۱. گذر از ماده بیجان به سلول زنده
یکی از اسرار بزرگ هستی، نحوهی گذار مادهی بیجان به حیات است؛ آن نقطهعطفی که ماده، دارای ساختار و کارکردی نوین میشود و از دل آن نوعی هوشمندی و هماهنگی جدید متولد میگردد (De Duve, ۲۰۰۵, p. ۴۵). از نگاه صدرایی، این عبور یک جهش کیفی و منزل نویی در حرکت جوهری تلقی میشود، که صورت جدیدی بر ماده افاضه میگردد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳).
در فلسفه علم معاصر و زیستشناسی، برای تعریف “حیات” معمولاً به ویژگیهایی چون «خودسامانی»، «انتقال اطلاعات ژنتیکی»، «متابولیسم»، «رشد»، «تکثیر» و «پاسخ هدفمند به محرکها» اشاره میشود (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۷۸).
برخلاف سیستمهای فیزیکی و شیمیایی که واکنش آنها به محیط توسط قوانین فروکاستی توصیف میشود، سیستمهای زنده چندین ویژگی کلیدی دارند که نمیتوان آنها را صرفاً بر پایه خواص اجزایشان توضیح داد (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳):
- هدفمندی: سلول زنده مجموعهای از سازوکارها را برای حفظ حیات خود فعالانه به کار میگیرد (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰).
- خودتنظیمی: سلول همواره در تلاش است ساختار و نظم درونی خود را در برابر اختلالات محیطی حفظ کند (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴).
- بازتولید : اطلاعات زیستی خود را حفظ و تکثیر میکند (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۷۸; Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۵).
این ویژگیها، در اجزای مولکولهای بیجان وجود ندارند و وقتی در سطح سلول ظاهر میشوند، نشانه ظهور نوعی نظم و هوشمندی نوظهور است (Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۵; Lloyd, ۲۰۰۶, p. ۱۵).
۲. نوخاستگی: ظهور نظم نو در طبیعت
در گذار از فیزیک به زیستشناسی با پرسشی بنیادین روبهرو میشویم: چگونه از دل مادهای که در نگاه نخست فاقد حیات و هدفمندی به نظر میرسد، پدیدهای چون «حیات» با سازمانیافتگی، پایداری و کارکردهای هدفنما پدیدار میشود؟ یکی از پاسخهای مهم علم معاصر به این مسئله در مفهوم «نوخاستگی[1]» بیان شده است؛ مفهومی که در مرز میان فلسفه علم، فیزیک سیستمهای پیچیده و زیستشناسی نظری قرار دارد (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳; Clayton, ۲۰۲۳).
نوخاستگی به این ایده اشاره دارد که در برخی سامانههای پیچیده، تعامل میان اجزاء میتواند به پیدایش ویژگیها و الگوهایی در سطح کل سامانه بینجامد که در هیچیک از اجزاء به تنهایی وجود ندارند. به بیان دیگر، «کل» صرفاً جمع ساده اجزاء نیست، بلکه در سطح سازمانیافتگی بالاتر، خصوصیات و قوانین جدیدی پدیدار میشوند که تنها در چارچوب کل سامانه قابل فهماند. از این منظر، مطالعه اجزاء برای فهم پدیده ضروری است، اما برای تبیین کامل رفتار سامانه کافی نیست (Anderson, ۱۹۷۲; Clayton, ۲۰۲۳).
الف) از برهمکنش مولکولی تا سازمان زیستی
نمونهای روشن از این پدیده را میتوان در ساختار سلول زنده مشاهده کرد. اگر یک سلول به اجزاء شیمیایی سازنده خود تجزیه شود، چیزی جز مجموعهای از اتمها و مولکولها—مانند کربن، هیدروژن، اکسیژن و نیتروژن—به دست نمیآید. هیچیک از این اجزاء به تنهایی واجد ویژگی «حیات» نیستند (Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, p. ۸۹۰). با این حال، هنگامی که همین عناصر در ساختارهای پیچیدهای مانند پروتئینها، اسیدهای نوکلئیک و غشاهای زیستی سازمان مییابند و در شبکهای پویا از واکنشها و تبادلات انرژی با یکدیگر تعامل میکنند، پدیدهای نو به نام «حیات» پدیدار میشود (Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۹۰; Carroll, ۲۰۱۰, pp. ۲۰‑۲۵).
