فصل دوم: ماده و صورت در فلسفه کلاسیک و فیزیک معاصر

امتیاز به این مقاله:

۱-ماده در فلسفۀ کلاسیک

ارسطو برای توضیح دگرگونی، پیدایش و زوال اشیا استدلال می‌کرد که هر جسم طبیعی از ترکیب «ماده» و «صورت» تشکیل شده است. در این استدلال، طرح مفهوم «مادهٔ اولی» از این نظر ضرورت داشت که در تغییرات طبیعی، چیزی باید به‌عنوان بستر پذیرندهٔ دگرگونی باقی بماند؛ زیرا اگر در هر تغییر، همه‌چیز به‌کلی نابود و از نو پدیدار شود، دیگر نمی‌توان از استمرار یک شیء، امکان تبدیل چیزی به چیز دیگر، یا وحدت فرایند تغییر سخن گفت. بنابراین «مادهٔ اولی» برای توضیح حیثیت بالقوه، نامتعین و پذیرنده‌ای مطرح می‌شود که خود به‌تنهایی فعلیت و تشخص ندارد، اما می‌تواند صورت‌های گوناگون را بپذیرد و زمینهٔ تحقق موجودات معین را فراهم کند.

(Aristotle, Metaphysics, Z.1032b1–1033b20; Physics, II.194b–195a).

اکنون می‌توان با بهره‌گیری از دانش معاصر، مسیر تحلیلی مشابهی را دنبال کرد. اگر در تحلیل یک جسم، تعین‌ها و ساختارهای آن را به‌تدریج کنار بگذاریم، به سطوح بنیادی‌تری از توصیف طبیعت می‌رسیم. در فیزیک جدید، نظریهٔ میدان‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از پدیده‌های مادی را می‌توان به‌صورت برانگیختگی‌ها یا حالت‌های مختلف میدان‌ها توصیف کرد. با این حال، میدان‌ها در صورت‌بندی فیزیکی خود همچنان با ساختارهای ریاضی و قوانین معینی مشخص می‌شوند. اگر در یک انتزاع فلسفی این تعین‌ها نیز کنار گذاشته شوند، آنچه باقی می‌ماند مفهومی کاملاً بنیادین و نامتعین از «بستر»ی است که تعین‌ها و ساختارهای مختلف می‌توانند بر آن عارض شوند. در این بازخوانی، می‌توان این بستر نامتعین را «مادهٔ اولی» نامید و آن را به‌صورت یک «میدانِ فاقد تعین» فهم کرد؛ میدانی که پیش از هر صورت‌بندی خاص، امکان تحقق ساختارها و صورت‌های گوناگون طبیعت را فراهم می‌سازد.

۲.میدان: موجودیت بنیادی فضا-زمانی

در فیزیک کلاسیک، جهان معمولاً به‌صورت مجموعه‌ای از «ذرات» تصور می‌شد؛ اجسامی کوچک که در فضا حرکت می‌کنند و با یکدیگر برهم‌کنش دارند. اما فیزیک مدرن، به‌ویژه در قرن بیستم، تصویر متفاوتی از ساختار جهان ارائه داد. در این تصویر جدید، آنچه بنیادی‌تر از ذرات به شمار می‌آید «میدان» است.

میدان را می‌توان به‌طور ساده چنین فهمید: موجودیتی که در سراسر فضا و زمان گسترده است و در هر نقطه از فضا مقدار مشخصی از یک کمیت فیزیکی را در خود دارد. برای مثال، میدان دما در یک اتاق نشان می‌دهد که در هر نقطه از فضا چه دمایی وجود دارد. به‌طور مشابه، میدان‌های فیزیکی نیز در هر نقطه از فضا–زمان مقادیری مانند انرژی، نیرو یا پتانسیل را مشخص می‌کنند.

در فیزیک مدرن، به‌ویژه در نظریهٔ میدان کوانتومی، میدان‌ها نقش بنیادی‌تری نسبت به ذرات دارند. در این دیدگاه، ذراتی مانند الکترون یا فوتون اشیایی مستقل و جدا از میدان نیستند، بلکه به صورت حالت‌هایی از برانگیختگی در میدان‌های بنیادی ظاهر می‌شوند (Feynman et al., ۲۰۱۷, pp. ۱–۱۱, ۱۵–۲۷). به بیان ساده‌تر، آنچه ما به عنوان «ذره» مشاهده می‌کنیم، در واقع نوعی نوسان یا تحریک در یک میدان است که در بخشی از فضا رخ می‌دهد.

برای روشن‌تر شدن این ایده می‌توان از یک تشبیه ساده استفاده کرد. تصور کنید هوا سراسر یک منطقه را پر کرده است. گاهی در این هوا گردبادی شکل می‌گیرد. گردباد یک شیء مستقل از هوا نیست؛ بلکه نوعی حرکت و سازمان‌یافتگی در خود هواست. اگر شرایط مناسب از بین برود، گردباد نیز از میان می‌رود، اما هوا همچنان باقی می‌ماند.

در نظریهٔ میدان کوانتومی نیز وضعیت مشابهی برقرار است. میدان‌های بنیادی سراسر فضا–زمان را پر کرده‌اند و ذرات را می‌توان به‌صورت برانگیختگی‌ها یا نوسان‌های موضعی این میدان‌ها فهمید. به این ترتیب، آنچه ما به عنوان «ذره» می‌شناسیم در واقع حالتی از رفتار میدان است، نه موجودیتی مستقل از آن. از این رو می‌توان میدان‌ها را به عنوان مادۀ اولیه ذرات در نظر گرفت. ولی همانطور که مادۀ اولیه به تنهایی قادر نیست شیئی راپدید آورد و نیاز به صورت دارد، میدان نیز برای تبدیل شدن به ذره نیاز به قوانین فیزیک و اطلاعات دارد.

۳. قوانین فیزیک و اطلاعات؛ نقشِ تعیین‌کننده در تحقّقِ ساختارها

رفتار میدان‌ها تصادفی یا بی‌قاعده نیست، بلکه توسط معادلات بنیادی فیزیک توصیف می‌شود. برای نمونه، میدان الکترومغناطیسی توسط معادلات ماکسول توصیف می‌شود که نحوهٔ تغییر و برهم‌کنش این میدان را در فضا و زمان مشخص می‌کنند (Susskind & Friedman, ۲۰۱۷, p. ۱). این معادلات، به‌عنوانِ قوانینِ بنیادینِ طبیعت، چارچوبیِ ازپیش‌موجود را تعیین می‌کنند که بدونِ آن، میدان‌ها هیچ‌گونه تعیّن و سازمان‌یافتگی‌ای نخواهند داشت.

با این حال، قوانینِ فیزیک به‌تنهایی برایِ تحقّقِ ساختارهایِ مادیِ عینی کافی نیستند. آنچه به میدان‌ها امکان می‌دهد تا از حالتِ پایه (خلأ) خارج شده و به‌صورتِ ذرات و ساختارهایِ پیچیده‌تر درآیند، انرژی است که به‌عنوانِ عاملِ فعلیّت‌بخشیِ اطلاعاتِ نهفته در قوانین عمل می‌کند. امّا عاملِ تعیین‌کننده‌ای که تنوّعِ بی‌نهایتِ ساختارها را توضیح می‌دهد، اطلاعاتِ ساختاری است؛ یعنی الگوهایِ سازمان‌دهنده‌ای که در قالبِ شرایطِ مرزی، حالت‌هایِ اولیه و پارامترهایِ خاصِ هر سیستم، بر میدان‌ها اعمال می‌شوند.

به‌عبارتِ دیگر، قوانینِ فیزیک، «دستورالعمل‌هایِ کلّی» هستند که امکاناتِ کلیِ تحقّق را تعیین می‌کنند؛ انرژی، «حرکت» لازم برایِ فعلیّت‌بخشیِ این دستورالعمل‌هاست؛ و اطلاعاتِ ساختاری، «نقشهٔ خاص»ی است که تعیین می‌کند از میانِ همۀ ساختارهایِ ممکن، کدام یک در یک مکانِ خاص و در یک زمانِ خاص، تحقّق یابد.

این سه مؤلّفه (قوانین، انرژی و اطلاعات) در کنارِ یکدیگر، فرایندِ تحقّقِ ساختارهایِ مادی را به‌صورتِ زیر تبیین می‌کنند:

مؤلّفهنقش در تحقّقِ ساختارماهیّتمثال
قوانینِ فیزیکچارچوبِ کلّیِ امکان‌پذیریِ ساختارهاثابت، همگانی و ازپیش‌موجودمعادلاتِ ماکسول، معادلاتِ دیراک
انرژیعاملِ فعلیّت‌بخشیِ عمومی؛ بدونِ آن، اطلاعات تحقّقِ فیزیکی نمی‌یابدکمّیِ متغیّر (میزانِ انرژی می‌تواند متفاوت باشد، امّا نقشِ فعلیّت‌بخشی، همگانی است)انرژیِ میدانِ الکترومغناطیسی
اطلاعاتِ ساختاریالگویِ سازمان‌دهیِ خاصِ میدان‌ها؛ تعیین‌کنندۀ نحوۀ چیدمان، نظم و ویژگی‌هایِ هر ساختارمتغیّرِ کیفی (تنوّعِ بی‌نهایت از الگوهایِ اطلاعاتی ممکن است)آرایشِ اتم‌ها در یک بلور، توالیِ نوکلئوتیدهای DNA

۴.پیوند با فلسفه: تناظر کارکردی اطلاعات با صورتِ ارسطویی

آنچه در این تحلیـلِ فیزیکی در مقایسه با مفهوم ماده و صورت در فلسفه ارسطو آشکار می‌شود، کارکرد مشابه «صورت» با «اطلاعاتِ ساختاری» و «ماده» با «میدان‌های کوانتومی» است. به بیان دیگر:

در فیزیکِ معاصر، نه تنها میدان‌ها نقش ماده را بازی می‌کنند، بلکه اطلاعاتِ ساختاری نیز همان نقشی را ایفا می‌کنند که صورتِ ارسطویی در فلسفۀ کلاسیک ایفا می‌کرد؛ یعنی نقشِ تعیین‌کنندۀ نظم، هویّت و ساختارِ مادّه.

۵. هم‌ارزیِ صورتِ ارسطویی با ساختار

در فلسفۀ ارسطو، «صورت» در برابرِ «ماده» قرار می‌گیرد و نقشِ تعیین‌کننده‌ای در تحقّقِ اشیاء دارد. ماده، به‌تنهایی امری است بی‌تعیّن، بالقوه و فاقدِ هرگونه نظمِ خاص؛ این «صورت» است که با اعمالِ نظم، چیدمانِ معیّن و سازمانِ درونی، به ماده هویّت می‌بخشد و آن را به موجودی معیّن و متشخّص تبدیل می‌کند. به‌عبارتِ دیگر، صورت در نظامِ ارسطویی، همان «نظمِ سازمان‌دهندهٔ اجزاء» و «نحوۀ چیدمانِ عناصرِ مادّی» است که یک شیء را از شیءِ دیگر متمایز می‌سازد.

امروزه، در زبانِ علوم، این نقشِ سازمان‌دهنده و تعیین‌کنندۀ نظمِ اجزاء با عنوانِ «ساختار» شناخته می‌شود. ساختار، به‌عنوانِ الگویِ روابطِ میانِ اجزاء، نحوۀ چیدمانِ عناصر در یک سیستم، و نظمی که به یک پیکرۀ مادّی هویّت می‌بخشد، دقیقاً همان کارکردی را ایفا می‌کند که ارسطو برایِ «صورت» قائل بود. برای نمونه، تفاوتِ الماس و گرافیت، با وجودِ ترکیبِ شیمیاییِ یکسان (هر دو کربنِ خالص)، ناشی از تفاوت در «ساختارِ شبکهٔ اتمی» است؛ همان‌گونه که در فلسفۀ ارسطو، تفاوتِ دو شیء با مادّۀ مشترک، ناشی از تفاوت در «صورت» آن‌هاست.

بنابراین، می‌توان «صورتِ ارسطویی» را در زبانِ امروزین، با مفهومِ «ساختار» هم‌ارز دانست؛ چراکه هر دو، به‌عنوانِ اصلِ نظم‌دهنده و تعیّن‌بخشِ مادّه عمل می‌کنند، بدون آنکه بارِ معناییِ وجودی یا غایت‌شناختیِ فراتر از نظمِ کمّی و کیفی داشته باشند. منظور از هم‌ارزی در اینجا این است که  دو مفهوم در دو نظامِ معرفتی، کارکردیِ مشابه دارند، هرچند از حیثِ هستی‌شناختی و روش‌شناختی تفاوت‌هایی اساسی با یکدیگر داشته باشند.

۶. هم‌ارزیِ ساختار با اطلاعات

در علومِ معاصر، به‌ویژه در نظریۀ اطلاعات، فیزیکِ آماری و نظریۀ میدان‌های کوانتومی، مفهومِ «اطلاعات» به‌عنوانِ عاملیِ بنیادین در تبیینِ رفتارِ سیستم‌ها ظاهر شده است. اطلاعات، در این چارچوب، به‌عنوانِ الگویِ تمایزها، حالت‌هایِ قابلِ کدگذاری، یا نظمِ حاکم بر یک سیستم تعریف می‌شود که نقشِ تعیین‌کننده‌ای در ویژگی‌ها و کارکردِ آن سیستم دارد.

از سوی دیگر، «ساختار» در علومِ طبیعی، چیزی جز نظمِ چیدمانِ اجزاء و الگویِ روابطِ میانِ آن‌ها نیست. این نظم و الگو، دقیقاً همان چیزی است که در نظریۀ اطلاعات، با عنوانِ «اطلاعاتِ ساختاری» از آن یاد می‌شود. برای نمونه:

  • در زیست‌شناسی مولکولی، توالیِ نوکلئوتیدهای DNA، حاملِ اطلاعاتی است که ساختارِ پروتئین‌ها و در نهایت، ساختارِ موجودِ زنده را تعیین می‌کند.
  • در فیزیکِ حالتِ جامد، آرایشِ اتم‌ها در یک شبکهٔ بلوری، اطلاعاتی است که ساختارِ بلور و ویژگی‌هایِ ماکروسکوپیکِ آن (همچون سختی، رسانایی و رنگ) را تعیین می‌کند.
  • در نظریۀ میدان‌های کوانتومی، الگویِ اطلاعاتیِ حاکم بر میدان (که در قالبِ معادلاتِ بنیادین و شرایطِ مرزی بیان می‌شود)، ساختارِ ذرات و پدیده‌هایِ ظهوریافته را تعیین می‌کند.

بدین‌ترتیب، ساختار، در تحلیلِ نهایی، چیزی نیست جز «اطلاعاتی که به یک سیستم، نظم و هویّت می‌بخشد». از این منظر، می‌توان «ساختار» را با «اطلاعات» هم‌ارز دانست؛ با این توضیح که اطلاعات در اینجا به‌معنایِ ساختاریِ آن (اطلاعاتِ شانونی یا کوانتومی) است، نه اطلاعاتِ به‌معنایِ معنایی یا غایی.

برای پرهیز از هرگونه خلطِ مفهومی، لازم است میانِ دو کارکردِ متفاوت برای «اطلاعات» تفکیک قائل شویم:

نوعتعریفکارکردمصداق در فیزیک
اطلاعاتِ ساختاری (کمّی)الگویِ تمایزها، آنتروپی، یا حالت‌های قابلِ کدگذاری در یک سیستم (اطلاعاتِ شانونی و کوانتومی)توصیف، پیش‌بینی و سازمان‌دهیِ ریاضیِ میدان‌هامعادلاتِ ماکسول، حالت‌های کوانتومی، توالیِ DNA
اطلاعاتِ معنایی (کیفی)حاملِ معنا، غایت و جهت‌گیریِ وجودی؛ امری غیرمادی و مرتبط با مراتبِ تشکیکیِ وجودفعلیّت‌بخشیِ وجودی، تعیینِ هویّتِ نوعی و غایتِ شیءدر فیزیک معاصر معادلی ندارد؛ نزدیک‌ترین معادل، تفسیرهای فلسفی از اطلاعات است )نظیرِ «It from Bit»یِ ویلر(

۷. هم‌ارزیِ اطلاعات با صورتِ ارسطویی

با ترکیبِ دو هم‌ارزیِ پیشین، به‌گونه‌ای که در یک قیاسِ منطقی قابلِ صورتبندی باشد، به هم‌ارزیِ سوّم می‌رسیم:

مقدّمۀ اوّل: صورتِ ارسطویی هم‌ارزِ ساختار است.

مقدّمۀ دوّم: ساختار هم‌ارزِ اطلاعات (ساختاری) است.

نتیجه: اطلاعات (ساختاری) هم‌ارزِ صورتِ ارسطویی است.

این نتیجه، از حیثِ کارکردی، کاملاً معتبر است؛ زیرا:

  • صورتِ ارسطویی، در نظامِ فلسفیِ او، نقشِ تعیین‌کنندۀ ساختار و نظمِ مادّه را دارد.
  • اطلاعاتِ ساختاری، در فیزیکِ معاصر، دقیقاً همین نقش را ایفا می‌کند؛ یعنی الگویی است که به میدان‌ها و سیستم‌هایِ مادّی، نظم، تعیّن و هویّتِ ساختاری می‌بخشد.

با این حال، تأکید بر این نکته ضروری است که همواره مفاهیم فلسفی کلی و عمومی‌تر از واقعیت‌های فیزیکی هستند، به همین دلیل این هم‌ارزی، صرفاً در سطحِ کارکردی و در ساحتِ «تعیین‌کنندگیِ ساختار» معتبر است و نباید به‌معنایِ هم‌سانیِ هستی‌شناختی یا فروکاستنِ صورتِ ارسطویی به اطلاعاتِ کمّی تعبیر شود. به بیان روشن‌تر اطلاعات یکی از مصادیق مفهوم صورتِ ارسطویی است.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *