در فصل پیشین دیدیم که چگونه حرکت جوهری ماده، در پیچیدهترین گام خود، صورت حیاتی را از مرتبه عالیتر هستی دریافت کرد و نخستین موجودات زنده تکسلولی پدید آمدند. اکنون با ادامه این سیر تکاملی، ماده زنده آماده پذیرش فیضی برتر میشود؛ در این مرحله، از حیات سلولی پراکنده فراتر رفته، صورت نباتی افاضه میشود و «نفس نباتی» بهعنوان مرتبهای جدید در قوس صعود وجود تجلی مییابد. این همان «دومین گام» در تکامل مراتب وجودی و حیات است: گذار از سطح ابتدایی حیات سلولی به مرتبهای عالیتر که در آن، همکاری و سازمانیافتگی سلولها زمینهساز ظهور وحدتی ارگانیک و نظمی نوین در ساحت هستی میشود.
۱. گذار از حیات ابتدایی به مرتبه نباتی
دومین گام در تکامل مراتب وجودی و حیات، عبور از سطح ابتدایی حیات سلولی به مرتبهای عالیتر است: زمانی که سلولهای زنده، با سازمانیافتگی و همکاری پیچیده، زمینه را برای ظهور نظمی نوین در ساحت هستی فراهم میکنند. این لحظه، تولد «نفس نباتی» است (ابنسینا، ۱۳۸۳، النفس، ص. ۸۹)؛ جایی که وجود به مرتبهای عالیتر از حیات میرسد و، همانگونه که در حکمت متعالیه بیان شده، حرکت جوهری ماده را برای پذیرش صورتی والاتر مهیا میسازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳). این صورت جدید، به واسطه مرتبهای عالیتر از عقل (در سلسله مراتب عقول) بر ماده افاضه میگردد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳)، و در پیوند با صورت حیاتی، حقیقتی واحد، ولی کاملتر و گستردهتر – یعنی نفس نباتی – را شکل میدهد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۴۵).
۲. تعریف و جایگاه نفس نباتی
در دیدگاه فلسفی، نفس نباتی منشأ قوای تغذیه، رشد و تولید مثل است و اولین تجلّی عینی از وحدت ارگانیک یکپارچه محسوب میشود (ابنسینا، ۱۳۸۳، النفس، ص. ۸۹). اگرچه سلول منفرد واجد صورت حیاتی است، اما ورود به مرتبه ارگانیزمهای گیاهی، تحقق صورتی گستردهتر از حیات است. این صورت جدید، در ساحت خود همه مراتب پایینتر (صور حیاتی) را بهنحو وجودی در خویش جمع میکند و ارتباط سازمانیافتهای بین هزاران یا میلیونها سلول برقرار میسازد. این ارتباط، امکان جذب هدفمند آب و مواد معدنی از زمین، ساخت بافتهای تخصصی (ریشه، ساقه، برگ)، تنظیم رشد جهتمند نسبت به نور و ساماندهی چرخههای سلولی منظم را فراهم میآورد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷). این نظم و هدفمندی جدید حاصل اشتداد وجودی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۸۵)، و تنها با تکثر سلولها یا جمع ویژگیهای منفرد آنان قابل توضیح نیست. در زیستشناسی مدرن، گیاه یک سامانه پیچیده خودتنظیمگر شناخته میشود که میتواند بدون داشتن آگاهی حسی، رشد و بقا را با دقت شگفتانگیزی پی بگیرد (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴)؛ این نظم و هدفمندی نه صرفاً صفت سلول منفرد، بلکه برآمده از همکاری سازمانیافته کل واحد گیاهی است (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰).
۳. نوخاستگی و وحدت ارگانیک گیاهی
ظهور نظم گیاهی را در فلسفه علم نمونهای از «نوخاستگی» میدانند (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۴۵) – کیفیتی که در سطح تکسلولی وجود ندارد. تشکیل بافتهای تخصصی (مانند آوندهای رسانا و برگ) و تمایز سلولی حاصل کنش و واکنشهای پیچیده بین ژنها، هورمونها و محیط است (Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۹۰)؛ اما کیفیت کلی «حیات نباتی» کارکردی است که از وحدت و همآفرینی اجزای گوناگون برمیخیزد (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳)، و این وحدت تجلّی اشتداد وجودی نفس در مرتبه نباتی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳).
گیاهان نظامهایی خودسامان و هدفمندند که عملکردشان برآیند تعامل موجودیتها و سیگنالهای گوناگون است، ولی در عین حال اتحادی وجودی و بسیط دارند. با وجود نوسانات و اختلالات محیطی، رشد منظم، ترمیم بافت، و پاسخ هدفمند به نور، جاذبه، آب و حتی محرکهای شیمیایی را سامان میدهند (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۷۸)؛ فرایندی که در سلول منفرد دیده نمیشود و نیازمند سطح والاتری از هماهنگی است.
ارتباطات شیمیایی و الکتریکی و همآهنگی حیرتانگیز بخشهای مختلف گیاه، اشاره به حضوری عالیتر و یکپارچهتر دارد که فراتر از جمع شناختی اجزاست. انتقال پیامهای شیمیایی و الکتریکی بین بخشهای مختلف گیاه، نمونهای از نوخاستگی در مقیاس بزرگتر است که بدون مرکز فرماندهی واحد، کل سامانه هدفمند و هوشمند عمل میکند(Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۴۵).
۳.۱.هوشمندی توزیعشده گیاهی: شواهد علمی از کارهای مانکوسو
کارهای استفانو مانکوسو، دانشمند و پژوهشگر ایتالیایی، یکی از بهترین پشتوانههای علمی برای تحلیل «عقل مفارق» و «صورت نباتی» است. او از پیشگامان مرکز مطالعات «نوروبیولوژی گیاهی» است (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۲۳). مانکوسو استدلال میکند که گیاهان موجوداتی هوشمند، حساس و اجتماعی هستند، اما هوشمندی آنان به دلیل «مرکزگرایی» (مثل مغز حیوانات) نیست، بلکه یک هوشمندی توزیعشده، شبکهای و براینده است(Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۴۵; Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۷۸). این دیدگاه به طور مستقیم با مفهوم «وحدت ارگانیک» و «حضور عالیتر و یکپارچهتر» که در فلسفه صدرایی مطرح است، همخوانی کامل دارد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷).
ویژگیهای کلیدی هوش گیاهی از نگاه مانکوسو عبارتاند از:
- هوشمندی توزیعشده: برخلاف حیوانات که هوشمندی در مغز متمرکز است، گیاهان فاقد یک «مرکز فرماندهی» واحد هستند. در عوض، هوشمندی در سراسر ساختار آنان – در نوک ریشهها، ساقهها، برگها – توزیع شده است (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۷۸). این ایده مستقیماً از مفهوم «وحدت ارگانیک» پشتیبانی میکند: نفس نباتی به عنوان یک کل واحد در سراسر گیاه حاضر است، نه در یک نقطه خاص.
- ارتباطات پیچیده: گیاهان از طریق شبکههای وسیعی با یکدیگر و با محیط ارتباط برقرار میکنند. این ارتباط از سه کانال اصلی صورت میگیرد: شیمیایی (رها کردن مواد فرار در هوا برای هشدار به گیاهان دیگر در مورد حمله آفات)، الکتریکی (ارسال سیگنالهای الکتریکی سریع مشابه پیامهای عصبی)، و قارچی (از طریق شبکههای قارچی مایکوریزایی در خاک که به آنان اجازه میدهد منابع و حتی اطلاعات را با یکدیگر به اشتراک بگذارند) (Baluška & Mancuso, ۲۰۲۳, p. ۱۱۲).
- رفتارهای شناختی: مانکوسو و همکارانش نشان دادهاند که گیاهان قابلیتهایی شبیه به «یادگیری»، «حافظه» و «تصمیمگیری» دارند. برای مثال، گیاه «میموزا پودیکا» میآموزد که اگر یک محرک غیرخطرناک به طور مکرر اتفاق بیفتد، انرژی خود را برای بستن برگها هدر ندهد (Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۱۰۲). این رفتارهای پیچیده نمونههای عینی «پاسخ هدفمند به محیط» در تعریف نفس نباتی هستند (ابنسینا، ۱۳۸۳، النفس، ص. ۱۲۳).
- حل مسئله جمعی: ریشههای یک گیاه به صورت جمعی و مانند یک «گروه» عمل میکنند تا بهترین مسیر را برای رشد در خاک پیدا کنند. آنان موانع را دور میزنند، به سمت آب و مواد مغذی حرکت میکنند و این کار را به شکل یک «شبکه هوشمند» انجام میدهند (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۱۵۶). این فرآیند نیازمند سطح والایی از هماهنگی است که با مفهوم عقل فعال قابل تفسیر است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۴۵).
۴. تفسیر بر اساس اندیشه صدرایی
در اندیشه صدرایی، هر مرتبه عالیتر از پیچیدگی و غنا نتیجه فیض صورتی از عقل بالاتر است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). این سیر تکاملی را میتوان در چند محور اصلی تحلیل کرد:
۴.۱.سلسله مراتب فیض وجودی
مادهای که به مدد عقول مفارق صورتی حیاتی یافته، به تکامل رسیده و شایستگی پذیرش فیض مرتبه بعدی را کسب مینماید (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۸۹). مرتبه بالاتری از عقل، خاستگاه افاضه صورت نباتی است؛ مرتبهای که موجود زنده ضمن حفظ مراتب پیشین، ارتقایی وجودی یافته و به وحدتی ارگانیک و نظم جدیدی دست مییابد (حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص. ۱۵۶).
۴.۲.تطبیق با مفهوم نوخاستگی
همانگونه که نوخاستگی در علم امروز به ظهور کیفیتهای نو و شبکهای از هماهنگی اشاره دارد (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۹۸)، در حکمت صدرایی این نظم مراتب عقول را طلب میکند و عقل بهعنوان واسط فیض، معمار این وحدت حیاتی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). پدیدههایی مانند تولید مثل جنسی گیاهان و هدایت ریشه به سمت آب، نمونههای عینی این نظم نوظهور هستند (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۸۹).
۴.۳.شدت یافتگی وجودی و وحدت نفس
این تکامل وجودی همچون ترکیب نورهای رنگی در یک نور شدیدتر است. نفس نباتی در حقیقت وحدتیافته، قوای حیاتی و نباتی را در خود داراست (ابنسینا، ۱۳۸۳، النفس، ص. ۲۰۱). مراتب پیشین به شکل کاملتر و شدیدتر در این مرتبه جمع میشوند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷).
۴.۴.تحلیل تطبیقی فلسفه و علم
از دیدگاه علمی، این تکامل ناشی از پیچیدگی فزاینده سیستمهای زیستی است (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۸۹). از منظر فلسفی، این سیر تکاملی تجلی تدریجی فیض عقول است (داوری اردکانی، ۱۳۹۸، ص. ۱۳۴). وحدت ارگانیک گیاهان که در پژوهشهای مانکوسو نشان داده شده (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۸۹)، مصداق عینی همین اشتداد وجودی است. این تفسیر صدرایی نه تنها با یافتههای علمی مدرن هماهنگ است، بلکه عمق معناشناختی جدیدی به مفاهیم زیستشناسی میبخشد.
۵. جمعبندی تطبیقی
ظهور نفس نباتی، جهشی وجودی است که ماده را به سطح بالاتری از نظم و خودمختاری میرساند و سازماندهی جمعی اجزا را به وحدت وجودی بدل میسازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). در تحلیل صدرایی، این جهش صرفاً فراهمآمدن تصادفی ویژگیهای زیستی نیست، بلکه نتیجه افاضه صورتی غنیتر و شدیدتر به مدد فیض مرتبهای عالی از عقل است؛ صورتی که مراتب پایینتر را نه تنها حفظ میکند، بلکه در مرتبهای جدید و عالیتر تحقق میبخشد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۴۵).
امروزه دانش زیستشناسی این وحدت و هدفمندی را با تعبیرهایی مانند «نوخاستگی» و «خودسامانیابی» وصف میکند (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۴۵; Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴)، اما در حکمت متعالیه این نظم عالی ناشی از اشتداد وجودی و ظهور صور مشکک است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۸۵). بدینسان، نفس نباتی ظهور یکپارچگی و استقلال وجودی است؛ مرحلهای که در عین اتحاد با مراتب پیشین، وجه تمایز خود را نیز در شدت، غنا و خودسامانی جدید نشان میدهد – همانطور که نور سفید وحدتیافتگی همه نورهای رنگی را در شدت بالاتر متجلی میسازد (ابنسینا، ۱۳۸۳، النفس، ص. ۲۰۱).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