در چنین سامانهای مجموعهای از ویژگیهای سطح بالاتر شکل میگیرد که در سطح مولکولها قابل مشاهده نیستند. از جمله این ویژگیها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰)
- خودتنظیمی: توانایی حفظ تعادل درونی در برابر تغییرات محیطی.
- خودسازماندهی: شکلگیری ساختارهای منظم از طریق تعاملات درونی اجزاء.
- رفتار هدفنما: جهتگیری کارکردهای زیستی به سوی بقا، رشد و تکثیر.
از منظر نظریههای نوخاستگی، قوانین فیزیک و شیمی بنیان ضروری این فرآیندها هستند، اما رفتار سیستمهای زیستی تنها با ارجاع به این قوانین به طور کامل قابل تبیین نیست. در سطح سازمانیافتگی زیستی، الگوها و قواعد جدیدی پدیدار میشوند که تنها در سطح کل سامانه معنا پیدا میکنند (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳; Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۵).
ب) درونهمزیستی: همکاری به عنوان عامل جهشهای تکاملی
یکی از نمونههای برجسته نوخاستگی در تاریخ حیات، پدیده «درونهمزیستی» است که نخستین بار به صورت نظاممند توسط لین مارگولیس مطرح شد(Margulis, ۱۹۷۰, pp. ۱‑۳). بر اساس این نظریه، سلولهای یوکاریوتی—که اساس همه موجودات پیچیده امروزی را تشکیل میدهند—در نتیجه ادغام همزیستانه چندین میکروارگانیسم سادهتر شکل گرفتهاند.
مطالعات زیستشناسی سلولی نشان میدهد که اندامکهایی مانند میتوکندری و کلروپلاست در اصل باکتریهای مستقلی بودهاند که در گذشتههای بسیار دور درون سلولهای دیگر جای گرفته و به تدریج به بخشی از ساختار آنها تبدیل شدهاند. این همزیستی پایدار منجر به پیدایش یک کل جدید با تواناییهایی شد که هیچیک از اجزاء اولیه به تنهایی فاقد آن بودند؛ از جمله توانایی بهرهگیری کارآمد از اکسیژن برای تولید انرژی یا استفاده از نور خورشید در فرایند فتوسنتز. این تحول یکی از مهمترین جهشها در تاریخ تکامل حیات به شمار میرود (Margulis, ۱۹۷۰, p. ۷۲).
ج) نوخاستگی و تفسیر فلسفی در حکمت متعالیه
مفهوم نوخاستگی در علم معاصر را میتوان از منظری فلسفی با برخی مباحث حکمت متعالیه مقایسه کرد. ملاصدرا در نظریه «حرکت جوهری» بیان میکند که ماده در ذات خود دارای پویایی و سیلان است و در جریان تحول تدریجی خویش به مراتب بالاتر وجودی دست مییابد. در این فرایند، هنگامی که ماده به درجهای از آمادگی و کمال میرسد، «صورت نوعیه» جدیدی بر آن افاضه میشود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳).
از این منظر، میتوان گفت آنچه در زبان علم جدید «ویژگی نوظهور» نامیده میشود، در چارچوب فلسفی حکمت متعالیه تا حدی با مفهوم «پدید آمدن صورت نوعیه جدید» قابل مقایسه است. در هر دو دیدگاه، ظهور مرتبهای تازه از سازمان و کارکرد در گرو رسیدن بستر مادی به سطحی از پیچیدگی و آمادگی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۱۰).
در پرتو این تفسیر، میتوان پدیدههای نوخاسته را نه صرفاً رخدادهایی تصادفی، بلکه جلوههایی از گسترش تدریجی مراتب وجود در بستر طبیعت دانست. به بیان دیگر، پیچیدگی ساختاری ماده میتواند زمینهساز ظهور مراتب بالاتری از سازمان و حیات گردد؛ چنانکه در حکمت صدرایی، ماده در مسیر حرکت جوهری خویش به تدریج قابلیت پذیرش صورتهای کاملتر را مییابد.
از این منظر، سلول زنده را میتوان نمونهای از چنین مرحلهای دانست؛ جایی که سازمانیافتگی پیچیده ماده زمینه ظهور «صورت حیاتی» را فراهم میکند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۸۹).
۳.تفسیر صدرایی و مدل تلفیقی در تبیین افاضه صورت و ویژگیهای نوخاسته
در سنت فلسفه اسلامی، تبیین پیدایش مراتب گوناگون موجودات عمدتاً در چارچوب نظریه «عقول» و «افاضه صور» انجام شده است. با این حال، یافتههای علم معاصر درباره سامانههای پیچیده و پدیده «نوخاستگی» امکان خوانشی تازه از این سنت فلسفی را فراهم میکند. بر این اساس میتوان مدلی تلفیقی ارائه کرد که عناصر اصلی فلسفه حکمت متعالیه و نظریه نوخاستگی را در یک دستگاه تفسیری واحد گرد آورد.
حکمت متعالیه این تحول و دگرگونی را در چارچوب نظریه «اصالت وجود» و «حرکت جوهری» بازتفسیر میکند. از منظر ملاصدرا، عالم طبیعت دارای پویایی درونی است و ماده در بستر حرکت جوهری به طور پیوسته در مسیر شدتیافتن وجودی حرکت میکند. در نتیجه پیدایش صور نوعیه تنها یک صدور دفعی نیست، بلکه در پی سیر تدریجی و تکاملی ماده رخ میدهد؛ به این معنا که ماده در جریان حرکت جوهری به تدریج آمادگی پذیرش مراتب عالیتر وجود را پیدا میکند.
در این چارچوب، ظهور مراتب پیچیدهتر طبیعت را میتوان به صورت فرآیندی چندلایه تبیین کرد. ماده در جریان حرکت جوهری خود، هنگامی که به سطحی از سازمانیافتگی و پیچیدگی میرسد، قابلیت دریافت صورتی کاملتر را پیدا میکند. این اصل در فلسفه اسلامی با قاعده «قابلیت قابل» بیان میشود؛ یعنی تحقق هر فیض وجودی مستلزم آمادگی مرتبه پایینتر برای پذیرش آن است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج.۱، ص.۸۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص.۱۲۵). این روند ادامه مییابد تا جایی که ظرفیت قوانین حاکم بر یک مرتبه وجودی به نهایت فعلیت خود میرسد. در این مرحله، برای گذار به مرتبهای بالاتر، فیض مرتبهای عالیتر از عقل که پیشتر در سلسله عقول موجود است، در عالم طبیعت فعلیت مییابد و نظامی نو از قانون و صورت را آشکار میسازد.
در این نقطه میتوان پلی میان یافتههای زیستشناسی مدرن و حکمت متعالیه برقرار کرد. آنچه علم امروز با عنوان «ویژگیهای نوخاسته» توصیف میکند، در دستگاه فلسفی صدرایی میتواند به منزله ظهور صور نوعیه جدید فهمیده شود. هنگامی که ماده در اثر حرکت جوهری و افزایش پیچیدگی ساختاری به حدی از آمادگی میرسد، صورتی عالیتر از مبادی عقلانی بر آن افاضه میشود و وحدتی تازه در آن پدید میآورد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج.۸، ص.۱۲۳).
به عنوان نمونه، در پیدایش حیات میتوان این فرآیند را چنین فهمید: ساختارهای مولکولی در سیر تکاملی خود به درجهای از پیچیدگی میرسند که قابلیت پذیرش «صورت حیاتی» را پیدا میکنند. در این مرحله، افاضه صورت حیاتی سبب میشود که مجموعهای از مولکولها به یک ارگانیک واحد تبدیل شود. این صورت، منشأ ویژگیهایی مانند خودتنظیمی، متابولیسم و تکثیر میشود؛ ویژگیهایی که در سطح اجزای منفرد وجود ندارند، اما در سطح کل سامانه زیستی ظهور مییابند.
در زبان علم معاصر، این پدیده به عنوان «نوخاستگی» توصیف میشود؛ یعنی ظهور ویژگیهایی در سطح کل سامانه که از جمع ساده اجزا قابل استنتاج نیستند (Lloyd, ۲۰۰۶, p. ۱۵). در چارچوب فلسفی مورد بحث، میتوان گفت آنچه علم نوخاستگی مینامد، از منظر هستیشناختی همان تجلی صورت جدید در بستر مادهای است که در حرکت جوهری به سطحی از آمادگی رسیده است.
بر اساس این تفسیر، هر «صورت نوعیه» را میتوان مبنای ظهور مجموعهای از ویژگیهای نوخاسته دانست. بنابراین، رابطه میان عقول و عالم طبیعت نه صرفاً رابطهای دور و انتزاعی، بلکه پیوندی زنده و پویا میان مراتب وجود است.
تفاوت این دیدگاه با رویکردهای کلاسیک فلسفه اسلامی در آن است که در این مدل، رابطه میان افاضه صور و ساختارهای طبیعی تنها به صورت صدور سلسلهوار عقول تبیین نمیشود، بلکه در قالب پیوندی میان سه سطح توضیح داده میشود:
(۱) مراتب عقلانی به عنوان مبادی عالی وجود،
(۲) حرکت جوهری و تکامل تدریجی ماده،
(۳) ظهور ویژگیهای نوخاسته در سامانههای پیچیده طبیعی.
بدین ترتیب، نظریه نوخاستگی در علم میتواند توصیفی تجربی از همان فرآیندی تلقی شود که در حکمت متعالیه با مفاهیمی مانند حرکت جوهری و افاضه صورت تبیین شده است. در این خوانش تلفیقی، عقول نه صرفاً موجوداتی متافیزیکی دور از جهان طبیعت، بلکه مبادیای برای ظهور نظم، قانون و صورتهای جدید در بستر تحول پیوسته کیهان تلقی میشوند.
۴. جمعبندی تطبیقی: همافقی علم و حکمت در تبیین حیات
تلفیق این دو نگاه، تصویری شکوهمند و منسجم از پدیده حیات ارائه میدهد که در آن علم و فلسفه یکدیگر را تکمیل میکنند:
- نفی تصادف کور: هم زیستشناسی مدرن (با تأکید بر پیچیدگی غیرقابلتقلیل و اطلاعات زیستی) و هم حکمت صدرایی، حیات را فراتر از یک اتفاق کور شیمیایی میدانند. حیات، فرایندی مرحلهبندی شده و نیازمند ظهور یک ساختار اطلاعاتی یکپارچه و هدفمند است (Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۹۰; Carroll, ۲۰۱۰, pp. ۲۰‑۲۵).
- گذار کیفی: هر دو دیدگاه بر یک “گذار کیفی” یا جهش تأکید دارند.
- در زبان علم: سیستمهای پیچیده از آستانهای عبور میکنند که در آن ویژگیهای نوخاسته و شبکههای خودسازمانده ظاهر میشوند (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳; Clayton, ۲۰۲۳).
- در زبان حکمت: ماده با اشتداد وجودی، شأنیت پذیرش “فیض عقل بالاتر” را مییابد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳).
- هوشمندی غایی: آنچه امروز به عنوان “هوش نوظهور” در سیستمهای زیستی شناخته میشود، ترجمان امروزیِ همان نقش هدایتگر عقل فعال است. این هوشمندی، ضامن وحدت، بقا و حرکت کمالی موجود زنده است (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴; Lloyd, ۲۰۰۶, p. ۱۵).
بدینسان، دیدگاه صدرایی نه تنها با آخرین دستاوردهای فلسفه علم در تعارض نیست، بلکه چارچوبی متافیزیکی فراهم میکند که در آن، پدیدههای علمی مانند “نوخاستگی” و “خودسازماندهی”، معنای عمیقتری مییابند. حیات، رقصِ هماهنگِ ماده است که با آهنگِ هوشمندِ عقول مفارق به نظمی نوین و وحدتی عالیتر دست یافته است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۱۰).
