فراروانشناسی زمینهای است که شهود را از دیدگاه تجربی مورد بررسی قرار میدهد و عمدتاً در دو حوزه ادراک فراحسی و روانجنبشی متمرکز است (Radin, ۱۹۹۷, pp. ۱-۱۵).
۱. ادراک فراحسی (ESP)
ادراک فراحسی به توانایی کسب اطلاعات از اشیاء، رویدادها یا افراد بدون استفاده از حواس پنجگانه گفته میشود. تفاوت میان ادراک فراحسی با ادراک حسی تنها مربوط به تمرکز نفس است: در ادراک حسی تمرکز نفس به درون (ذهن و عقل) است و در ادراک فراحسی این تمرکز به بیرون و جهان خارج منتقل میشود (Rizvi, ۲۰۰۹, pp. ۱۰۰-۱۵۰). این پدیده شامل انواع زیر است:
- دورآگاهی: توانایی دریافت اطلاعات از مکانهای دور.
- روشنبینی: توانایی دیدن رویدادها یا اشیاء در زمان حال، گذشته یا آینده.
- پیشگویی: پیشبینی رویدادهای آینده.
- الهام و رویای صادقه: دریافت اطلاعات در حالتهای خاص مانند خواب یا مراقبه
(Radin, 1997, pp. 20-30; Rhine, 1934, pp. 50-70).
کاربردهای ادراک فراحسی در زندگی واقعی
الف) کارآگاهی فراروانی[1]: در این روش، افراد دارای تواناییهای فراروانی با لمس اشیاء متعلق به فرد گمشده یا مشاهده تصویر فرد مقتول، اطلاعاتی درباره حادثه به دست میآورند. اگرچه این روش مورد انتقاد قرار گرفته، اما گزارشهایی از موفقیت آن وجود دارد(Lyons & Truzzi, ۱۹۹۱, pp. ۵۰-۷۰).
ب) باستانشناسی فراحسی[2]: در این حوزه، باستانشناسان از افراد دارای تواناییهای فراحسی برای کشف مکانهای باستانی استفاده میکنند. برای مثال، دکتر نورمن امرسون از دانشگاه تورنتو گزارش داده است که یک تاجر به نام جرج مک مالن با استفاده از تواناییهای فراحسی خود، موفق به کشف خرابههای باستانی در مصر شده است (Emerson, ۱۹۷۲, pp. ۳۰-۵۰).
۲. روانجنبشی (PK)
روانجنبشی به توانایی تأثیرگذاری ذهن بر اشیاء فیزیکی بدون استفاده از ابزارهای مادی گفته میشود (Radin, ۱۹۹۷, pp. ۵۰-۷۰). این توانایی شامل جابهجا کردن اشیاء، تغییر شکل آنها یا تأثیرگذاری بر رویدادها است
آزمایشهای علمی مربوط به روانجنبشی
در آزمایشی، از شرکتکنندگان خواسته شد ذهن خود را بهصورت متناوب روی یک پرتو نوری که از درون دوشکاف عبور میکرد متمرکز کنند. نتایج نشان داد تمرکز ذهن افرادی که تمرینات مراقبه داشتهاند بر پرتو نور و تداخل امواج نور تأثیرگذار است (Radin, ۲۰۰۹, pp. ۴۵-۶۰).
در پیگیری این آزمایشها، دین رادین[3] یکی از دانشمندان ارشد مؤسسۀ علوم نوتیک[4] کالیفرنیا با همکاری پنج تن دیگر از دانشمندان فیزیک آزمایشهایی را انجام دادند که گزارش آنها در سال ۲۰۱۲ زیر نام «شش آزمایش در آگاهی و الگوی تداخل دوشکاف[5]» در Physics essays چاپ شد(Radin, Michel, & Delorme, ۲۰۱۲). در این آزمایشها از شرکتکنندگان خواسته شد ذهن خود را روی دوشکاف باریکی که در دستگاه تعبیه شده بود، متمرکز کنند و آن را در ذهن خود بازنمایی کنند. آنها میتوانستند به صورت ذهنی یکی از شکافها را ببندند، یا پرتو لیزر را به صورت ذهنی هل دهند تا بجای اینکه از درون هر دوشکاف بگذرد از درون یکی از آنها گذر کند.
