفس در فرد را شکل میدهد.
در این مدل، «نفس» نه مجموعهای از اجزای مکانیکی، بلکه حقیقتی واحد در حال «شدن» است (حرکت جوهری). این شدن و تکامل در دو بُعد اصلی قابل ردیابی است:
- بُعد وجودی (هستیشناختی): تغییر در جوهر ذات و ظرفیتهای روانی (سیر مراتب وجودی نفس: عاطفی، عقلانی، اعتقادی و شهودی).
- بُعد معرفتی (جهانبینی): تغییر در زاویه دید و نحوه تفسیر جهان هستی (بر محور خود، انسان، واقعیت، حقیقت و شهود).
بُعد اول: تکامل وجودی (مراتب چهارگانه نفس)
در این بُعد، سخن از «ظرفیت وجودی» و ابزارهای ادراکی انسان است. نفس در حرکت صعودی خود چهار ساحت را طی میکند:
- ساحت عاطفی: پایینترین مرتبه وجود که در آن محرک اصلی رفتار، غرایز زیستی، هیجانات خام و اصل لذت است.
- ساحت عقلانی: مرتبه تمایز انسان از حیوان؛ جایی که قوه استدلال و منطق در آن فعال است.
- ساحت اعتقادی: ریشه در ادراکات باطنی دارد و منشأ باورهای اخلاقی و دینی است.
- ساحت شهودی: عالیترین سطح وجود؛ رسیدن به آرامش پایدار، یقین قلبی و اتحاد با حقیقت.
بُعد دوم: تکامل معرفتی (راهبردهای پنجگانه)
نفس برای کشف حقیقت و تفسیر جهان، پنج راهبرد اصلی دارد که بسته به جهتگیری توجه (دروننگر یا بروننگر) خروجی متفاوتی دارند:
- راهبرد خودمحور: در این راهبرد، فرد تنها به خود و تجربه شخصی تکیه دارد و «من» را معیار حقیقت میداند. اگر نفس دروننگر باشد، بینش او احساسگرا و اگر بروننگر باشد، بینش او قدرتگرا خواهد شد.
- راهبرد انسانمحور: در این راهبرد، فرد دیگران و جامعه را مرجع شناخت حقیقت قرار میدهد. در صورت دروننگری، بینش فرد قومگرا و در حالت بروننگری، انسانگرا میشود.
- راهبرد واقعیتمحور: فرد، واقعیتهای بیرونی و محسوس را ملاک شناخت قرار میدهد. اگر نفس دروننگر باشد، بینش دنیاگرا و اگر بروننگر باشد، بینش مادهگرا پیدا میکند.
- راهبرد حقیقتمحور: در این رویکرد، فرد به محدودیتهای خود آگاه شده و عقل را از قضاوتهای پیشینی بازمیدارد. دروننگری موجب بینش عقلگرا و بروننگری موجب بینش حقیقتگرا میشود.
- راهبرد شهودمحور: در این رویکرد، فرد آینۀ دل را با صیقلِ تزکیه پاک میکند و اجازه میدهد حقیقت آنگونه که هست در آن بتابد. دروننگری موجب بینش شهودی (دریافت باطنی) و بروننگری موجب بینش دینی (التزام به تجلی بیرونی دین) میشود.
مکانیسم شکلگیری الگوهای شخصیتی
از منظر این رویکرد، شخصیت هر فرد نتیجه سه تصمیم راهبردی نفس است:
- بر کدام ساحت وجودی متمرکز شود؟ ساحتی که نفس بر آن متمرکز میشود، هویت فرد («من») را تعریف میکند.
- کدام ساحت وجودی را مدیریت کند؟ این ساحتی است که «من» نسبت به آن گرایش دارد.
- با چه راهبردی هستی را بشناسد؟ این راهبرد بینش فرد را مشخص میکند که در نهایت به شکلگیری جهانبینی ختم میشود.
قرارداد نامگذاری
نوع شخصیت: ساحتی است که نفس بر آن متمرکز است و خود را بر اساس آن میشناسد. بر این اساس در این مدل چهار نوع شخصیت داریم. عاطفی، عقلانی، اعتقادی و شهودی
الگوی شخصیت: ترکیبی از دو واژه که اولی نوع شخصیت و دومی گرایش آن را نشان میدهد. برای هر یک از الگوهای شخصیتی یک نام نیز انتخاب شده که کارکرد کلی آن را نشان میدهد. جدول زیر نشان دهنده هفت الگوی شخصیتی است:
الگوهای شخصیتی
| الگو | عنوان | مرتبه نفس | تمرکز | کارکرد اصلی |
| عاطفی-عقلانی | عاطفی | اماره | عواطف | استفاده از عقل را برای تأمین نیاز و توجیه رفتار |
| عقلانی-عاطفی | روشنفکر | لوامه | عقلانیت | مدیریت عواطف با استفاده از عقلانیت |
| عقلانی-اعتقادی | اندیشمند | ناطقه | عقلانیت | تولید باورهای شناختی با استفاده از عقلانیت |
| اعتقادی-عاطفی | پیرو | ملهمه وابسته | اعتقادات | استفاده از عواطف در دفاع از اعتقادات |
| اعتقادی-عقلانی | مروج | ملهمه مستقل | اعتقادات | استفاده از عقلانیت در دفاع از اعتقادات |
| شهودی-عاطفی | هنرمند | هنری | شهود | استفاده از عواطف برای بیان ادراکات شهودی |
| شهودی-عقلانی | رازکاو | مطمئنه | شهود | استفاده از عقلانیت برای بیان ادراکات شهودی |
مثال: الگوی «عقلانی-عاطفی»، الگویی است که خود را هویتی عقلانی میداند و میکوشد با عقلانیت، عواطف خود را مدیریت کند. در مقابل، الگوی «عاطفی-عقلانی» الگویی است که اسیر هیجانات است میکوشد از عقل خود برای تأمین نیازهایش استفاده کند.
این الگوهای شخصیتی در خلأ عمل نمیکنند؛ بلکه همواره در تعامل با جهان بیرون هستند و این جهان را از طریق «راهبردهای معرفتی» تفسیر میکنند. تلاقیِ «الگوی شخصیتی» با «جهانبینی» ما را به دقیقترین سطح تحلیل، یعنی «الگوهای رفتاری» میرساند.
در این مدل جهانبینی به صورت یک گرایش با پسوند «گرا » مانند لذتگرا، انسانگرا و… نشان داده شده است و به عنوان الگوی شخصیت اضافه میشود مانند اندیشمند دنیاگرا، هنرمند انسانگرا، روشنفکر ملیگرا و مروج دینگرا.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