۵.افاضه صورت موجودات چندسلولی
در مرتبهٔ موجودات چندسلولی، پیچیدگی سازمانیافتگی حیات از سطح سلول منفرد فراتر میرود و سلولها در شبکهای پایدار از همکاری و تمایز وارد میشوند. در این مرحله، سلولهایی که از نظر منشأ ژنتیکی یکساناند، بهتدریج مسیرهای متفاوتی از بیان ژن را طی میکنند و به انواع گوناگون سلولی تبدیل میشوند. این فرایند تمایز سبب میشود که سلولها در کنار یکدیگر بافتها را بسازند، و بافتها نیز در ترکیب با یکدیگر اندامها و سامانههای زیستی پیچیدهتر را پدید آورند.
در این سطح، موجود زنده دیگر صرفاً مجموعهای از سلولهای همسان نیست؛ بلکه به یک کلّ سازمانیافته با ساختار سلسلهمراتبی تبدیل میشود. هر سطح از این سازمان ــــــــــ از سلول و بافت تا اندام و دستگاه ــــــــــ نقشی مشخص در بقای کل موجود ایفا میکند. این همان پدیدهٔ «تقسیم کار زیستی» است که در آن کارکردهای گوناگون مانند تغذیه، حرکت، دفاع، انتقال مواد و پردازش اطلاعات میان اجزای مختلف توزیع میشود.
عبور پیچیدگی از آستانهٔ سلولی موجب ظهور ویژگیهایی میشود که در سطح سلول منفرد وجود نداشتند. هماهنگی رشد اندامها، شکلگیری الگوهای بدنی، بازسازی بافتها و تنظیم درونی محیط بدن نمونههایی از این ویژگیها هستند. این پدیدهها نشان میدهد که در این مرتبه صورت تازهای از سازمان زیستی پدید آمده است؛ صورتی که اجزای فراوان را در یک نظم واحد و هدفمند گرد میآورد.
با ظهور این سطح از سازمانیافتگی، قلمرو تازهای از قانونمندی نیز آشکار میشود. قوانین مربوط به تکوین جنینی، تنظیم ژنتیکی شبکههای سلولی، ارتباطات شیمیایی و الکتریکی میان سلولها، و هماهنگی اندامها در این مرتبه معنا پیدا میکنند. در اینجا مفاهیمی مانند الگوهای مورفوژنتیک، مسیرهای پیامرسانی سلولی و تنظیم سامانهای بدن، رفتار کل موجود را تعیین میکنند. این قوانین اگرچه بر پایهٔ زیستشناسی سلولی استوارند، اما تنها در سطح یک موجود چندسلولی بهطور کامل قابل فهماند.
بر اساس منطق قوس صعودی، پیدایش موجودات چندسلولی مرحلهای دیگر از اشتداد وجود در عالم حیات است. مادهٔ زنده که در مرتبهٔ سلولی به سطحی از سازمان رسیده بود، با افزایش پیچیدگی تعاملات میان سلولها به آستانهای تازه میرسد و در آن صورت موجود زندهٔ چندسلولی ظهور میکند؛ صورتی که وحدت کل را بر کثرت اجزا حاکم میسازد.
در تفسیر فلسفی این روند، چنین وحدت سازمانیافتهای تنها نتیجهٔ تجمع اجزا نیست، بلکه نشانهٔ نظمی است که از مرتبهای برتر سرچشمه میگیرد. این نظم، که در قالب قوانین رشد، هماهنگی و تکوین ظهور مییابد، در چارچوب فلسفی متن به مرتبهای والاتر از عقل در سلسلهمراتب عقول نسبت داده میشود؛ مرتبهای که به مبدأ وجود نزدیکتر و از شدت وجودی بیشتری برخوردار است و بدینسان امکان تحقق این سطح پیچیدهتر از حیات را فراهم میآورد. بدین ترتیب، موجودات چندسلولی مرحلهای بالاتر در مسیر صعودی واقعیتاند؛ مرحلهای که در آن وحدت و هماهنگی در میان کثرت اجزای زنده به شکلی آشکارتر تحقق مییابد.
[1] Emergence
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
