شبکه حاکم در انگلستان، دولت متمرکزی بود که هنری هفتم بنیانگذاری کرد، هنری هشتم آن را تثبیت نمود و ملکه الیزابت اول آن را به اوج رساند. این شبکه بر پایه تمرکز قدرت در دستان پادشاه و ایجاد یک کلیسای ملی (انگلیکن) استوار بود. الیزابت در سال ۱۶۰۳ بدون اینکه ازدواج رسمی و جانشینی داشته باشد، درگذشت و جیمز ششم اسکاتلند، پسر ماری، ملکه اسکاتلند، با عنوان جیمز یکم به جای الیزابت، بر تخت نشست و بدین ترتیب سلطنت به خاندان استوارت رسید (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۳۹۴–۳۹۶; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۷۹–۸۳).
نظریه دینامیک ظهور و سقوط شبکههای اجتماعی گذار قدرت از سلطنت مطلقه استوارتها را به جمهوری کرامول در پنج مرحله زیر صورتبندی میکند:
۱.مرحله فرسایش درونی شبکهٔ اجتماعی حاکم
این مرحله زمانی رخ میدهد که شبکهٔ مسلط (سلطنت مطلقهٔ استوارت)، پیش از مواجهه با چالشهای بیرونی و رقابت شبکههای بدیل، در درون خود دچار اختلال در سه مؤلفهٔ اساسی «قدرت»، «مشروعیت» و «آگاهی» شود. در مورد گذار تاریخی از سلطنت مطلقهٔ استوارت به ظهور جمهوری تحت هژمونی پیوریتنها در انگلستان قرن هفدهم، نشانههای این فرسایش را میتوان در تحولات سیاسی و فرهنگی دهههای نخست حکومت استوارتها مشاهده کرد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۷۸–۴۸۰; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۶۳–۶۵).
۱.۱. تمرکز فزاینده بر حفظ و تحکیم قدرت
نخستین نشانهٔ فرسایش درونی شبکهٔ حاکم، تمرکز فزایندهٔ آن بر حفظ و تحکیم قدرت به جای حل مسائل ساختاری جامعه بود. پادشاهان استوارت، بهویژه جیمز اول و جانشینش چارلز اول، با تکیه بر نظریهٔ «حق الهی سلطنت» کوشیدند اقتدار سلطنتی را از هرگونه محدودیت نهادی مصون نگاه دارند. در این چارچوب، پادشاه نه به عنوان بخشی از شبکهٔ سیاسی جامعه، بلکه به مثابه منبع نهایی و مستقل قدرت تلقی میشد. چنین نگرشی به تدریج شکافی عمیق میان تاجوتخت و نهادهای نمایندهٔ جامعهٔ سیاسی، بهویژه پارلمان، ایجاد کرد (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۳۱–۲۳۴; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۶۶–۶۹). تلاش برای تأمین منابع مالی خارج از سازوکارهای پارلمانی، از طریق ابزارهایی مانند مالیاتهای اضطراری، قرضهای اجباری و منابع درآمدی مناقشهبرانگیز، نه تنها به افزایش تنش میان سلطنت و پارلمان انجامید، بلکه سلطنت را از شبکهٔ نخبگان محلی و سیاسی که ستونهای ادارهٔ کشور بودند، جدا ساخت. در نتیجه، بخش قابل توجهی از انرژی و منابع سیاسی به جای حل مسائل اقتصادی و اجتماعی جامعه، صرف منازعات قدرت در سطح نخبگان گردید(North, Wallis, & Weingast, ۲۰۰۹, pp. ۹۶–۱۰۱).
- تقابل پادشاه و پارلمان: هنگامی که در ۲۷ مارس ۱۶۲۵، چارلز اول به سلطنت رسید، شکاف سیاسی میان پادشاه و پارلمان بر سر مدیریت مالی و تعیین نهاد کنترلکننده پول فعالتر و عمیقتر شد. سلطنت با پشتوانه حق الهی، خواهان حکومت مطلقه بود. در مقابل، پارلمان که مملو از زمینداران مستقل، سرمایهداران و پیوریتنها بود، خود را نماینده ملت میدانست و بر حق تاریخی خود برای تصویب مالیات تأکید داشت (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۳۹۷–۳۹۹).
- اقدامات استبدادی: چارلز اول برای تأمین هزینههایش، بدون اجازه پارلمان مالیات وضع میکرد (مانند «پول کشتی») و مخالفان را به زندان میانداخت و قوانین «منشور کبیر» را نقض میکرد. این اقدامات او را مجبور به امضای «دادخواست حق» کرد که تصویب هرگونه مالیات را منوط به تایید پارلمان میکرد (Durant, ۱۹۵۴, pp. ۹۳–۹۶; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۷۰–۷۲).
- انحلال پارلمان: تشدید تقابل بر سر حاکمیت نهایی (پادشاه یا پارلمان؟) منجر به انحلال مجلس توسط چارلز اول در سال ۱۶۲۹ شد. او برای یازده سال بهتنهایی حکومت کرد و تمام اختیارات سیاسی، مذهبی و مالی را در انحصار خود درآورد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۳۹۹–۴۰۱).
۱.۲. غلبه الگوهای شخصیتی مخرب
حاکمیت شخصیتهای عاطفیِ قدرتگرا که تصمیماتشان مبتنی بر هیجان، نمایش و حفظ وجهه شخصی است، به جای عقلانیت راهبردی، بحرانهای بیثباتکننده تولید میکند. در چارچوب این مدل، زمانی که الگوهای شخصیتیِ قدرتگرا غالب میشوند، توانایی شبکه برای مدیریت عقلانی بحرانها کاهش مییابد. در دورهٔ چارلز اول، بسیاری از تصمیمات سیاسی با تعصب نسبت به اصل حق الهی سلطنت و با درجهٔ پایینی از انعطاف در برابر مطالبات پارلمان اتخاذ میشد (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۱۵–۲۱۸). پافشاری بر سیاستهایی که با مخالفت گستردهٔ نخبگان سیاسی و مذهبی مواجه بود، از جمله سیاستهای مالی مناقشهبرانگیز یا حمایت از گرایشهای خاص در ساختار کلیسای انگلستان، موجب شد بخش مهمی از جامعهٔ سیاسی حکومت را فاقد ظرفیت مصالحه و مدیریت بحران تلقی کند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۸۱–۴۸۳). افزون بر این، وابستگی شدید پادشاه به حلقهٔ محدود مشاوران درباری و فاصله گرفتن از گفتوگوی گسترده با نخبگان پارلمانی، به تدریج نوعی درونگرایی سیاسی در دربار ایجاد کرد که شکاف میان ساختار قدرت و جامعهٔ سیاسی را تعمیق بخشید(North, Wallis, & Weingast, ۲۰۰۹, pp. ۱۰۲–۱۰۴).
۱.۳. محدودیت آگاهی و ورشکستگی جهانبینی
جهانبینی سنتی مبتنی بر «حق الهی پادشاهان» دیگر قادر به توضیح و تبیین تحولات پیچیده اقتصادی و اجتماعی قرن هفدهم انگلستان نبود (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۱۳–۲۰).
- شکاف مذهبی: سیاستهای جیمز اول و چارلز اول که به کاتولیکها نزدیک و با پیوریتنها در تضاد بود، شکافهای مذهبی عمیقی ایجاد کرد. جامعه میان سه گروه کاتولیکها (متحدان سنتی سلطنت)، انگلیکنها (کلیسای رسمی) و پیوریتنها (اصلاحطلبان رادیکال و منتقدان اصلی استبداد) تقسیم شده بود. پیوریتنها که در پارلمان نفوذ زیادی داشتند، نیروی محرکه اصلی مقاومت در برابر پادشاه شدند (McGrath, ۱۹۹۵, pp. ۲۱۲–۲۱۵; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۱–۴۰۳).
- ورود جهانبینی انسانگرایانه: تا پیش از این، مسائل سیاسی تنها بر اساس جهانبینی دینی تفسیر میشد، اما اکنون عقل، تجربه و تمایلات انسانی نیز در تحلیلها وارد شده بود. انسانگرایی و رشد شهرنشینی مشروعیت معرفتشناسی دگماتیک را زیر سؤال برده بود (Cassirer, ۱۹۴۶, pp. ۲۸۰–۲۸۴; Weber, ۲۰۰۲, pp. ۲۵–۲۸). در این مرحله، شبکهٔ حاکم توانایی خود را برای تولید و بازتولید معنای قانعکننده از نظم سیاسی و اجتماعی از دست میدهد (Berger, ۱۹۶۷, pp. ۲۵–۳۰). در انگلستان عصر استوارتها، شکاف فزایندهای میان سبک زندگی دربار و ارزشهای فرهنگی بخشهای مهمی از جامعه شکل گرفت. در حالی که دربار سلطنتی به نمایشهای پرشکوه، تشریفات و سبک زندگی اشرافی گرایش داشت، بخش قابل توجهی از طبقات متوسط نوظهور ــ شامل بازرگانان، خردهمالکان و روشنفکران مذهبی ــ تحت تأثیر اخلاق پروتستانی بر ارزشهایی چون پرهیزگاری، انضباط فردی و سادهزیستی تأکید میکردند (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۴۷–۵۲). این تضاد هنجاری، جهانبینی سلطنتی را در نظر بسیاری از نخبگان و کنشگران اجتماعی کماعتبار ساخت. در همین زمان، جریان پیوریتنی با ارائهٔ تفسیر دینی و اجتماعی متفاوت، چارچوبی معنایی عرضه کرد که در آن اصلاح اخلاقی جامعه، مسئولیت فردی در برابر خداوند و نقد ساختارهای فاسد قدرت جایگاه محوری داشت (McGrath, ۱۹۹۵, pp. ۲۱۶–۲۲۰). چنین چارچوبی به تدریج توانست اعتماد بخشی از نخبگان فکری و مذهبی را به خود جلب کند و بدیلی معنابنیاد در برابر جهانبینی رسمی سلطنت ایجاد نماید.
جمعبندی
بر این اساس، فرسایش درونی شبکهٔ سلطنت استوارت را میتوان حاصل همزمان سه روند دانست: تمرکز فزاینده بر حفظ قدرت و تشدید تعارض با نهادهای نمایندگی سیاسی، غلبهٔ الگوهای شخصیتی عاطفی قدرتگرا و ناتوانی شبکهٔ حاکم در حفظ مشروعیت معنایی در برابر ارزشها و جهانبینیهای نوظهور. ترکیب این عوامل موجب شد شبکهٔ سلطنتی پیش از آنکه با چالش نهایی شبکههای رقیب روبهرو شود، از درون دچار ضعف ساختاری گردد و زمینه برای ورود جامعه به مراحل بعدی فرایند تحول، یعنی خروج نخبگان و مردم و ظهور شبکهٔ اجتماعی رقیب، فراهم شود
(Mann, 1986, pp. 484–486; North, Wallis, & Weingast, 2009, pp. 105–108)
۲.خروج نخبگان و مردم از شبکهٔ اجتماعی حاکم
در این مرحله، بخشی از کنشگران اصلی جامعه که پیشتر در چارچوب نظم مسلط عمل میکردند، به تدریج اعتماد خود را به شبکهٔ حاکم از دست میدهند و یا از آن فاصله میگیرند. این خروج میتواند به صورت کنارهگیری از همکاری سیاسی، انتقال وفاداری به شبکههای رقیب، یا پیوستن فعال به گفتمانهای بدیل بروز یابد. در مورد انگلستان قرن هفدهم، فرسایش درونی سلطنت استوارت زمینهای فراهم کرد که در آن بخشهای مهمی از نخبگان سیاسی، مذهبی و اجتماعی و همچنین گروههایی از مردم عادی به تدریج از شبکهٔ سلطنتی فاصله گرفتند و به سوی جریانهای مخالف، بهویژه شبکهٔ پیوریتنی، گرایش یافتند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۸۶–۴۸۹; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۷۲–۷۵).
نخستین نمود این روند را میتوان در تغییر موضع بخشی از نخبگان سیاسی مشاهده کرد. بسیاری از اعضای پارلمان، اشراف محلی و مالکان زمین که در ساختار سنتی حکومت نقشی اساسی در ادارهٔ کشور داشتند، به تدریج نسبت به سیاستهای سلطنتی بدبین شدند. تداوم تعارض میان چارلز اول و پارلمان، بهویژه در زمینهٔ مسائل مالی و حدود اختیارات سلطنت، موجب شد بخشی از این نخبگان سلطنت را نه به عنوان ضامن ثبات سیاسی، بلکه به عنوان عاملی در تشدید بحران تلقی کنند. در چنین فضایی، وفاداری سنتی به تاجوتخت به تدریج جای خود را به نوعی همگرایی میان نخبگان پارلمانی و جریانهای مذهبی اصلاحطلب داد. این همگرایی، شبکهای از همکاریهای سیاسی و فکری را شکل داد که بعدها در جریان جنگ داخلی به یکی از پایههای اصلی مقاومت در برابر سلطنت تبدیل شد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۲–۴۰۵; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۹۸–۱۰۱).
دومین بعد خروج نخبگان به حوزهٔ مذهبی و فکری مربوط میشود. در دهههای پیش از جنگ داخلی، بخش مهمی از روحانیان و متفکران پروتستان که گرایشهای اصلاحطلبانه داشتند، نسبت به سیاستهای مذهبی دربار و ساختار اسقفی کلیسای انگلستان انتقاد فزایندهای ابراز کردند. حمایت سلطنت از گرایشهای کلیسایی نزدیک به سنتهای تشریفاتی، در نظر بسیاری از پیوریتنها نشانهای از انحراف از اصول اصلاح دینی تلقی میشد. در نتیجه، شبکهای از واعظان، نویسندگان مذهبی و اجتماعات دینی شکل گرفت که به تدریج گفتمان انتقادی نسبت به نظم دینی و سیاسی موجود را گسترش دادند. این تحولات سبب شد بخشی از نخبگان فکری و مذهبی که پیشتر در چارچوب رسمی کلیسا فعالیت میکردند، از ساختارهای تحت حمایت سلطنت فاصله بگیرند و به کانونهای فکری و مذهبی مستقل نزدیک شوند (McGrath, ۱۹۹۵, pp. ۲۲۰–۲۲۴; Weber, ۲۰۰۲, pp. ۵۲–۵۶).
در کنار این تحولات نخبگانی، نشانههایی از فاصلهگیری تدریجی بخشهایی از مردم نیز قابل مشاهده بود. جریان منابع به سمت بالای هرم قدرت، منجر به تضعیف یا نابودی طبقه مولد و افزایش فقر تودهها میشود. جامعه انگلستان شاهد یک دوقطبی روزافزون اقتصادی بود(Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۵–۴۰; Wilkinson & Pickett, ۲۰۰۹, pp. ۲۰–۲۴):
- دهقانان و فقرای روستایی: این قشر زیر بار مالیاتهای سنگین فئودالی و عوارض دولتی له میشدند. حصارکشی زمینهای مشاع، بسیاری را بیزمین و آواره کرد (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۶–۳۸; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۳۹۰–۳۹۲).
- ظهور سرمایهداران شهری: در مقابل، طبقه جدیدی از بازرگانان، صاحبان کارگاهها و بانکداران در حال ثروتمند شدن بودند. قدرت اقتصادی آنان به تدریج از قدرت زمینداران سنتی پیشی گرفت، اما این قشر در ساختار سیاسی سهمی نداشتند. این طبقه نوپا خواستار مشارکت در قدرت و سیاستهایی بود که منافع اقتصادی آنان را تأمین کند. رشد طبقات متوسط شهری، بهویژه بازرگانان، صنعتگران و خردهمالکان، موجب شکلگیری گروههایی شد که از نظر اقتصادی و فرهنگی در حال تغییر بودند. این گروهها اغلب با ارزشهای اخلاقی و مذهبی پیوریتنی همدلی بیشتری داشتند و در عین حال نسبت به فشارهای مالی و سیاستهای اقتدارگرایانهٔ سلطنت حساس بودند (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۵۸–۶۳; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۸۹–۴۹۲).
در مجموع، مرحلهٔ خروج نخبگان و مردم در انگلستان پیش از جنگ داخلی را میتوان فرآیندی تدریجی دانست که در آن شبکهٔ سلطنتی به تدریج پایگاه اجتماعی و فکری خود را از دست داد. فاصلهگیری نخبگان پارلمانی، شکلگیری شبکههای مذهبی و فکری منتقد، و تغییر جهتگیری بخشهایی از طبقات اجتماعی در حال تحول، سبب شد پیوندهای اجتماعی و سیاسی که پیشتر سلطنت را به جامعه متصل میکردند، تضعیف شوند. این روند، شبکهٔ سلطنت استوارت را در برابر چالشهای بعدی آسیبپذیرتر ساخت و همزمان شرایط مساعدی برای تقویت و گسترش شبکهٔ اجتماعی رقیب، یعنی جریان پیوریتنی، فراهم آورد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۹۲–۴۹۴; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۷۶–۷۸).
۳. ظهور شبکۀ اجتماعی جدید
در این مرحله، شبکهای بدیل با اتکا بر جهانبینی متفاوت، ساختارهای ارتباطی تازه و الگوهای جدید سازمانیابی اجتماعی پدیدار میشود و به تدریج ظرفیت بسیج اجتماعی و سیاسی لازم برای رقابت با شبکهٔ حاکم را به دست میآورد. در مورد تحولات انگلستان در میانهٔ قرن هفدهم، این شبکهٔ جدید را میتوان در قالب گسترش جریان پیوریتنی و همگرایی آن با بخشهایی از نخبگان سیاسی و اجتماعی مشاهده کرد. در چنین شرایطی، مجموعهای از ایدهها، نهادها و کنشگران جدید به تدریج شکل گرفتند که توانستند بدیلی سازمانیافته در برابر سلطنت استوارت ایجاد کنند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۹۴–۴۹۷; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۷۸–۸۲).
۳.۱. ظهور شخصیتهای مؤثر
- الیور کرامول: شخصیتی اعتقادی–عاطفی و بسیار رادیکال که بهعنوان یکی از رهبران برجستهٔ پارلمان و فرماندهٔ نظامی «سپاه نوین» (New Model Army) نقش تعیینکنندهای در سازماندهی نیروی نظامی شبکهٔ جدید ایفا کرد. کرامول توانست با ایجاد ارتشی منظم، ایدئولوژیک و مبتنی بر انضباط مذهبی، نیرویی کارآمد برای مقابله با ارتش سلطنتی فراهم آورد و در ادامه به یکی از چهرههای اصلی قدرت سیاسی در جمهوری انگلستان تبدیل شود (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۵–۴۰۸; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۰۶–۱۱۰).
- توماس هابز: شخصیتی شناختی–اعتقادی با جهانبینی قدرتگرا که با ارائهٔ نظریهٔ «قرارداد اجتماعی» در اثر مشهور خود لویاتان، مبنای نظری جدیدی برای تبیین منشأ قدرت سیاسی مطرح کرد. هابز مشروعیت قدرت دولت را نه ناشی از حق الهی، بلکه حاصل توافق انسانها برای خروج از وضعیت طبیعیِ ناامن میدانست. هرچند او مدافع دولت مقتدر بود، اما با انتقال مبنای مشروعیت از ارادهٔ الهی به ارادهٔ انسانها، یکی از مهمترین بنیانهای ایدئولوژیک سلطنت مطلقه را به چالش کشید (Hobbes, ۱۹۹۶, pp. ۸۷–۹۲; Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۱۲–۲۱۴).
۳.۲. ظهور جهانبینیهای رقیب
- جهانبینی پیوریتن: یکی از مهمترین ویژگیهای شبکهٔ نوظهور، اتکای آن به یک چارچوب معنایی و جهانبینی متمایز بود. پیوریتنیسم نه صرفاً یک گرایش مذهبی، بلکه مجموعهای از ارزشهای اخلاقی، اجتماعی و حتی سیاسی را عرضه میکرد که در آن بر پرهیزگاری فردی، انضباط اخلاقی، مسئولیت اجتماعی و نقد فساد در ساختار قدرت تأکید میشد. این چارچوب معنایی بهویژه برای طبقات متوسط در حال رشد ــ از جمله بازرگانان، صنعتگران و خردهمالکان ــ جذابیت داشت، زیرا با تجربهٔ زیستهٔ آنان و با تحولات اقتصادی و اجتماعی آن دوره سازگاری بیشتری نشان میداد. بدین ترتیب، پیوریتنیسم توانست نوعی همبستگی فکری و اخلاقی میان گروههای اجتماعی مختلف ایجاد کند و زمینهٔ شکلگیری شبکهای گسترده از کنشگران همسو را فراهم آورد (McGrath, ۱۹۹۵, pp. ۲۲۴–۲۲۸; Weber, ۲۰۰۲, pp. ۶۴–۷۰).
- جهانبینی قرارداد اجتماعی (هابز): هابز در کتاب لویاتان، قدرت دولت را نه ناشی از حق الهی، بلکه برآمده از «قرارداد اجتماعی» میان مردم برای خروج از «وضعیت طبیعی» ــ وضعیتی که در آن زندگی انسان «تنها، فقیر، خشن و کوتاه» است ــ تبیین کرد. در این نظریه، افراد برای تأمین امنیت و نظم اجتماعی، بخشی از حقوق خود را به یک حاکم مقتدر واگذار میکنند. اگرچه هابز خود از اقتدار مرکزی قوی دفاع میکرد، اما انتقال مبنای مشروعیت از آسمان به زمین، بهطور ناخواسته امکان نظری تازهای برای نقد نظریهٔ حق الهی پادشاهان فراهم آورد و چارچوبی سکولار برای تبیین قدرت سیاسی ارائه داد (Hobbes, ۱۹۹۶, pp. ۱۱۱–۱۱۸; Cassirer, ۱۹۴۶, pp. ۲۸۶–۲۸۹).
۳.۳. شکلگیری هستههای اولیه شبکهٔ اجتماعی
اجتماعات مذهبی پیوریتنی، حلقههای مطالعهٔ دینی، خطابههای واعظان و انتشار رسالهها و نوشتههای مذهبی و سیاسی نقش مهمی در گسترش این شبکه ایفا کردند. این فضاها علاوه بر کارکرد دینی، به محل تبادل ایدهها، شکلگیری اعتماد اجتماعی و هماهنگی میان کنشگران تبدیل شدند. در چنین بستری، پیوندهایی میان نخبگان مذهبی، روشنفکران و بخشی از نخبگان سیاسی و پارلمانی شکل گرفت که به تدریج هستهٔ اولیهٔ یک شبکهٔ اجتماعی رقیب را تشکیل دادند (Berger, ۱۹۶۷, pp. ۳۱–۳۶; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۹۷–۴۹۹).
از سوی دیگر، همگرایی تدریجی میان این جریان مذهبی و بخشهایی از نخبگان پارلمانی نقش مهمی در تقویت ظرفیت سیاسی شبکهٔ نوظهور داشت. بسیاری از نمایندگان پارلمان که نسبت به سیاستهای سلطنتی معترض بودند، در ارزشهای اخلاقی و دینی پیوریتنی نوعی پشتوانهٔ فکری برای نقد اقتدار مطلقهٔ سلطنت مییافتند. این همگرایی موجب شد شبکهٔ پیوریتنی به تدریج از یک جنبش عمدتاً مذهبی فراتر رود و به چارچوبی گستردهتر برای بسیج سیاسی تبدیل شود. به این ترتیب، پیوند میان گفتمان مذهبی اصلاحطلب و مطالبات سیاسی پارلمانی، زمینهٔ شکلگیری نوعی ائتلاف اجتماعی و فکری را فراهم آورد که توانست در برابر شبکهٔ سلطنتی قرار گیرد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۶–۴۰۹; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۸۲–۸۵).
در نتیجه، ظهور شبکهٔ اجتماعی جدید در انگلستان قرن هفدهم را میتوان فرآیندی دانست که در آن یک چارچوب معنایی بدیل، شبکههای ارتباطی نو و همگرایی میان گروههای مختلف اجتماعی و سیاسی به تدریج شکل گرفتند. این شبکهٔ نوظهور، با تکیه بر جهانبینی پیوریتنی و حمایت بخشهایی از نخبگان و طبقات اجتماعی در حال تحول، توانست ظرفیت لازم برای رقابت با شبکهٔ سلطنت استوارت را به دست آورد و زمینه را برای ورود جامعه به مراحل بعدی تقابل و تغییر ساختار قدرت فراهم سازد.
۳.۴. شکلگرفتن نهادهای جدید
- سپاه نوین: یکی از مهمترین نهادهای شکلگرفته در دل شبکهٔ جدید، «سپاه نوین» بود؛ ارتشی منظم و ایدئولوژیک که به ابتکار پارلمان و با نقش محوری الیور کرامول سازماندهی شد. این ارتش با تکیه بر انضباط شدید، شایستهسالاری در انتخاب فرماندهان و انگیزههای مذهبی قوی توانست ارتش سلطنتی را در میدانهای نبرد شکست دهد و به بازوی نظامی اصلی شبکهٔ جدید تبدیل شود (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۸–۴۱۰; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۱۰–۱۱۳).
- پارلمان تهمانده: پس از پاکسازی اعضای سلطنتطلب در جریان «پاکسازی پراید»، نهادی که به «پارلمان تهمانده» (Rump Parliament) شهرت یافت، به مرکز قانونگذاری شبکهٔ جدید تبدیل شد. این پارلمان مسئولیت تصمیمگیری دربارهٔ آیندهٔ ساختار سیاسی کشور را بر عهده گرفت و سرانجام دستور محاکمه و اعدام چارلز اول را صادر کرد؛ رویدادی که نقطهٔ عطفی در انتقال قدرت از سلطنت به ساختار جدید سیاسی محسوب میشد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۸۶–۸۸; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۰۰–۵۰۳).
۳.۵. شکلگرفتن قشربندی اجتماعی جدید
تحولات سیاسی و فکری این دوره با دگرگونیهایی در ساختار قشربندی اجتماعی نیز همراه بود. ارزشهایی چون سختکوشی، انضباط فردی، عقلانیت اقتصادی و مشارکت در تصمیمگیری سیاسی، به تدریج جایگزین الگوهای سنتی مبتنی بر منزلت اشرافی شدند. در نتیجه، طبقهای متشکل از زمینداران مستقل، بازرگانان شهری، صاحبان کارگاهها و سرمایهداران نوظهور قدرت بیشتری یافتند. این گروهها که از نظر اقتصادی در حال رشد بودند، در پی آن بودند که نفوذ اقتصادی خود را به قدرت سیاسی نیز تبدیل کنند. بدین ترتیب، هستهٔ اجتماعی شبکهٔ جدید عمدتاً از میان این طبقات در حال تحول شکل گرفت و به تدریج بخشی از قدرتی را که پیشتر در اختیار اشراف فئودال و نهادهای سنتی کلیسا قرار داشت، به دست آورد (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۷۰–۷۵; Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۴۱–۴۵).
۴. نبرد مشروعیت و همزیستی خصمانه
در این مرحله، دو شبکهٔ رقیب ــ یکی که همچنان کنترل رسمی نهادهای حکومتی را در اختیار دارد و دیگری که بهتدریج مشروعیت اجتماعی و فرهنگی قابلتوجهی کسب کرده ــ در وضعیت «همزیستی خصمانه» قرار میگیرند. هر دو در یک میدان سیاسی مشترک حضور دارند، اما هر کدام برای تضعیف بنیانهای مشروعیت دیگری تلاش میکنند. در انگلستان قرن هفدهم، چنین تقابلی میان شبکهٔ سلطنت استوارت و شبکهٔ نوظهور پیوریتنی ــ پارلمانی کاملاً آشکار بود (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۴۹۹–۵۰۲; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۸۸–۹۲).
۴.۱. رقابت بر سر تعریف مشروعیت سیاسی
هستهٔ اصلی این تقابل، نزاع بر سر تعریف مشروعیت سیاسی بود. سلطنت استوارت همچنان بر اصل «حق الهی پادشاهان» اصرار داشت؛ اصلی که پادشاه را در جایگاهی مقدس و فراتر از داوری انسانها قرار میداد. در مقابل، جریان پیوریتنی-پارلمانی مشروعیت را امری مشروط و قابلداوری میدانست: حکومت باید بر اساس قانون، مسئولیتپذیری و رضایت جامعه عمل کند (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۰۹–۴۱۲; Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۱۳–۱۱۶). این تغییر پارادایم، زمین مشروعیت را از انحصار سلطنت خارج کرد. پارلمان، در حالی که هنوز بهصورت رسمی بخشی از ساختار حاکمیت بود، از درون بنیان فکری سلطنت را نقد میکرد و آن را به محدودیت قانونی فرا میخواند. در مقابل، دربار استوارت از ابزارهای مذهبی، قضایی و رسانهای برای حفظ تصویر الهی سلطنت استفاده میکرد و مشروعیت شبکهٔ جدید را زیر سؤال میبرد (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۲۲–۲۲۵).
این وضعیت دوگانه، ساختار سیاسی را به میدان نبرد نمادها و هنجارها تبدیل کرد؛ نبردی که در آن هر شبکه حضور داشت، اما هر یک در پی بیاعتبارسازی دیگری بود (Berger, ۱۹۶۷, pp. ۳۷–۴۰).
۴.۲. مرحلهٔ رقابت و انشعاب نهادی (۱۶۴۰–۱۶۴۲)
تقابل مشروعیت بهسرعت به سطح نهادی گسترش یافت. شورشهای اسکاتلند و فشاری که بر پادشاه وارد شد، چارلز اول را مجبور کرد پس از یازده سال حکومت فردی، پارلمان را دوباره فراخواند. «پارلمان طولانی» بهسرعت به پایگاه مقاومت علیه استبداد سلطنت تبدیل شد: مشاوران شاه محاکمه شدند، امتیازات مالی او کاهش یافت و گامهایی برای محدودسازی قدرت پادشاه برداشته شد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۱۲–۴۱۵). در این زمان، جامعه انگلستان عملاً به دو جبهه تقسیم شد:
- سلطنت، به همراه اشراف محافظهکار و کلیسای انگلیکن؛
- پارلمان، با حمایت پیوریتنها، بازرگانان، و طبقات متوسط شهری (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۹۰–۹۲).
این دوقطبی اجتماعی و نهادی، مقدمهٔ اجتنابناپذیر جنگ داخلی بود.
۴.۳. جنگ داخلی و غلبه شبکهٔ جدید (۱۶۴۲–۱۶۴۶)
در ۱۶۴۲، خصومت آشکار به جنگ داخلی تبدیل شد. در ابتدا ارتش سلطنتی تجربهٔ نظامی بیشتری داشت، اما برتری مالی پارلمان (با حمایت طبقات سرمایهدار) و کارآمدی سازمانی «سپاه نوین» توازن را تغییر داد. ارتش جدید که بر شایستهسالاری، انضباط شدید و انگیزههای مذهبی مبتنی بود، توانست پیروزیهای متوالی به دست آورد (Durant, ۱۹۵۴, pp. ۱۱۶–۱۲۰; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۰۳–۵۰۵).
در سال ۱۶۴۶، چارلز اول شکست خورد و تسلیم شد. از این نقطه، سلطنت دیگر قادر به اعمال اقتدار مستقل نبود.
۴.۴. نقطهٔ برگشتناپذیر (۱۶۴۹)
پس از شکست شاه، هنوز بخشی از جامعه او را نماد اقتدار الهی میدانست. حتی پارلمان نیز در ابتدا مایل بود چارلز را در چارچوب سلطنت مشروطه حفظ کند. اما فرماندهان سپاه نوین که نگران بازگشت استبداد سلطنتی بودند، قدرت پارلمان را تصرف کردند، نمایندگان مخالف را اخراج کردند و «پارلمان تهمانده» ایجاد شد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۰۵–۵۰۷).
چارلز اول همهٔ پیشنهادها برای سلطنت مشروطه را رد کرد و بحران به بنبست رسید. راهحل نهایی رادیکال بود: در ۳۰ ژانویهٔ ۱۶۴۹، چارلز اول به جرم خیانت محاکمه و اعدام شد.
برای نخستینبار در تاریخ انگلستان، یک پادشاه با رأی نمایندگان مردم مجازات شد. این واقعه اصل «حق الهی پادشاهان» را بهطور کامل باطل کرد و مشروعیت سیاسی را بهطور رسمی از شبکهٔ سلطنت به شبکهٔ پارلمانی منتقل نمود (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۹۲–۹۴; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۱۶–۴۱۸).
این لحظه، نقطهٔ عبور برگشتناپذیر بود.
۵. انتقال قدرت
این مرحله تنها تغییر نهادهای حکومتی نبود؛ بلکه انتقال هژمونی اجتماعی–معنایی از شبکهٔ سلطنت به شبکهٔ پیوریتنی–پارلمانی بود. شبکهای که پیشتر سرمایهٔ اجتماعی، سازمانی و مشروعیت نمادین لازم را اندوخته بود، اکنون توانست ساختار تصمیمگیری و قدرت را بازآرایی کند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۰۷–۵۰۹). در انگلستان، این فرآیند نمونهٔ کامل یک فروپاشی سخت بود:
۵.۱.غلبه کامل شبکهٔ جدید از طریق زور نظامی و سیاسی
شکاف میان دو شبکه به اوج رسید و گذار از طریق جنگ داخلی و انقلاب صورت گرفت. ارتش سلطنتی شکست خورد و سازوکارهای سلطنتی از هم فروپاشیدند.
۵.۲. نابودی ساختاری شبکهٔ قدیم
شبکه جدید صرفاً به اصلاحات یا محدود کردن شبکه قدیم بسنده نکرد، بلکه آن را بهطور کامل نابود ساخت. با اعدام پادشاه، اعلام جمهوری ، و انحلال مجلس اعیان، ساختار سنتی حکومت بهطور کامل برچیده شد. (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۱۸–۴۲۰).
۵.۳.نهادینهسازی قدرت جدید
پارلمان تهمانده به قوهٔ مقننهٔ رسمی تبدیل شد. کرامول ابتدا فرمانده کل و سپس «لرد محافظ» شد. سپاه نوین ابزار اصلی اعمال اقتدار بود. جهانبینی پیوریتنی به ایدئولوژی رسمی حکومت تبدیل شد و تلاش شد ارزشهای آن (نظم اخلاقی، انضباط اجتماعی، سادهزیستی) در جامعه پیاده شود (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۷۵–۸۰). دولت جمهوریخواه کنترل مالیاتها، ارتش و سیاست خارجی را بهطور کامل در دست گرفت. شبکهٔ جدید نهتنها قدرت سیاسی، بلکه ابزارهای تولید مشروعیت و بسیج اجتماعی را نیز تصاحب کرد.
جمعبندی
انتقال قدرت در انگلستان قرن هفدهم یک گذار آرام یا سازشکارانه نبود، بلکه یک گسست انقلابی بود. شبکهٔ پیوریتنی–پارلمانی با فروپاشاندن بنیادهای مشروعیت سلطنت مطلقه و تصرف نهادهای حکومتی، هژمونی معنایی و سیاسی خود را تثبیت کرد. این فرایند نمونهای کلاسیک از «فروپاشی سخت» است؛ جایی که سرنوشت جامعه از طریق زور، تغییر ایدئولوژی حاکم و حذف کامل رقیب رقم میشود.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
