شخصیت انسانها به عنوان یک زیرساخت روانشناختی، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی به تمامی عرصههای زندگی جمعی، از جمله روابط اجتماعی، ساختارهای اقتصادی، نهادهای سیاسی و تولیدات فرهنگی ایفا میکند و بسیاری از نظریههای انسانشناسی و جامعهشناسی فرهنگی نیز بر وجود پیوندی عمیق میان ساختارهای روانشناختی افراد و الگوهای نهادی جوامع تأکید کردهاند
(Durkheim, 1912/1995, pp. 9–12; Henrich, 2016, pp. 3–8)
چنین رابطهای را میتوان بهویژه در جوامع ابتدایی یا قبیلهای مشاهده کرد؛ جایی که اشتراک در الگوهای فرهنگی و شخصیتی به شکلگیری شبکههای اجتماعی قوممحور و ساختارهای خویشاوندی و قبیلهای انجامیده است. این ساختارهای اجتماعی اولیه به نوبه خود چارچوب روابط سیاسی، الگوهای مبادله اقتصادی و نمودهای فرهنگی را نیز تعیین میکردند (Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۷۷–۸۴; Eriksen, ۲۰۱۰, pp. ۴۰–۴۵; Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۸۳–۸۸).
۱.قومگرایی: پیوند روانی و ساختار اجتماعی
در کانون این ساختار اجتماعی، مفهوم قومگرایی قرار دارد. از منظر روانشناختی، «سازه دلبستگی» در شخصیت افراد میتواند نوعی احساس پیوستگی و تعلق دوسویه میان فرد و گروه اجتماعی او ایجاد کند؛ پیوندی عاطفی که به شکلگیری روابط پایدار و همبستگیهای گروهی میانجامد (Bowlby, ۱۹۶۹, pp. ۱۹۴–۲۰۳). در جوامع بدوی، این دلبستگی شدید غالباً به «یکیشدن ارزشهای فردی با ارزشهای گروهی» منجر میشد، به گونهای که فرد تنها برای اموری ارزش قائل بود که گروه به طور جمعی آنها را ارزشمند میدانست (Tajfel & Turner, ۱۹۷۹, pp. ۳۳–۳۷).
فرایند «درونیسازی ارزشهای جمعی» نقشی اساسی در انسجام اجتماعی داشت. هنگامی که ارزشها و هویت فرد به طور کامل با گروه عجین میشد، وفاداری و همکاری در درون گروه تقویت میگردید. این پدیده که در نظریههای اجتماعی با عنوان «هویت اجتماعی» شناخته میشود، یکی از بنیادیترین مکانیسمهای شکلدهنده به ساختارهای اجتماعی است (Tajfel & Turner, ۱۹۷۹, pp. ۳۸–۴۰).
بنابراین، قومگرایی را میتوان یکی از پیامدهای اجتماعی مهم الگوهای شخصیتی در جوامع اولیه دانست؛ پدیدهای که ارتباطات، همکاریها و در نهایت ساختار کلی جامعه را شکل میداد. این ساختار قومگرا سپس به عنوان بستری تعیینکننده، شیوههای حکمرانی (سیاست)، روشهای توزیع منابع (اقتصاد) و نظامهای باور و آیین (فرهنگ) را تحت تأثیر قرار میداد (Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۲۱۵–۲۲۰).
۲.اقتصاد در جوامع بدوی
- مبادله و اشتراک در جوامع بدوی: در بسیاری از جوامع شکارچی–گردآورنده، بهویژه در گروههای کوچک خویشاوندی، اشتراکگذاری منابع یکی از هنجارهای اساسی زندگی اجتماعی بود. در این جوامع، بهویژه در مورد غذا، انتظار میرفت افراد دستاوردهای روزانهی خود را با سایر اعضای گروه تقسیم کنند و انباشت یا امتناع از تقسیم منابع با واکنش منفی گروه مواجه میشد. در چنین شرایطی، مبادلهی درونگروهی غالباً بر پایهی همکاری و اشتراک انجام میگرفت و چانهزنی صریح یا مبادلهی سودمحور چندان رایج نبود (Lee & Daly, ۱۹۹۹, pp. ۲۴۸–۲۵۵).
- ارتباطات اقتصادی و سیاسی در جوامع بدوی: بسیاری از جوامع شکارچی–گردآورنده دارای الگوهای زندگی متحرک یا نیمهمتحرک بودند و بهطور فصلی میان مناطق مختلف جابهجا میشدند. در این جوامع، مالکیت خصوصی نسبت به منابع اصلی مانند زمین و قلمرو شکار بسیار محدود بود، هرچند برخی ابزارها و وسایل شخصی میتوانستند مالکیت فردی داشته باشند. همچنین ساختار اجتماعی این گروهها عموماً برابریگرا بود و سازوکارهای اجتماعی گوناگونی برای جلوگیری از تمرکز قدرت و شکلگیری سلسلهمراتب پایدار وجود داشت؛ از این رو برخی پژوهشگران این جوامع را نسبتاً فاقد طبقات اجتماعی تثبیتشده توصیف کردهاند (Boehm, ۲۰۱۲, pp. ۱۳۴–۱۴۰; Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۰۸–۱۱۲).
۳.ساختار اجتماعی
جوامع بدوی عمدتاً در قالب قبایل سازمان مییافتند. هر قبیله نه تنها دارای قلمرو جغرافیایی متمایزی بود، بلکه هویت زبانی و فرهنگی مجزایی نیز داشت. سنگ بنای این ساختار اجتماعی، نظام خویشاوندی بود که از طریق پیوندهای خونی و ازدواج ایجاد میشد و به عنوان چارچوبی نظارتی، بر کلیه روابط اجتماعی حاکم بود. در این نظام، هر فرد موقعیت و نسبتی مشخص با دیگران داشت و هویت و امنیت او در گرو وابستگی به شبکه خویشاوندی تعریف میشد (Diamond, ۲۰۱۲, pp. ۷۲–۸۰).
۴.پیامدهای سیاسی: جنگاوری یا مسالمتجویی
بررسیهای انسانشناختی نشان میدهد که جوامع بدوی از نظر میزان خشونت و درگیری میان گروهها یکسان نبودهاند. برخی قبایل دارای فرهنگهای جنگجویانه با درگیریهای مکرر بینگروهی بودهاند، در حالی که برخی دیگر ساختارهای اجتماعی نسبتاً مسالمتآمیزتری داشته و از سازوکارهای مصالحه و همکاری برای حل تعارضها استفاده میکردند
(Keeley, 1996, pp. 3–24; Lee & Daly, 1999, pp. 7–10; Diamond, 2012, pp. 72–80).
برخی پژوهشگران حوزه انسانشناسی فرهنگی نشان دادهاند که در بسیاری از جوامع سنتی، الگوهای شخصیتی غالب در میان اعضای جامعه با ساختارهای اجتماعی و نظامهای فرهنگی آن همخوانی پیدا میکنند (Linton, ۱۹۳۶, pp. ۱۱۳–۱۱۸).کاردینر با طرح مفهوم «ساختار شخصیت پایه» استدلال میکند که نهادهای اجتماعی هر جامعه با الگوهای شخصیتی غالب در میان اعضای آن ارتباط نزدیکی دارند و این الگوها در فرایند جامعهپذیری بازتولید میشوند(Kardiner, ۱۹۴۵, pp. ۷–۱۲).
بر این اساس میتوان گفت که در برخی جوامع قبیلهای، الگوهای فرهنگی و فرایندهای جامعهپذیری میتوانستند با شکلگیری گرایشهای شخصیتی خاص همبسته باشند؛ گرایشهایی که در کنار عوامل محیطی و ساختاری، بر شیوههای تعامل این جوامع با گروههای دیگر – از درگیری تا همکاری – تأثیر میگذاشتند. موفقیتهای مکرر در درگیریها یا همکاریها میتوانست به تدریج گرایشهای متفاوتی را در میان قبایل تقویت کند و به شکلگیری قبایل نسبتاً جنگجو یا نسبتاً مسالمتجو بینجامد
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
