فصل اول: الگوی شخصیتی در جوامع بدوی

امتیاز به این مقاله:

تحلیل الگوی شخصیتی انسان بدوی در جوامع شکارچی-گردآورنده با بهره‌گیری از چارچوب نظری «گونه‌شناسی شخصیت» صورت گرفته است. (دفتر سوم، بخش چهارم فصل هفتم) با استفاده از یک روش تحلیلی-توصیفی و با استناد به داده‌های انسان‌شناختی و باستان‌شناختی، استدلال می‌شود که شرایط زیستی این جوامع، زمینه را برای غلبه دو گونه شخصیتی اصلی فراهم کرده است: گونه عاطفی-اعتقادی به عنوان اکثریت مردم و گونه شهودی-عاطفی به عنوان شخصیت خاص. در ادامه، نقش‌های اجتماعی انسان بدوی (شکارچی، افزارمند، نگهبان سنت و گردآورنده) را به عنوان سنخ‌های گونه عاطفی-اعتقادی تحلیل کرده و نشان می‌دهیم چگونه یک جهان‌بینی قوم‌گرای واحد، در قالب سازه‌های عاطفی متفاوت تجلی می‌یافته است

بر اساس نظریه «گونه‌شناسی شخصیت»، شخصیت هر فرد نتیجه «تمرکز نفس» بر یکی از ساحت‌های چهارگانه (عاطفی، عقلانی، اعتقادی، شهودی) و مدیریت ساحت‌های دیگر است. این تمرکز، به همراه «جهان‌بینی» فرد، «سنخ شخصیتی» او را شکل می‌دهد.

۱.تمرکز نفس انسان در دوران پیش از تاریخ

برای تحلیل تمرکز نفس در انسان بدوی، از داده‌های مردم‌شناختی جوامع شکارچی-گردآورنده معاصر (مانند مطالعات روی قوم بوشمن، اینوئیت و بومیان استرالیا) و شواهد باستان‌شناختی به عنوان منابع اصلی بهره گرفته شده است. این داده‌ها نشان می‌دهند:

  1. محدودیت ذاتی رشد عقلانی: در مراحل اولیه تکامل اجتماعی، ساحت عقلانی و انتزاعی بشر هنوز فرصت رشد نیافته بود. به بیان فلسفی، «نفس» هنوز ابزار لازم برای صعود به مراتب بالای عقلانیت را در اختیار نداشت. بنابراین، تمام انرژی روانی انسان ناگزیر بر تنها مجرای موجود، یعنی «عواطف»، متمرکز می‌شد. انسان بدوی جهان را نه با «منطق»، بلکه با «احساس» درک می‌کرد (Mithen, ۱۹۹۶, pp. ۱۴۳–۱۵۰).
  2. باورپذیری گسترده: قدرت تحلیل و شکاکیت، که محصول تفکر انتزاعی پیشرفته است، در مراحل آغازین تکامل فرهنگی بشر بسیار محدود بود. این وضعیت موجب می‌شد که افراد بسیاری از پدیده‌های طبیعی و روایت‌های قبیله‌ای را بدون فرایندهای پیچیدهٔ سنجش انتقادی بپذیرند. ذهن انسان بدوی در چنین شرایطی بیشتر در چارچوب الگوهای فرهنگی و روایت‌های سنتی عمل می‌کرد و «باور» یکی از مهم‌ترین شیوه‌های تعامل با جهان محسوب می‌شد
  3. تمرکز نفس بر ساحت عاطفی: دو زمینهٔ بالا بستر را برای فراگیر بودن گونه «عاطفی-اعتقادی» فراهم می‌کند. تحلیل روان‌شناختی این گونه شخصیتی بیانگر این است که: تمرکز نفس بر ساحت عاطفی است؛ یعنی محرک اصلی رفتار این افراد، «احساسات» بود، اما نه احساسات فردگرایانه؛ بلکه «عواطف جمعی» مانند:
  4. احساس تعلق خاطر عمیق: فرد خود را جزئی جدایی‌ناپذیر از پیکره قبیله می‌دانست. جدایی از قبیله نه تنها به معنای تنهایی، بلکه به معنای تهدید جدی برای بقا بود (Lee & Daly, ۱۹۹۹, p. ۱۰۲).
  5. احساس دین و تعهد: احساس «دین» و «تعهد» یکی از عناصر بنیادین در ساختارهای اجتماعی جوامع اولیه بود. فرد خود را نه یک واحد مستقل، بلکه بخشی از پیوستار قبیله، نیاکان و نسل‌های آینده می‌دانست و همین ادراک وجودی، او را به همکاری، فداکاری و التزام به هنجارهای جمعی وامی‌داشت. این پیوند قدسی میان فرد و گروه، که بر سنت‌های نیاکانی و حافظه‌ی جمعی استوار بود، نقش اساسی در انسجام اجتماعی و بقا داشت (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۱۰۱–۱۰۵; Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۷–۲۵; Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۹۰–۹۴).
  • ترس از طرد شدن: طرد شدن از قبیله در جوامع شکارچی–گردآورنده یکی از شدیدترین و هراس‌آورترین مجازات‌های اجتماعی به‌شمار می‌رفت. فردی که از گروه جدا می‌شد، حمایت جمعی، دسترسی به منابع، و شبکهٔ همکاری را از دست می‌داد و این امر می‌توانست مستقیماً بقای او را تهدید کند. به همین دلیل، ترس از طرد شدن به صورت یک سازوکار قوی بازدارنده عمل می‌کرد و نقش مهمی در حفظ انسجام گروهی و رفتارهای همکاری‌آمیز داشت(Lee & Daly, ۱۹۹۹, pp. ۱۰۲–۱۰۵; Boehm, ۱۹۹۹, pp. ۶۸–۷۴; Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۱۱۲–۱۱۶).
  • تمرکز ثانویه بر ساحت اعتقادی: احساس تعلق به قوم و قبیله ناشی از عواطف جمعی، یک سامانه اعتقادی قدرتمند را هدایت و کنترل می‌کرد. ویژگی‌های این ساحت عبارت بود از:
  • پذیرش سنت‌ها: پذیرش سنت‌ها در جوامع شکارچی–گردآورنده یکی از پایه‌های اساسی نظم اجتماعی به‌شمار می‌رفت. اسطوره‌ها، تابوها و دستورات آیینی نه‌تنها چارچوبی برای معنا‌بخشی به جهان فراهم می‌کردند، بلکه با تعیین مرزهای رفتاری، نقش مهمی در حفظ انسجام و هماهنگی گروه ایفا می‌کردند. این ساختارهای نمادین به دلیل اقتدار فرهنگی و کارکرد بقایی‌شان، معمولاً بدون پرسش‌گری انتقادی پذیرفته می‌شدند و همچون سازوکاری برای تثبیت هنجارهای جمعی عمل می‌کردند (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۱۴۵–۱۵۰; Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۲۰–۲۷; Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۱۷–۱۲۰; Boyd & Richerson, ۲۰۰۵, pp. ۹۶–۱۰۲).
  • جهان‌بینی بسته: در جوامع اولیه، جهان‌بینی بسته به منزله یک نظام فکری هماهنگ، پاسخ‌هایی نسبتاً پایدار و مشترک برای پرسش‌های اساسی درباره هستی، سرنوشت، و جایگاه انسان فراهم می‌آورد. این نظام که معمولاً در قالب اسطوره‌ها، باورهای دینی و آیین‌ها صورت‌بندی می‌شد، ساختاری صلب و کمابیش تغییرناپذیر داشت و چارچوبی برای تفسیر رخدادهای طبیعی و اجتماعی ارائه می‌داد. جهان‌بینی بسته با تثبیت هویت گروه و جهت‌دهی به رفتار جمعی، ‌این امکان را می‌داد که اعضای جامعه برداشتی یکپارچه از واقعیت و معنا داشته باشند (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۱۴۵–۱۵۰; Armstrong, ۲۰۰۶, pp. ۳۴–۴۰; Bellah, ۲۰۱۱, pp. ۳۳۸–۳۴۰).
تفاوت میان «طبیعت بدوی» و «وضعیت مدرن» در گونه عاطفی-اعتقادی

باید توجه داشت که غلبه این گونه شخصیتی در دوران بدوی، نتیجه شرایط زیستی و اجتماعی آن دوران بود. در آن محیط‌ها، انسجام عاطفی و پذیرش هنجارهای جمعی نقش مهمی در بقای گروه ایفا می‌کرد، اما در جهان مدرن که امکان رشد شناختی و دسترسی به آموزش گسترده‌تر فراهم شده است، اتکای صرف به عواطف یا باورهای غیرانتقادی ممکن است نشانه‌ای از «توقف رشد شخصیت» یا نوعی «آسیب روانی» است. از این رو، درک رفتار انسان بدوی نیازمند توجه به زمینه‌های تاریخی و زیستی خاص آن جوامع است؛ در غیر این صورت ممکن است رفتار آنان با معیارهای معاصر به‌درستی فهم نشود .

۲. جهان‌بینی انسان بدوی

نظریه هویت اجتماعی نشان می‌دهد که افراد برای شکل‌دادن به هویت خود، به گروه‌های اجتماعی تعلق می‌یابند و بخشی از تعریف خود را از آن گروه‌ها می‌گیرند(Tajfel & Turner, ۱۹۷۹, p. ۴۰). در جوامع بدوی این فرایند بسیار پررنگ بود؛ مرز میان «من» و «ما» تا حد زیادی در هم می‌آمیخت و دستاورد فرد به عنوان دستاورد قبیله تلقی می‌شد. در چنین شرایطی، تمایز میان «ما»ی قبیله و «دیگران» نقش مهمی در تقویت همبستگی درون‌گروهی ایفا می‌کرد (Eriksen, ۲۰۱۰, pp. ۴۰–۴۵).

تحلیل تکاملی بیانگر چرایی بقای جهان‌بینی قوم‌گرا است

  • حداقل‌سازی تعارض: در گروه‌های کوچک با منابع محدود، افرادی که هنجارها را به صورت مداوم به چالش می‌کشیدند، احتمالاً تعادل اجتماعی را بر هم می‌زدند، و این می‌توانست به کاهش همکاری و انسجام گروه منجر شود. در مقابل، شخصیت‌های همگرا و هنجارپذیر، با تثبیت هنجارها و کاهش تعارض‌ها، امکان استمرار و پایداری همکاری‌های جمعی را فراهم می‌نمودند (Boehm, ۲۰۱۲, pp. ۱۰۱–۱۰۸).
  • حداکثرسازی همکاری: پایبندی به هنجارهای مشترک و وجود اعتماد متقابل میان اعضای گروه، ظرفیت آن‌ها را برای مشارکت در فعالیت‌های جمعی پیچیده—از جمله شکارهای بزرگ، گردآوری منابع و دفاع از گروه—به‌طور چشمگیری افزایش می‌داد. این سازوکارهای فرهنگی، با همسو کردن رفتارها و کاهش هزینه‌های هماهنگی، زمینه‌ساز حداکثرسازی همکاری در جوامع کوچک و وابسته به بقا بودند (Henrich, ۲۰۱۶, pp. ۱۲۵–۱۳۰).
  • ایجاد امنیت روانی: در چنین جوامعی، قبیله نقش یک شبکه حمایتی گسترده را ایفا می‌کرد و احساس تعلق به آن برای بقا اهمیت حیاتی داشت(Lee & Daly, ۱۹۹۹, p. ۱۱۵).
۲.۱.بررسی محتوایی و روش‌شناسی

بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد انسان بدوی جهان خود را از طریق اسطوره‌ها تبیین می‌کرده است. اسطوره داستانی است که شمن، توسط آن جهان و افراد قوم خود را تبیین می‌کرده است (Eliade, ۱۹۶۴, pp. ۳–۸). در بین اقوام بدوی داستان‌های فراوانی برای تبیین همه امور طبیعی وجود دارد. اسطوره در واقع حوادثی را شرح می‌دهد که به صورت فرازمانی و پیشاتاریخی رخ داده است (Eliade, ۱۹۶۳, pp. ۱۵–۲۰). داستان و اسطوره برای ذهنی که خالی از قدرت تفکر و تعقل باشد یک واقعیت است.

۲.۲.باورهای انسان بدوی

انیمیسم (زنده‌انگاری طبیعت) و توتمیسم دو باور بنیادی انسان بدوی است (Tylor, ۱۸۷۱, pp. ۳۸۳–۳۸۷). طبق باور اول (انیمیسم)، طبیعت موجودی زنده است و طبق باور دوم (توتمیسم)، او زادۀ توتم است و توتم نگهدار او است. توتم‌پرستی نیز به معنای احترام به حیوانات یا گیاهانی بود که به عنوان نیا و جد قبیله شناخته می‌شدند. توتم‌پرستی دو بعد دارد: «اجتماعی» و «شعائری». توتم پرستی در برخی مواقع خود را در مسائل خونی و نژادی و نیز قوانین مربوط به ازدواج نشان ‌می‌دهد؛ مثلا در میان قبایل بدوی استرالیا فرد باید همسر خود را از گروهی برگزیند که با او در یک توتم شریکند (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۲۱۸–۲۲۳). بعد شعائری آن نیز خود را در برخی از اعمال و رفتار در خصوص توتم نشان می‌دهد. برای مثال، خوردن گوشت حیوان توتمی معمولاً ممنوع است و تنها در برخی آیین‌ها یا مراسم خاص مجاز شمرده می‌شود. همچنین کشتن حیوان توتمی، و در صورتی که توتم گیاهی باشد بریدن یا استفاده از آن، در شرایط عادی ممنوع تلقی می‌شود. این ممنوعیت‌ها به‌عنوان تابوهای مقدس عمل می‌کنند و نقض آن‌ها می‌تواند با پیامدهای آیینی یا اجتماعی همراه باشد (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۲۰۶–۲۱۰).

شاید توتم‌پرستی به نظر ما بسیار عجیب باشد، ولی اگر تصور کنیم که شمن‌ها قرن‌ها پیش از چارلز داروین، حقایق بنیادین مربوط به وابستگی متقابل انسان به طبیعت را نه از طریق روش‌های علمی، بلکه به صورت شهودی درک کرده بودند، آنگاه خواهیم فهمید که چرا شمن‌ها توتم پرستی را ترویج می‌کرده‌اند (Winkelman, ۲۰۱۰, pp. ۴۵–۵۰). ولی مشکل آنان در این بود که آن‌ها قادر نبودند شهود خود را به روش علمی بیان کنند، از این رو به اسطوره متوصل می‌شدند.

۲.۳.جهان‌بینی اسطوره‌ای به عنوان عامل وحدت

در واقع، شمن‌ها با خلق توتم‌ها و اسطوره‌ها، کارکردی حیاتی در ایجاد وحدت و یکپارچگی قوم خود ایفا می‌کردند. این اسطوره‌ها با ارائه‌ی روایتی مشترک از خاستگاه قوم، جهان و جایگاه انسان در آن، به افراد هویت قومی می‌بخشیدند (Durkheim, ۱۹۹۵, pp. ۲۱۷–۲۲۱). بر اساس تحلیل امیل دورکیم، این باورهای جمعی که حول محور نمادهای مقدس (مانند توتم) شکل می‌گرفتند، در واقع شکلی از «پرستش جامعه توسط خودش» بودند. این فرایند، احساس تعلق و همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کرد (Durkheim, ۱۹۱۲/۱۹۹۵, pp. ۲۰۸–۲۱۲).

فردی که دارای چنین هویت قومی قدرتمندی است، به طور کامل به قوم خود وابسته می‌شود و هستی خویش را مدیون دیگران، از جمله نیاکان و هم‌عصرانش می‌داند (Eriksen, ۲۰۱۰, pp. ۴۰–۴۵). این وابستگی متقابل و احساس دین به گذشته، در قالب مجموعه‌ای از باورها و مناسک معنوی متجلی می‌شد که توسط شمن‌ها در جوامع بدوی ترویج می‌یافت. پرستش ارواح نیاکان، انجام مناسک برای مددجویی از نیروهای طبیعی، باور به وجود انرژیِ غیرشخصی و قدرتمند (مانا)، زنده‌پنداری در طبیعت، و نهایتاً خلق اسطوره‌ها و توتم‌پرستی، همگی مظاهر گوناگون معنویتی بودند که ریشه در درک شهودی شمن‌ها از پیوند ناگسستنی انسان، جامعه و کیهان داشت (Tylor, ۱۸۷۱, pp. ۴۲۵–۴۳۰; Lévi‑Strauss, ۱۹۶۶, pp. ۲۲۱–۲۳۰).

این نظام معنایی، نه تنها جهان را برای انسان بدوی تفسیرپذیر می‌کرد، بلکه چارچوب اخلاقی و انسجام‌بخشی برای ادامه‌ی حیات جمعی فراهم می‌آورد.

۳.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

شخصیت انسان بدوی شخصیتی منحصر به‌فرد و متمایز است؛ به گونه‌ای که در جهان معاصر نمونه‌ی کامل آن جز در جوامع بدوی، دیده نمی‌شود. این شخصیت در چارچوب شرایط زیستی، اجتماعی و فرهنگی خاصی شکل گرفته است که در آن تجربه‌ی مستقیم، سنت‌های جمعی و باورهای اسطوره‌ای نقش اساسی در درک جهان دارند. در چنین محیطی، انسان نه از طریق نظام‌های پیچیده‌ی علمی و انتزاعی، بلکه از طریق احساسات، باورهای جمعی و روایت‌های اسطوره‌ای با جهان پیرامون خود ارتباط برقرار می‌کند.

الگوی این نوع شخصیت «عاطفی–اعتقادی» است؛ الگویی که در آن احساسات و هیجانات  مبنای باورهای پذیرفته‌شده است. در این چارچوب، مرز میان تجربه‌ی عاطفی و حقیقت عینی چندان روشن نیست و آنچه فرد به صورت عاطفی و حسی درک می‌کند، به آسانی به عنوان واقعیت پذیرفته می‌شود. باور به نیروهای فراطبیعی، ارواح، جادو یا تقدس اشیاء و پدیده‌های طبیعی، در بسیاری از فرهنگ‌های بدوی، نمونه‌هایی از همین نوع نگرش عاطفی–اعتقادی هستند.

از یک سو، این الگو شباهت‌هایی با وضعیت ذهنی کودکان دارد. کودک در مراحل اولیه‌ی رشد هنوز دارای یک جهان‌بینی منسجم و نظام‌مند نیست و بیشتر بر پایه‌ی احساسات و تجربه‌های فوری خود به جهان واکنش نشان می‌دهد. او آنچه را که از طریق احساسات دریافت می‌کند به سادگی می‌پذیرد و کمتر به تحلیل منطقی یا سنجش انتقادی می‌پردازد. به همین دلیل، تخیل، عاطفه و باور در ذهن کودک درهم آمیخته‌اند. در انسان بدوی نیز تا حدی چنین وضعیتی دیده می‌شود؛ یعنی تجربه‌ی عاطفی و باورهای فرهنگی به شکلی نزدیک با هم پیوند دارند.

از سوی دیگر، انسان بدوی برخلاف کودک، فاقد جهان‌بینی نیست؛ بلکه جهان‌بینی او شکل خاصی دارد که می‌توان آن را «قوم‌گرا» نامید. در این نوع جهان‌بینی، قبیله یا قومِ فرد مرکز جهان تلقی می‌شود و معیار سنجش ارزش‌ها، حقیقت‌ها و هنجارها همان فرهنگ و سنت‌های آن گروه است. اعضای گروه خود را «مردم واقعی» یا «انسان‌های کامل» می‌دانند و دیگر گروه‌ها را اغلب بیگانه، ناآشنا یا حتی فروتر از خود تلقی می‌کنند. چنین نگرشی باعث می‌شود که هویت فرد به شدت با هویت جمعی قبیله یا قوم پیوند بخورد.

قوم‌گرایی در این جوامع تنها یک نگرش ذهنی نیست، بلکه کارکرد اجتماعی مهمی نیز دارد. این نگرش موجب تقویت همبستگی درون‌گروهی، حفظ سنت‌ها و انتقال ارزش‌ها از نسلی به نسل دیگر می‌شود. در شرایطی که بقای گروه به همکاری و انسجام اعضا وابسته است، چنین جهان‌بینی‌ای می‌تواند نقش حفاظتی و انسجام‌بخش ایفا کند. از این رو، شخصیت انسان بدوی ترکیبی از دو عنصر اساسی است: از یک سو ساختار عاطفی–اعتقادی در ادراک جهان، و از سوی دیگر جهان‌بینی قوم‌گرا که جایگاه فرد و گروه او را در جهان تعریف می‌کند.

به طور کلی، این نوع شخصیت محصول شرایط خاص تاریخی و فرهنگی است. با گسترش شهرنشینی، آموزش رسمی، علم و ارتباطات گسترده، بسیاری از ویژگی‌های این الگو در جوامع مدرن دگرگون شده‌اند؛ هرچند برخی عناصر آن، مانند تأثیر عاطفه در باورها یا گرایش‌های قوم‌گرایانه، همچنان در اشکال متفاوت در میان انسان‌های امروز نیز مشاهده می‌شود.

۴.سنخ‌های شخصیتی انسان بدوی: تجلی گونه عاطفی-اعتقادی در نقش‌های اجتماعی

فعالیت سازه‌های عاطفی مختلف این الگوی شخصیتی را به سنخ‌های گوناگونی تقسیم می‌کرد.

۴.۱. شکارچیان و جنگاوران

برخی از افراد، به دلیل شرایط سخت محیطی، دارای گرایش‌های رقابتی و جسورانه‌تری بودند. این شکارچیان و جنگاوران در فعالیت‌هایی مانند شکارهای بزرگ یا دفاع از گروه نقش محوری داشتند (Keeley, ۱۹۹۶, pp. ۳۵–۴۰). این شکارچیان و جنگاوران، غریزه‌ای برای به دست‌آوردن خواسته‌های خود از طریق زور و اعمال قدرت داشتند. آنان بسیار خشن، بی‌رحم و ماجراجو بودند. شکارهای بزرگ و نبردهای سهمگین، نه تنها نیازهای غذایی قبیله را تأمین می‌کرد، بلکه بستری برای ارضای نیازهای روانی این سنخ شخصیتی فراهم می‌ساخت. این افراد پایداری در شرایط سخت و جنگیدن را افتخار، و محافظه‌کاری را ننگ می‌دانستند (Keeley, ۱۹۹۶).

۴.۲. افزارمندان: نوآوران عصر بدویت

می‌توان تصور کرد که در هر جامعه بدوی، افرادی یافت می‌شدند که به دلیل فعال‌بودن سازه موفقیت در ساختار روانی خود، به دنبال انجام کارها با کارآمدترین روش ممکن بودند. این افراد، که می‌توان آنان را افزارمندان اولیه نامید، با وجود عدم برخورداری از شناخت رسمی، به دلیل انگیزه درونی بالا، از استعداد یادگیری و تقلید مؤثری برخوردار بودند. این افراد با مشاهده، تقلید و تجربه، ابزارهای شکار و روش‌های فنی را به تدریج بهبود می‌بخشیدند و در پیشرفت فناوری‌های ابتدایی نقش مهمی داشتند (Mithen, ۱۹۹۶, pp. ۱۶۹–۱۷۵).

۴.۳. راویان سنت و گردآورندگان خوراک

این دو گروه، اگرچه در ظاهر نقش‌های متفاوتی داشتند، اما به دلیل فعال بودن سازۀ دلبستگی کارکردی مشترک و حیاتی ایفا می‌کردند: حفظ و انتقال سرمایهٔ نمادین و زیستی قبیله به نسل بعد. آنان عمدتاً مسئولیت اجتماعیِ آموزش، مراقبت و پرورش کودکان را بر عهده داشتند و نقش «والدین گستردهٔ» قبیله بودند. اگرچه نقش آنان در عرصه‌های پرهیاهویی مانند جنگ و سیاست، مستقیم و آشکار نبود، اما نقش بنیادین آنان در “تداوم فرهنگی” و “بقای زیستی” قبیله، اساسی‌ترین و خاموش‌ترین تحول تاریخ بشر را شکل می‌داد: گذار بی‌وقفهٔ فرهنگ و دانش از نسلی به نسل دیگر. (Rogoff, ۲۰۰۳, pp. ۵۴–۶۰).

۵.شخصیت شهودی-عاطفی قوم‌گرا

گرچه شخصیت عاطفی-اعتقادی قوم‌گرا به دلیل سازگاری روانی-اجتماعی خارق‌العاده، عمومیت داشت؛ اما شواهد قوم‌شناختی نشان می‌دهد که در اغلب جوامع بدوی، شخصیتی به نام «شمن» وجود داشت (Eliade, ۱۹۶۴, pp. ۳–۸) ؛ با توجه به توصیفی که از این شخصیت به عمل آمده می‌توان گفت که او واجد الگوی شخصیتی شهودی-عاطفی بود. بعد شهودی این شخصیت به شمن‌ها این توانایی را می‌داد تا از طریق تجربیات تغییریافته حالت هوشیاری مانند خلسه و رویا، به دانشی فراتر از ادراک حسی مستقیم دست یابند(Winkelman, ۲۰۱۰, pp. ۲۰–۳۰). این شهود به آنان امکان پیش‌آگاهی از وقایع طبیعی، شیوع بیماری‌ها و حملات حیوانات را می‌داد. (Eliade, ۱۹۶۴) از سوی دیگر، بعد عاطفی عمیق، آنان را به قوم و قبیله خود وابسته می‌کرد. این دلبستگی عاطفی، انگیزه اصلی آنان برای محافظت از جامعه در برابر تهدیدات بود و همین وفاداری، جایگاه احترام‌برانگیز شمن‌ها را در کانون جامعه بدوی تثبیت می‌کرد. وجود نقاشی‌های غارنشینی چون لاسکو و شواهد باقی‌مانده از گیاهان دارویی در گورها، نقش آنان را تأیید می‌کند (Eliade, ۱۹۶۴, pp. ۱۹–۲۳).

نقش‌های اجتماعی و هنری شمن‌ها: شمن‌ها حقایق شهودی خود را نه به زبان منطق انتزاعی، بلکه از طریق تخیل و اسطوره به دیگران انتقال می‌دادند. این انتقال غالباً در قالب مراسم پیچیده‌ای صورت می‌گرفت که با رقص، آواز و ضرب‌آهنگ همراه بود و می‌توان آن را شکلی نخستین از هنرهای نمایشی دانست (Eliade, ۱۹۶۴). این عملکرد هنری صرفاً جنبه زیبایی‌شناختی نداشت، بلکه ابزاری کاربردی برای دور کردن ارواح خبیث، درمان بیماری‌ها و اعطای قدرت روحی به جنگاوران و شکارچیان بود. شمن با اجرای این آیین، جهان نامرئی را شبیه‌سازی و بر آن تأثیر می‌گذاشت.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *