دوره میان قرون ۱۶ تا ۱۹ میلادی، نقطه عطف شکلگیری نژادپرستی مدرن و نهادینه شدن آن در انگلستان است. این پدیده ریشه در دو عامل موازی و مکمل داشت: اول، جاهطلبیهای سیاسی و اقتصادی برای رقابت با قدرتهای استعماری وقت، و دوم، نیاز به یک ایدئولوژی که بتواند وحشتناکترین پیامد این جاهطلبی، یعنی تجارت انسان، را توجیه کند
(Acemoglu & Robinson, 2012, pp. 18-25; Tilly, 1992, pp. 70-75).
مرحله اول: رقابت استعماری و پایهریزی قدرت دریایی
در دوران سلطنت ملکه الیزابت اول، انگلستان یک قدرت درجه دوم دریایی در مقایسه با اسپانیا و پرتغال بود. الیزابت، با جهانبینی قدرتگرا، مصمم بود که این معادله را تغییر دهد. این تصمیم، موتور محرکهای شد که انگلستان را وارد بازی بزرگ استعمار و غارت جهانی کرد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۱۵۰-۱۵۵; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۲۰۰-۲۱۰).
- تشویق دزدی دریایی و شکست آرمادا: برای مقابله با رقیب قدرتمند خود، فیلیپ پادشاه اسپانیا، الیزابت به روشهای غیرمتعارف روی آورد. او دزدان دریایی مانند سرفرانسیس دریک را نه تنها تحمل، بلکه تشویق کرد و با اعطای لقب «سِر» به او، جایگاهشان را رسمی ساخت. شکست ناوگان قدرتمند اسپانیا (آرمادا) در سال ۱۵۸۸ به دست نیروی دریایی انگلستان و دزدان دریایی، نقطه عطفی بود که اعتماد به نفس و قدرت ماجراجویان انگلیسی را به شدت افزایش داد (Goldsworthy, ۲۰۱۶, pp. ۲۰۰-۲۰۵; Beard, ۲۰۱۵, pp. ۴۵۰-۴۵۵).
- غنیمتهای سرنوشتساز و تأسیس کمپانی هند شرقی: انگلیسیها با دستیابی به کشتیها و گنجینههای اسپانیایی و پرتغالی، به ثروت و مهمتر از آن، به دانش دست یافتند. تسخیر کشتی عظیم پرتغالی «مادرِ خدا» در سال ۱۵۹۲، گنجینهای بینظیر از جواهرات، طلا، ادویه و پارچههای گرانبها را به همراه یک دفترچه جهتیابی ارزشمند در اختیار آنها قرار داد. این دفترچه که مختصات مسیرهای تجاری به هند، چین و ژاپن را فاش میکرد، جرقهای برای جاهطلبیهای بزرگتر بود. این تحرکات، در نهایت به تأسیس کمپانی هند شرقی بریتانیا در سال ۱۶۰۰ منجر شد که با دریافت امتیازنامه انحصاری از ملکه، به بازوی اصلی امپراتوری انگلستان در شرق تبدیل گشت (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۱۶۰-۱۶۵; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۲۱۵-۲۲۰).
مرحله دوم: ظهور تجارت برده و ساخت ایدئولوژی نژادپرستانه
با گسترش مستعمرات، به خصوص در قاره آمریکا، نیاز به نیروی کار ارزان برای به سود رساندن مزارع وسیع تنباکو و شکر به یک ضرورت اقتصادی تبدیل شد. از آنجایی که مستعمرات آمریکای شمالی فاقد طلا و نقره فراوان اسپانیاییها بودند، انگلیسیها راهبرد خود را بر پایه کشاورزی تجاری و استثمار نیروی کار بنا نهادند. اینجاست که شبکه قدرتگرای انگلستان، تجارت انسان را به عنوان راهحل نهایی برگزید
(Acemoglu & Robinson, 2012, pp. 40-45; Polanyi, 2001, pp. 100-110).
آغاز تجارت برده: در سال ۱۵۶۲، جان هاوکینز با حمایت مستقیم ملکه الیزابت، اولین سفر تجارت برده انگلیسی را سازمان داد. او انسانها را از غرب آفریقا ربود و به عنوان کالا در مستعمرات اسپانیا فروخت. این اقدام، سرآغاز ورود رسمی انگلستان به یکی از سیاهترین و سودآورترین فصول تاریخ بشر بود
(Diamond, 1997, pp. 80-85; Stavrianos, 1991, pp. 170-175).
- تجارت مثلثی و ثروت خونین: از قرن هفدهم به بعد، انگلستان به قدرت مسلط در «تجارت مثلثی» تبدیل شد. کشتیها کالاهای انگلیسی (سلاح، پارچه، ابزارآلات) را به آفریقا میبردند، در ازای آن انسانهای به بردگی گرفته شده را بارگیری میکردند، آنها را در شرایطی مرگبار از اقیانوس اطلس عبور داده و در آمریکا میفروختند و در نهایت با محصولات مزارع (شکر، پنبه، تنباکو) به انگلستان بازمیگشتند. این چرخه خونین، ثروت عظیمی را به شهرهای بندری مانند لیورپول، بریستول و لندن سرازیر کرد و زیربنای انقلاب صنعتی بریتانیا را فراهم آورد
(Acemoglu & Robinson, 2012, pp. 45-50; Polanyi, 2001, pp. 120-130; Mann, 1986, pp. 250-260).
- تولد «نژادپرستی علمی» برای توجیه جنایت: این جنایت سازمانیافته به یک توجیه اخلاقی و فکری نیاز داشت. نخبگان فکری، دانشمندان و حتی رهبران مذهبی انگلستان، نظریهای را تدوین کردند که بعدها به «نژادپرستی علمی» معروف شد. این ایدئولوژی بر پایههای زیر استوار بود:
- پستی بیولوژیک: آفریقاییها از نظر زیستی و ذهنی نژادی پستتر از سفیدپوستان اروپایی هستند (Diamond, ۱۹۹۷, pp. ۶۰-۶۵; Harris, ۱۹۷۹, pp. ۱۸۰-۱۸۵).
- فقدان تمدن: آنها مردمانی وحشی و فاقد تاریخ، فرهنگ و تمدن واقعی تلقی میشدند (Armstrong, ۲۰۰۶, pp. ۷۰-۷۵; Cassirer, ۱۹۴۶, pp. ۲۵۰-۲۵۵).
- مأموریت متمدنسازی: بردهداری به عنوان یک «وظیفه انسانی» و «باری بر دوش مرد سفید» بازتعریف شد؛ مأموریتی خیرخواهانه برای نجات این «وحشیان» از زندگی بدوی و آشنا کردنشان با موهبت مسیحیت (Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۳۰۰-۳۰۵; Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۱۵۰-۱۵۵).
به این ترتیب، شبکه قدرتگرای انگلستان، با تلفیق جاهطلبی اقتصادی و ساخت یک ایدئولوژی برتریجویانه، نژادپرستی را نه تنها به ابزاری برای استثمار، بلکه به بخشی از هویت ملی خود تبدیل کرد. بردهداری دیگر یک انتخاب اقتصادی نبود، بلکه به امری «طبیعی»، «علمی» و حتی «اخلاقی» بدل شد که سودآوری امپراتوری را تضمین میکرد (Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۸۰-۹۰; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۲۷۰-۲۸۰; Weber, ۱۹۷۸, pp. ۳۰۰-۳۱۰).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
