۱.پاسخ فلسفه (بهویژه در سنت حکمت متعالیه)
۱.۱. صورت نوعیه، اصل تعیینکنندهٔ اصلی
فلسفه صدرایی در پاسخ به پرسش فوق خواهد گفت: «صورت» است که ساختار و شکل شیء را تعیین میکند. ماده بهتنهایی امری بیتعین، مبهم و صرفاً بالقوه است. آنچه به ماده هویت، تعین، نظم و تشخص میبخشد، صورت است. صورت، اصل فعلیتبخش و سازماندهندهٔ وجود است که ماده را از قوه به فعل میرساند و آن را به موجودی معین تبدیل میکند.
ملاصدرا در این باره میگوید: مادهای که صورت ندارد، «قوه صرف» است و تنها آمادگی تحقق را دارد. صورت، ماده را شکل داده، آن را از امکان به فعلیت میرساند و موجب میشود یک شیء خاص با ویژگیها و نظم معین پدیدار شود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۱۰).
۱.۲. تشکیک وجود و مراتب صورت
صورت در حکمتِ متعالیه امری یکپارچه و یکسان نیست، بلکه دارای مراتب تشکیکی است. هر موجودی بهتناسبِ مرتبۀ وجودیِ خود، از صورتی متناسب با آن مرتبه برخوردار میشود. از این رو، ساختارِ یک جماد با ساختارِ یک گیاه، حیوان یا انسان تفاوتِ ماهوی دارد؛ چراکه هر یک از این مراتب، صورتِ نوعیِ خاصِ خود را دارند که از مرتبهای عالیتر از عقل (عقلِ فعال یا مراتب بالاتر عقول) بر آن افاضه شده است. بنابراین، نوعِ ساختار، تابعِ مرتبۀ وجودیِ صورتِ افاضهشده است و تنوعِ ساختارها، ناشی از تنوعِ مراتبِ صورت است.
۱.۳. حرکت جوهری و پویایی صورت
بر خلاف انگارۀ ایستاییِ صورت در برخی خوانشهای ارسطویی، ملاصدرا با نظریۀ «حرکتِ جوهری» تأکید میکند که صورت امری پویا و در حالِ اشتداد است. ماده در ذاتِ خود سیلان دارد و این تحوّل، همراه با اشتدادِ وجودی، به ظهورِ صورتهای جدید میانجامد. بدینسان، ساختارِ یک شیء در طولِ زمان دگرگون میشود؛ امّا این دگرگونی تصادفی نیست، بلکه مبتنی بر استعدادِ درونیِ ماده و افاضۀ صورتهای کاملتر از مراتبِ عالیِ وجود است.
۱.۴. نقش عقل فعال در افاضهٔ صورت
عقلِ فعال، بهعنوان آخرین مرتبۀ سلسله مراتب عقول، واسطۀ فیضِ الهی است و صورتهای نوعیه را بر موادِ مستعد افاضه میکند. بدینترتیب، آنچه ساختار و شکلِ یک شیء را تعیین میکند، در نهایت به علمِ الهی بازمیگردد که در قالبِ نظامِ طولیِ عقول، در مراتبِ مختلفِ وجود جاری شده و به هر موجودی، صورتی متناسب با استعدادش اعطا میکند. به عبارت دیگر، منبعِ نهاییِ تعیینکنندۀ ساختار، عالَمِ معنا و علمِ الهی است که صورتهایِ متنوع را بر اساسِ مراتبِ وجودیِ متفاوت، افاضه میکند.
۲.پاسخ فیزیک معاصر (بهویژه در چارچوب نظریهٔ میدانهای کوانتومی)
۲.۱. میدانهای بنیادی و اطلاعات، زیربنای ساختار
فیزیک معاصر در پاسخ به پرسشِ فوق خواهد گفت: آنچه در ظاهر بهعنوان «شیء» میشناسیم، در واقع برانگیختگی یا نوسان در میدانهای بنیادی است. ذرات، اتمها، مولکولها و ساختارهای مادی، همگی حالتهای خاصی از میدانهای کوانتومی هستند که در سراسرِ فضا-زمان گستردهاند. آنچه به یک میدان، حالتِ معیّن و در نتیجه به یک شیء، ساختار و شکل میبخشد، الگویِ اطلاعاتیِ حاکم بر آن میدان است.
در نظریۀ میدانهای کوانتومی، قوانینِ بنیادینِ فیزیک (همچون معادلاتِ دیراک یا ماکسول) و نیز ثابتهای طبیعی، نقشِ تعیینکنندهای در شکلگیریِ ساختارها دارند. این قوانین، اطلاعاتِ ساختاری را تعیین میکنند که میدانها بر اساسِ آن سازمان مییابند و ذرات و سپس ساختارهای مادیِ پیچیدهتر را پدید میآورند. بنابراین، از منظرِ فیزیک، پاسخِ نهایی به پرسش از ساختار، «قوانین و اطلاعات» است.
۲.۲. قوانین طبیعت بهمثابۀ چارچوبِ تعیینکنندۀ ساختار
فیزیک معاصر بر این نکته تأکید دارد که شکل و ساختارِ یک شیء، تابعِ قوانینِ فیزیکی است؛ قوانینی که نه حاصلِ رفتارِ ماده، بلکه چارچوبهایی ازپیشموجودند که امکان و حدودِ هرگونه رفتارِ مادی را تعیین میکنند. برای نمونه، شکلِ یک بلورِ نمک، نه تصادفی، بلکه حاصلِ نیروهای الکترومغناطیسی و قواعدِ ترمودینامیکی است که بر آرایشِ اتمها حاکماند. بدینسان، قوانینِ بنیادین، پاسخِ فیزیک به پرسش از تعیینکنندۀ ساختارند.
۲.۳. انرژی بهعنوان عاملِ فعلیّتبخشیِ اطلاعات و تحقّقِ ساختار
فیزیک معاصر همچنین تأکید دارد که قوانین و اطلاعات، بدونِ انرژی نمیتوانند به عینیّت برسند. انرژی است که به میدان اجازه میدهد از حالتِ پایه (خلأ) خارج شده و بهصورتِ ذرات و ساختارهای مادی درآید و بدینترتیب، ساختارهایِ تعیینشده توسطِ اطلاعات، تحقّقِ عینی پیدا کنند. در این معنا، انرژی، عاملِ فعلیّتبخشی به اطلاعاتِ نهفته در قوانین و در نتیجه، شرطِ تحقّقِ عینیِ ساختار است.
۲.۴. نوخاستگی و ظهورِ ساختارهای پیچیدهتر در سطوحِ بالاتر
فیزیکدانِ آشنا با سیستمهای پیچیده، بر این نکته نیز تأکید خواهد کرد که در سطوحِ بالاترِ سازمانیافتگی، ساختارهای جدیدی پدیدار میشوند که در سطوحِ پایینتر قابلِ پیشبینی نبودند، امّا در عینِ حال، تابعِ قوانینِ بنیادیناند. برای نمونه، قوانینِ شیمی از دلِ قوانینِ کوانتومی ظهور مییابند، و قوانینِ زیستشناسی از دلِ قوانینِ شیمی. بدینسان، پاسخ به پرسش از تعیینکنندهی ساختار، در هر سطح، به قوانینِ همان سطح و در نهایت به قوانینِ بنیادینِ فیزیک بازمیگردد.
۳.فرضیهسازی
بررسی اولیه و مقایسه پاسخهای هر دو نظام معرفتی چهار فرضیه زیر را به ذهن متبادر میسازد:
- اطلاعات در فیزیک به عنوان اصل تعیین کنندۀ ساختار میتواند یکی از مصادیق صورت باشد.
- انرژی به عنوان عامل فعلیت بخش اطلاعات میتواند یکی از مصادیق حرکت جوهری باشد.
- میدانهای کوانتومی در حالت پایه به عنوان بستر بالقوه برای ظهور ذرات بنیادین را میتواند متناظر مادۀ اولی باشد.
- قوانین فیزیک به عنوان چارچوب از پیشموجود برای تحقق ساختارها میتواند یکی از کارکردهای عقل فعال باشد
ما در ادامه استدلال خواهیم کرد که این فرضیهها قریب به واقعیتاند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