بر پایه گزارش رادین همانگونه که پیشبینی میشد تمرکز افراد روی پرتو لیزر میزان تداخل امواج نوری را کاهش میداد. این کاهش درباره کسانی که آموزش مراقبه داشتند نسبت به افراد دیگر بیشتر بود (Radin et al., ۲۰۱۲, p. ۴۵).
آزمونهای روانجنبشی به موارد بالا ختم نمیشود، از دیرباز این آزمونها توسط پرتاب سکه رایج بوده است. در این آزمونها از آزمودنی خواسته میشد با تمرکز ذهن خود به نحوی روی پرتاب یک سکه در هوا تأثیر بگذارد که بیش از ۵۰٪ از کوششها به نتیجۀ معینی ختم شود. با ظهور تکنولوژی کامپیوتری و الکترونیکی این آزمایشها شکل دیگری به خود گرفت. در یکی از متداولترین این نوع آزمایشها، آزمودنی تلاش میکند تا به طور ذهنی توزیع شمارههای تصادفی را تغییر دهد. فراتحلیل بسیار بزرگی از اطلاعات مبنی بر شمارهانداز تصادفی هر چند سال یکبار از زمان ظهورش در ۱۹۸۶ در نشریه انجمن فیزیک به چاپ رسیده است. (Bösch, Steinkamp, & Boller, ۲۰۰۶). جدیدترین فراتحلیل در مجله روانشناسی به همراه چندین تفسیر انتقادی به چاپ رسید. این فراتحلیل شامل ۳۸۰ مطالعه میشد که برخی محققان عنوان کردند که اندازه تأثیر در مجموع بسیار اندک ولی از لحاظ آماری معنادار است. (Bösch et al., ۲۰۰۶, p. ۵۰۰).
۳. شواهد علمی در خصوص تواناییهای فراروانی
در حوزههای مرتبط با ادراک فراحسی، روانجنبشی و شهود عرفانی، شواهد علمی قوی و مورد پذیرش جامعه علمی محدود هستند. این مفاهیم اغلب در مرزهای علم و فلسفه قرار دارند و بسیاری از ادعاها در این زمینهها به دلیل روششناسی ضعیف، نتایج غیرقابل تکرار یا نبود سازوکارهای شناختهشده علمی، مورد انتقاد قرار گرفتهاند. با این حال، برخی تحقیقات و مطالعات وجود دارند که به طور جدی به بررسی این پدیدهها پرداختهاند. در ادامه، به برخی از این شواهد و تحقیقات اشاره میکنم:
۳.۱. شواهد علمی ادراک فراحسی
- تحقیقات ریون در دانشگاه دوک: جوزف بنکس ریون در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ آزمایشهای گستردهای با استفاده از کارتهای زنر انجام داد. نتایج برخی از این آزمایشها نشان دادند که برخی افراد توانستهاند به طور معناداری بهتر از حد تصادف عمل کنند (Rhine, ۱۹۳۴, pp. ۸۰-۱۰۰).
- فراتحلیلها: یک فراتحلیل بزرگ توسط دین رادین در سال ۱۹۹۷ انجام شد که شامل بیش از ۳۰۰۰ آزمایش در زمینه ادراک فراحسی بود و اثرات مشاهدهشده را از نظر آماری معنادار نشان داد (Radin, ۱۹۹۷, pp. ۱۰۰-۱۳۰).
۳.۲. شواهد علمی روانجنبشی
- آزمایشهای مربوط به تأثیر ذهن بر تولید کننده اعداد تصادفی: در دهههای اخیر، آزمایشهایی با استفاده از تولید کنندههای اعداد تصادفی انجام شدهاند. در این آزمایشها، از شرکتکنندگان خواسته میشود تا با تمرکز ذهنی خود، بر خروجی این دستگاهها تأثیر بگذارند. یک فراتحلیل بزرگ توسط رادین و نلسون در سال ۱۹۸۹ نشان داد که اثرات مشاهدهشده اگرچه کوچک اما از نظر آماری معنادار بودند. با این حال، این نتایج نیز به دلیل مشکلات روششناسی و احتمال خطاهای آزمایشگاهی مورد انتقاد قرار گرفتند (Radin & Nelson, ۱۹۸۹).
- آزمایشهای مربوط به تأثیر ذهن بر سیستمهای بیولوژیکی: برخی تحقیقات نشان دادهاند که تمرکز ذهنی میتواند بر سیستمهای بیولوژیکی مانند رشد گیاهان یا فعالیت مغزی افراد دیگر تأثیر بگذارد. وهمچنین با این حال، این مطالعات اغلب به دلیل نمونههای کوچک و روششناسی ضعیف، نتایج قاطعی ارائه نکردهاند (Radin, ۱۹۹۷, pp. ۱۵۰-۱۷۰).
۳.۳. شواهد علمی شهود عرفانی
- تحقیقات درباره مدیتیشن و حالات تغییر یافته هوشیاری: مطالعات متعددی نشان دادهاند که مدیتیشن میتواند باعث تغییرات در فعالیت مغزی، افزایش هماهنگی بین نواحی مختلف مغز و تجربیات معنوی شود. به عنوان مثال، تحقیقات ریچارد دیویدسون نشان داد که مدیتیشن میتواند باعث افزایش فعالیت در نواحی مرتبط با توجه و آرامش در مغز شود (Davidson & Lutz, ۲۰۰۸, pp. ۱۷۶-۱۸۴). برخی مطالعات نشان دادهاند که تجربیات معنوی میتوانند با فعالیت در نواحی خاصی از مغز مانند لوب آهیانهای و لوب پیشانی مرتبط باشند. به عنوان مثال، تحقیقات اندرو نیوبرگ[6] نشان دادهاند که مدیتیشن میتواند باعث کاهش فعالیت در لوب آهیانهای و افزایش احساس وحدت و ارتباط با جهان شود (Newberg et al., ۲۰۰۱, p. ۱۱۸).
- تحقیقات درباره تجربیات نزدیک به مرگ (NDEs): تجربههای نزدیک به مرگ به مجموعهای از تجربههای ذهنی گفته میشود که برخی افراد در شرایطی مانند ایست قلبی، تصادف شدید یا بیهوشی عمیق گزارش میکنند(Van Lommel et al., ۲۰۰۱). در این حالتها افراد گاهی احساس خروج از بدن، حرکت در تونلی تاریک، دیدن نور شدید، یا مشاهده محیط اطراف از زاویهای متفاوت را توصیف میکنند. این گزارشها در فرهنگهای مختلف شباهتهایی دارند و به همین دلیل طی چند دهه گذشته توجه پژوهشگران علوم پزشکی و روانشناسی را به خود جلب کردهاند.
در میان این گزارشها، برخی موارد ادعا میکنند که فرد در طول تجربه نزدیک به مرگ توانسته است چیزهایی از دنیای بیرونی را مشاهده کند. یکی از نمونههای مشهور، ماجرای «کفش تنیس» است. در این روایت گفته میشود بیماری که دچار ایست قلبی شده بود پس از احیا اظهار کرد در حالی که از بدن خود جدا شده بود، بیرون ساختمان بیمارستان را دیده و کفش تنیسی را روی لبه پنجره طبقهای از ساختمان مشاهده کرده است. بعداً گفته شد که فردی از کارکنان بیمارستان کفشی را در همان محل پیدا کرده است. این داستان اغلب به عنوان نمونهای مطرح میشود که نشان دهد آگاهی فرد در آن لحظه فراتر از بدن عمل کرده است.
با این حال، چنین روایتهایی معمولاً بر پایه گزارشهای موردی و نقل قولهای پسینی هستند که از نظر روششناسی علمی بهسختی میتوان آنها را به عنوان شاهد قطعی پذیرفت. در اینجا پرسشی مطرح میشود که آیا روششناسی رایج علمی، که بر تکرارپذیری و آزمایشهای کنترلشده تأکید دارد، اساساً برای بررسی چنین موارد استثنایی طراحی شده است؟ تجربههای نزدیک به مرگ اغلب در شرایط بحرانی و غیرقابل پیشبینی رخ میدهند و همین امر طراحی آزمایشهای استاندارد را دشوار میکند.
از این رو برخی پیشنهاد میکنند که در کنار روشهای تجربی کلاسیک، میتوان از رویکردهای تحلیلی دیگری نیز بهره گرفت؛ برای مثال «استدلال بر اساس بهترین تبیین». در این رویکرد، به جای انتظار برای تکرار دقیق یک پدیده در شرایط آزمایشگاهی، مجموعه شواهد موجود بررسی میشود و سنجیده میشود که کدام تبیین، با در نظر گرفتن همه دادهها، توان توضیحدهندگی بیشتری دارد. در چنین چارچوبی، گزارشهای موردی، شواهد پزشکی، و دادههای عصبشناختی همگی میتوانند به عنوان قطعاتی از یک تصویر بزرگتر در نظر گرفته شوند که باید با هم مقایسه و ارزیابی شوند.
خلاصه و نتیجهگیری
این پژوهش کوشیده است با برقراری پیوندی روشمند میان حکمت متعالیه و دستاوردهای علم جدید، افق تازهای برای فهم یکی از بنیادیترین مسائل هستی، یعنی آگاهی، بگشاید. حاصل این تلاش الگویی است که میکوشد ظرفیتهای متافیزیکی فلسفۀ اسلامی را با یافتههای معاصر فیزیک، کیهانشناسی و علوم شناختی در چشماندازی کلنگر گرد آورد.
در بیشتر نظریههای رایج، آگاهی با بازنماییهای ذهنی یا فرایندهای شناختی یکی دانسته میشود. اما این پژوهش نشان میدهد که آگاهی را نمیتوان به چنین سطحی فروکاست. آگاهی، همانند انرژی، دارای مراتب و چهرههای گوناگون است و در ساحتهای مختلف هستی به صورتهای متفاوت ظهور میکند. بنیادیترین چهرۀ آن اطلاعات است.
در پرتو گفتوگوی میان علم و فلسفه میتوان منشأ اطلاعات را در عقل فعال جستوجو کرد؛ مرتبهای که در حکمت متعالیه واسطۀ فیض و تجلی علم الهی است. این تلقی با برخی گرایشهای فیزیک جدید نیز همخوانی دارد؛ آنجا که اطلاعات بنیادیتر از ماده دانسته میشود. هنگامی که علم الهی در قالب اطلاعات بر میدان فاقد انرژی افاضه میشود، نخستین حرکت جوهری در هیئت انرژی مهبانگ رخ میدهد و جهانی سرشار از ذرات زیراتمی و ظرفیتهای بیپایان پدید میآید.
این نزول با گرایشی درونی برای بازگشت به اصل همراه است؛ گرایشی که نیروی محرک تکامل جهان میشود. از این منظر، جهان صرفاً حاصل انباشت تصادفی ساختارها نیست، بلکه در باطن خود حامل میلی به کمال است. این میل از مسیر افزایش پیچیدگی تحقق مییابد؛ پیچیدگیای که نه صرفاً پدیدهای طبیعی، بلکه سازوکاری هستیشناختی برای ظهور مراتب برتر عقل است.
هرگاه پیچیدگی از آستانهای فراتر رود، ظهور عقلی برتر ضرورت مییابد تا آن مرتبه را تدبیر کند. از این رو پیچیدگی در عالم ماده همچون نردبانی است که آگاهی از طریق آن به مراتب نزدیکتر به عالم عقول صعود میکند. در این دستگاه فکری، آفرینش چیزی جز نزول آگاهی و سپس صعود تدریجی آن در مسیر کمال نیست.
در مرحلۀ نزول، آگاهی الهی نخست در صورت اطلاعات به عالم ماده افاضه میشود و سپس بر مرکب انرژی در سراسر میدانهای هستی جاری میگردد تا زمینههای پیدایش نظم، ساختار و پیچیدگی را فراهم آورد. ماده در اینجا نه در برابر آگاهی، بلکه ظرف تجلی تدریجی آن است. آگاهی در دل ماده عمل میکند و بستر ظهور مراتب تازهای از عقل را فراهم میآورد.
آنگاه که پیچیدگی در عالم جمادات به اوج میرسد، عقول برتر نزول میکنند و روابط میان جمادات را به سوی نظم و پیچیدگی بیشتر هدایت میکنند تا زمینه برای ظهور و تکامل حیات رقم زنند. روند پیچیدگی در عالم حیات ادامه مییابد تا احساس و ادراک را در سیر تکاملی سامان دهد؛ روندی که سرانجام به ظهور عقل انسانی در عالم ماده میانجامد.
در این میان، نفس انسان جایگاهی یگانه در پیوند میان عالم ماده و عالم عقل دارد و همچون نردبانی است که آگاهی میتواند از طریق آن از مرزهای ماده فراتر رود و به اصل خویش بازگردد. از این منظر، تاریخ جهان را میتوان روایتی از گردش آگاهی میان عالم عقول و عالم ماده دانست؛ گردشی که موجودات جهان را همچون دانههای تسبیح به یکدیگر پیوند میدهد. در این روایت، افزایش پیچیدگی نه تصادفی زیستی، بلکه قانونی بنیادین در حرکت هستی است.
بدینسان مسیر نزول و صعود آگاهی آشکار میشود: آگاهی از مبدأ اعلی در جامۀ اطلاعات فرود میآید، در ماده به صورت روابط پنهان جهان را به سوی پیچیدگی و ظهور مراتب عقل هدایت میکند و در نفس انسانی امکان بازگشت به اصل خویش را مییابد. جهان در این چشمانداز صحنۀ گردش عظیم آگاهی است؛ گردشی که غایت آن پرورش انسانهایی است که میتوانند با فعلیتبخشیدن به مراتب وجودی خویش، به انسانهایی خداگونه بدل شوند.
با این نگاه، انسان صرفاً یکی از موجودات طبیعت نیست، بلکه نقطۀ اتصال میان زمین و آسمان است؛ جایی که آگاهی از عالم بالا به جهان مادی راه مییابد و جهان به آگاهی از خود میرسد. شناخت علمی، تأمل فلسفی و تجربۀ معنوی هر یک راهی هستند که از طریق آنها آگاهی انسانی ساختارهای جهان را در آینۀ درون خویش بازمیشناسد. جهان در بیرون گسترش یافته و انسان در درون آن را انعکاس میدهد؛ و این انعکاس همان معرفت و حکمتی است که پیشتر تنها به آسمان نسبت داده میشد.
درک این فرایند پیچیده تنها از مسیر گفتوگوی میان علم و فلسفه امکانپذیر است. علم لایههای قابل اندازهگیری جهان را آشکار میکند و فلسفه میکوشد معنای هستیشناختی آن را روشن سازد. جدایی این دو یا ما را در جزئیات تجربی متوقف میکند یا در انتزاعهای بیپشتوانه فرو میبرد؛ اما در کنار یکدیگر میتوانند تصویری عمیقتر و یکپارچهتر از واقعیت ارائه دهند.
از دل این چشمانداز، پرسشی تازه سر برمیآورد: اگر نفس انسانی در مراتب گوناگون کمال حرکت میکند، آیا تفاوتهای گستردۀ تجربه، ادراک و شخصیت در میان انسانها نیز ریشه در همین مراتب وجودی ندارد؟ دفتر بعدی این کتاب در پی آن است که نشان دهد چگونه میتوان این تفاوتها را نه تنها با ابزار روانشناسی تجربی، بلکه در پرتو مبانی هستیشناختی حکمت متعالیه فهم و طبقهبندی کرد. بدینسان، مسیر این پژوهش از کیهانشناسی آگاهی به انسانشناسی آگاهی امتداد مییابد؛ جایی که راز تنوع انسانها میتواند پرتوی تازه بر جایگاه انسان در هستی بیفکند.
[1] Psychic detective
[2] Psychic Archeology
[3] Dean Radin
[4] Institute of Noetic Sciences
[5] Consciousness and the double-slit interference pattern: Six experiments
[6] Andrew Newberg
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
