پس از انقلاب شکوهمند ۱۶۸۸ در انگلستان، ساختار مشروعیت سیاسی در این کشور دگرگون شد. از یک سو، ایدئولوژیهای پیشین قدرت—از جمله نظریهٔ حق الهی سلطنت و نیز نظریهٔ دولت مطلقه در اندیشهٔ توماس هابز—بهتدریج اعتبار خود را از دست دادند. تجربهٔ جنگهای داخلی، حکومت جمهوری پیوریتن و سپس بازگشت سلطنت نشان داده بود که تمرکز نامحدود قدرت، چه در قالب سلطنت مطلقه و چه در قالب حکومت انقلابی، میتواند به بحران مشروعیت و بیثباتی سیاسی بینجامد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۱–۵۳۳; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۸–۱۱۰).
از سوی دیگر، در نظم سیاسی جدید انگلستان، بخش مهمی از قدرت اقتصادی و اجتماعی در دست طبقهٔ نوظهور سرمایهداران، بازرگانان و مالکان تجاری قرار گرفته بود. این گروهها برای تثبیت جایگاه خود در ساختار قدرت به چارچوب فکری تازهای نیاز داشتند؛ چارچوبی که بتواند از یک سو نظام مالکیت خصوصی و آزادی اقتصادی را توجیه کند و از سوی دیگر مانع بازگشت جهانبینی سنتی کلیسای کاتولیک و اقتدار سیاسی وابسته به آن شود. در چنین بستری، اندیشهای شکل گرفت که بعدها به عنوان لیبرالیسم کلاسیک شناخته شد (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۳۰–۴۳۲; Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۱۷–۲۱۹).
۱. شخصیت بنیانگذار
جان لاک به عنوان یکی از مهمترین اندیشمندان این دوره، دارای الگویی از شخصیت عقلانی–اعتقادی با جهانبینی دنیاگرا بود. او توانست در فضای سیاسی و فکری پس از انقلاب شکوهمند، چارچوب نظری منسجمی برای نظم سیاسی جدید ارائه کند. اندیشههای او دربارهٔ حقوق طبیعی، مالکیت خصوصی، محدودیت قدرت حکومت و ضرورت رضایت جامعه برای مشروعیت سیاسی به یکی از پایههای اصلی جهانبینی لیبرالی تبدیل شد (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۲۶۸–۲۷۱; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۴–۱۰۶).
این گفتار به بررسی برخی ویژگیهای شخصیتی و جایگاه اجتماعی این اندیشمند در شبکهٔ قدرت و اندیشهٔ زمان خود اختصاص دارد.
۱.۱ وابستگی جان لاک به شبکهٔ دنیاگرا
وابستگی فکری و اجتماعی جان لاک را میتوان در چارچوب شبکهای از نخبگان سیاسی و اقتصادی انگلستان قرن هفدهم درک کرد که به گسترش قدرت اقتصادی و دریایی کشور و توسعهٔ مستعمرات علاقهمند بودند. این شبکه که بخشهایی از آن ریشه در محیطهای پیوریتنی و پارلمانی داشت، بهتدریج به یکی از پایههای فکری و نهادی گسترش نفوذ جهانی انگلستان تبدیل شد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۶–۵۳۸).
- وابستگی به پیوریتنها: لاک در خانوادهای با گرایشهای پیوریتنی متولد شد و از همان آغاز زندگی با شبکهای از نخبگان سیاسی و فکری مرتبط بود که رویکردی دنیاگرایانه به سیاست و اقتصاد داشتند. او توانست با نظریهپردازیها و طرحهای اجرایی خود در حوزهٔ سیاست و اقتصاد، در شرایطی که قدرتهای استعماری مانند اسپانیا، هلند، پرتغال و فرانسه در برخی مستعمرات خود با مشکلاتی روبهرو بودند، در تقویت موقعیت انگلستان نقش ایفا کند. این فعالیتها به تقویت جایگاه او در ساختار حکومت و افزایش اعتبار سیاسیاش انجامید (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۳۱–۴۳۳).
- تدوین قوانین ادارهٔ مستعمرات: لاک در سال ۱۶۶۹ در مقام دبیری شورای تجارت و مستعمرات انگلستان در تدوین مجموعهای از مقررات مربوط به ادارهٔ مستعمرات مشارکت داشت. این قوانین به منظور ساماندهی ساختار اداری و اقتصادی مستعمرات طراحی شده بودند و بعدها با انتصاب او به سمت خزانهدار مستعمرات، نفوذ و نقش او در این حوزه افزایش یافت (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۸–۵۳۹).
- مشارکت در بردهداری: لاک که توسعهٔ مستعمرات را یکی از عوامل اصلی قدرت اقتصادی انگلستان میدانست، در عمل نیز در برخی فعالیتهای اقتصادی مرتبط با مستعمرات مشارکت داشت. او در دو شرکت فعال در تجارت برده سرمایهگذاری کرده بود: نخست شرکت سلطنتی آفریقایی که در سواحل غربی آفریقا در خرید و انتقال بردگان به مستعمرات آمریکایی فعالیت میکرد، و دوم شرکت سرمایهگذاران باهاما که در ادارهٔ آن نیز نقش داشت. این مشارکت نشان میدهد که بخشی از شبکهٔ اقتصادی حامی توسعهٔ امپراتوری بریتانیا در تجارت برده نیز درگیر بود (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۹–۵۴۱)
- زمیندار بزرگ در کارولینا: لاک تنها به این سرمایهگذاریها اکتفا نکرد، بلکه از حضور فعال خود در ادارهٔ مستعمرات و مشارکت عملی در تجارت برده نیز سود میبرد. در واقع قوانینی که او برای کارولینا طراحی کرده بود و اغلب نیز بدون تغییر اساسی به تصویب میرسید، او را با حدود چهل و هشت هزار جریب زمین به یکی از زمینداران بزرگ کارولینا در مستعمرات آمریکای شمالی تبدیل کرده بود (Armitage, ۲۰۰۴, pp. ۶۰۶–۶۰۸; Tully, ۱۹۹۳, pp. ۱۳۷–۱۴۰).
- توجیه استعمار انگلیس: لاک استعمار انگلیس در آمریکا را با استناد به نظریهٔ مالکیت مبتنی بر کار توجیه میکرد. بر اساس این دیدگاه، هر انسانی که با تلاش و کار خود بخشی از زمین را احیا کند و بتواند از محصولات آن به گونهای استفاده کند که فاسد نشوند، حق دارد آن بخش از زمین را در قلمرو مالکیت خود قرار دهد؛ زیرا با کار خود آن را از وضعیت مالکیت مشترک همهٔ انسانها خارج کرده است (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۲۸۷–۲۸۹).
بر پایهٔ چنین استدلالی، لاک معتقد بود جوامعی که زمین را به شکل گسترده کشت نمیکنند یا از آن بهرهبرداری اقتصادی منظم ندارند، نمیتوانند ادعای مالکیت کامل بر آن داشته باشند. از این رو برخی متفکران و سیاستمداران انگلیسی این نظریه را برای توجیه استعمار سرزمینهای آمریکا به کار گرفتند و استدلال کردند که بومیان آمریکا به دلیل استفادهٔ محدود از زمین، آن را عملاً از حالت مالکیت مشترک خارج نکردهاند (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۲۹۱–۲۹۳; Tully, ۱۹۹۳, pp. ۱۳۷–۱۴۰).
لاک در توضیح اصل مالکیت مبتنی بر کار مینویسد: «هر انسانی حق دارد آنچه را که برای آن کار کرده به خود اختصاص دهد؛ زیرا در جایی که دیگران میتوانستند از چیزی استفاده کنند و نکردهاند، اگر فردی بیاید و از آن بهره گیرد، زیانی به کسی وارد نشده است؛ بهویژه اگر هنوز برای دیگران نیز فرصت استفاده باقی باشد» (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۲۸۸–۲۸۹).
- تدوین قانون اساسی کارولینا: جان لاک در سال ۱۶۶۹ همراه با لرد شفتزبری و چند تن دیگر در تدوین «قوانین بنیادین کارولینا» مشارکت داشت؛ سندی که برای ساماندهی حکومت در مستعمرهٔ کارولینای آمریکای شمالی، که در آن زمان تحت حاکمیت انگلستان بود، تهیه شد. این قانون اساسی تلاش میکرد ساختار سیاسی و اجتماعی مستعمره را تعیین کند و نظامی مبتنی بر مالکیت زمین، اشرافیت موروثی و سازمان اداری مشخص ایجاد نماید. هرچند این نظام در عمل به طور کامل اجرا نشد، اما تجربهٔ نظری و سیاسی آن در شکلگیری سنت قانونگذاری در مستعمرات انگلیسی و بعدها در فضای فکری تدوینکنندگان قانون اساسی ایالات متحده تأثیر قابل توجهی گذاشت (Locke, ۱۶۶۹/۱۹۹۹, pp. ۵–۹; Wood, ۱۹۹۸, pp. ۱۴–۱۸).
۲.جهانبینی دنیاگرا
جان لاک توانست جهانبینی دنیاگرا (لیبرالیسم کلاسیک) را بهگونهای صورتبندی کند که نهتنها سیاستمداران، بلکه بخش بزرگی از جامعه نیز آن را بپذیرند و ارزشهای آن را مورد حمایت قرار دهند.
- محدود کردن قدرت پادشاه: بسیاری از مورخان محدود شدن قدرت سلطنت در انگلستان پس از انقلاب شکوهمند ۱۶۸۸ را تا حد زیادی تحت تأثیر اندیشههای جان لاک میدانند. کتاب دو رساله در باب حکومت که در سال ۱۶۸۹ منتشر شد، بهسرعت در میان سیاستمداران و قانونگذاران انگلیسی نفوذ یافت. بخش مهمی از این اندیشهها در اعلامیه حقوق انگلستان انعکاس پیدا کرد که در ۱۶ دسامبر ۱۶۸۹ با رأی پارلمان به تصویب رسید. این سند حقوقی قدرت پادشاه را بهطور قابلتوجهی محدود میکرد؛ از جمله، پادشاه حق تعلیق یا لغو قوانین را نداشت، پارلمان از آزادی بیشتری برخوردار شد و اخذ مالیات بدون رضایت نمایندگان قانونی ممنوع گردید (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۳–۷; Yolton, ۱۹۵۶, pp. ۴۲–۴۵).
- شکاف میان عمل و جهانبینی: تحلیل تاریخی نشان میدهد که میان آموزههای نظری لاک درباره آزادی و عملکرد او—بهویژه در مشارکت در فعالیتهای استعمارگرانه و تجارت برده—نوعی دوگانگی وجود داشته است (Yolton, ۱۹۵۶, pp. ۱۱۱–۱۱۵). چنین دوگانگیای در میان بسیاری از متفکران و نخبگان سیاسیِ جوامع مدرن نیز دیده میشود. در این چارچوب میتوان از دو سطح ارزش سخن گفت: ارزشهای آشکار و ارزشهای پنهان. ارزشهای آشکار شامل مفاهیمی است که برای جلب حمایت عمومی مطرح میشوند، مانند رفاه عمومی، آزادی، دموکراسی، حقوق بشر و پیشرفت اقتصادی. در مقابل، ارزشهای پنهان به سازوکارهایی مربوط میشوند که به تقویت قدرت و نفوذ ساختارهای مسلط کمک میکنند؛ مانند مصرفگرایی، دنیاگرایی، همرنگی اجتماعی و اطاعت از نظم موجود.
- دو چهرگی جان لاک: لاک بهعنوان یکی از نخستین نظریهپردازان لیبرالیسم کلاسیک، نمونهای از این دوگانگی تلقی شده است. از یک سو او از آزادی انسان، حکومت قانون و حقوق طبیعی دفاع میکرد، و از سوی دیگر در برخی فعالیتهای اقتصادی و سیاسی مرتبط با استعمار و تجارت برده مشارکت داشت. (Tully, ۱۹۹۳, pp. ۱۳۷–۱۴۰) به این ترتیب، اندیشههای او توانست چارچوب نظریای فراهم آورد که با نیازهای ساختار قدرت و اقتصاد سرمایهداری در قرنهای هفدهم و هجدهم سازگار باشد و در عین حال با استقبال گسترده اجتماعی مواجه گردد. در ادامه برخی از محورهای اصلی جهانبینی او بررسی میشود.
۲.۱ معرفتشناسی
در عرصه معرفتشناسی، جریان دنیاگرا نیازمند رهایی از متافیزیک مسلط بر فلسفه مدرسی بود؛ زیرا پیشرفت اقتصادی و فنی این شبکه اجتماعی به روشهای تجربی و علمی وابسته بود، در حالی که فلسفه مدرسی عمدتاً بر عقلگرایی متافیزیکی تأکید داشت.
معرفتشناسی جان لاک: لاک استدلال میکرد که همه دانشهای انسانی از تجربه سرچشمه میگیرند. او این دیدگاه را در مقابل نظریه عقلگرایان قرار داد که معتقد بودند برخی مفاهیم و اصول بهصورت فطری در ذهن انسان وجود دارند. از نظر لاک، ذهن انسان در آغاز مانند لوح سفید (Tabula Rasa) است و همه ایدهها از طریق تجربه حسی و تأمل ذهنی شکل میگیرند (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۷۵, Book II, ch. ۱, pp. ۱۰۴–۱۰۹).
۲.۲ سیاست
در عرصه سیاسی، شبکه دنیاگرا خواهان محدود شدن قدرت سلطنت و پذیرش حاکمیت قانون و پارلمان بود.
فلسفه سیاسی جان لاک: لاک در کتاب دو رساله در باب حکومت مدنی نظریه سیاسی خود را بیان کرد. او در رساله نخست نظریه حق الهی پادشاهان را رد میکند و در رساله دوم نظریه حکومت مبتنی بر قرارداد اجتماعی را مطرح میسازد. هدف اصلی او—چنانکه در مقدمه اثر نیز بیان میکند—دفاع نظری از محدود کردن قدرت سلطنت و تثبیت حکومت مبتنی بر اقتدار پارلمان بود (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۱۳۵–۱۴۲).
لاک نیز مانند هابز از مفهوم وضعیت طبیعی استفاده میکند، اما برداشت او متفاوت است. در نظر لاک، وضعیت طبیعی نه حالت جنگ و آشوب، بلکه وضعیتی از آزادی و برابری است. (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, Second Treatise, §§۴–۶)در این وضعیت انسانها از حقوق طبیعی برخوردارند، از جمله: حق زندگی؛ حق آزادی؛ حق مالکیت (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, §§۱۶–۲۷)
به باور لاک، هدف اصلی حکومت حفاظت از این حقوق طبیعی است(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, §۱۲۴, p. ۳۵۰). انسانها برای تضمین این حقوق و ایجاد نظامی عادلانه، از طریق قرارداد اجتماعی حکومتی تشکیل میدهند. مشروعیت حکومت از رضایت شهروندان ناشی میشود و قدرت آن باید توسط قانون اساسی و قوانین طبیعی محدود گردد.
لاک همچنین استدلال میکرد که اگر حکومت بهطور مستبدانه عمل کند یا در حفاظت از حقوق طبیعی مردم ناکام بماند، شهروندان حق دارند در برابر آن مقاومت کرده و حتی حکومت را تغییر دهند(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, §§۲۲۲–۲۴۳). این نظریه بعدها تأثیر قابلتوجهی بر انقلابهایی مانند انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه گذاشت.
۲.۳ اقتصاد
در عرصه اقتصادی، جریان دنیاگرا خواهان رفع موانع تجارت آزاد و حمایت از مالکیت خصوصی بود. در قرن هفدهم، با وجود نفوذ روزافزون نیروهای اقتصادی جدید، هنوز بقایای نظام فئودالی و محدودیتهای مذهبی مانع توسعه اقتصادی محسوب میشدند.
نظریه اقتصادی جان لاک: لاک معتقد بود مالکیت خصوصی زمانی پدید میآید که انسان کار خود را با منابع طبیعی درآمیزد. به عنوان مثال، زمینی که فرد آن را کشت میکند به دلیل کاری که روی آن انجام داده به مالکیت او درمیآید (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, pp. ۲۸۷–۲۸۹).
با این حال، لاک برای مالکیت محدودیتهایی قائل بود(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, §§۳۱–۳۶).:
- منابع نباید به هدر روند یا فاسد شوند.
- باید «به اندازه کافی و به همان خوبی» برای دیگران باقی بماند.
لاک معتقد بود ظهور پول این محدودیتهای طبیعی را دگرگون کرد(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, §§۴۶–۵۰).. پول امکان انباشت ثروت را بدون خطر فساد کالاها فراهم ساخت و در نتیجه مالکیت خصوصی توانست به شکلی گسترده توسعه یابد. این تحول نقشی اساسی در شکلگیری اقتصاد بازار و سرمایهداری ایفا کرد.
در این چارچوب، کار منبع اصلی ارزش اقتصادی محسوب میشود؛ زیرا این کار انسان است که منابع طبیعی را به کالاهای مفید تبدیل میکند. این ایده بعدها در اقتصاد کلاسیک (آدام اسمیت و ریکاردو) و حتی در نظریه ارزش کار مارکس ادامه یافت.
۲.۴ اخلاق
در حوزه اخلاق، نظم اجتماعی جدید نیازمند شهروندانی بود که از قوانین مدنی پیروی کنند و در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی مشارکت داشته باشند. از این رو، لاک بر اکتسابی بودن اصول اخلاقی تأکید میکرد (Yolton, ۱۹۵۶, pp. ۸۷–۹۳).
نظریه اخلاقی جان لاک: لاک نقش عقل را در فهم قانون طبیعی اساسی میدانست. به نظر او، انسانها میتوانند با استفاده از عقل خود قانون طبیعی را بشناسند و میان خیر و شر تمایز قائل شوند.
از این دیدگاه انسان دارای اراده آزاد است، بنابراین در برابر اعمال خود مسئولیت اخلاقی دارد(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۷۵, Book II, ch. ۲۱, pp. ۳۱۰–۳۱۵). در عین حال، اخلاق لاک نوعی فایدهگرایی محدود نیز در خود دارد(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۷۵, pp. ۳۲۷–۳۳۰)؛ یعنی رفتار اخلاقی رفتاری است که به افزایش رفاه و سعادت انسانها کمک کند، اما این سودمندی نباید حقوق طبیعی را نقض کند.
لاک همچنین میان اخلاق و سیاست رابطهای نزدیک برقرار میکند. قرارداد اجتماعی نهتنها پایه مشروعیت حکومت را شکل میدهد، بلکه چارچوبی اخلاقی برای تنظیم روابط میان افراد جامعه فراهم میکند(Yolton, ۱۹۵۶, pp. ۹۹–۱۰۲). در این میان، تساهل و مدارا—بهویژه در امور دینی—از نظر او فضیلتی مهم برای حفظ صلح اجتماعی است.
۲.۵ مذهب
در حوزه مذهب، اندیشه لیبرالی خواهان جدایی نسبی دین و سیاست بود؛ زیرا دخالت نهادهای دینی در قدرت سیاسی میتوانست حاکمیت قانون عرفی و عقلانی را تضعیف کند.
دیدگاه جان لاک درباره مذهب: لاک از تساهل مذهبی و آزادی وجدان دفاع میکرد و استدلال میکرد که ایمان امری شخصی است و دولت حق تحمیل عقیده دینی به افراد را ندارد (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۲۶–۳۳) از نظر او وظیفه دولت حفظ نظم عمومی و صیانت از حقوق طبیعی شهروندان است، در حالی که هدایت دینی افراد در حوزه مسئولیت نهادهای مذهبی قرار میگیرد (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۳۴–۳۶). لاک همچنین بر این باور بود که دین باید با عقل سازگار باشد و ایمان حقیقی نمیتواند در تضاد با داوری عقلانی قرار گیرد (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۴۵–۵۰). در عین حال، او تساهل مذهبی را مطلق نمیدانست و معتقد بود این اصل شامل گروههایی نمیشود که نظم اجتماعی و امنیت جامعه را تهدید میکنند (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۵۱–۵۴).
در نهایت، لاک میان دین و اخلاق پیوندی برقرار میکرد و معتقد بود دین—بهویژه مسیحیت—میتواند به تقویت رفتار اخلاقی و احترام به حقوق دیگران کمک کند. در چنین چارچوبی، نوعی جهانبینی مبتنی بر عقلگرایی، تجربهگرایی و دینگرایی انعطافپذیر شکل میگیرد که میتواند با اشکال متنوع شبکههای اجتماعی سازگار شود و از این رو توانایی بالایی برای تثبیت نظم اجتماعی جدید دارد.
۳.ارزشهای آشکار جهانبینی دنیاگرا
در حالی که جان لاک بهعنوان معمار فکری لیبرالیسم عمل کرد، این ارزشهای آشکار جهانبینی دنیاگرا بود که توانست اقبال عمومی گستردهای پیدا کند. برخلاف نیت اولیه سیاستمداران که عمدتاً در پی تثبیت قدرت سرمایهداران بودند، این ارزشها بهسرعت در میان توده مردم نفوذ کرد و به بنیان مشروعیتبخش نظم جدید بدل شد (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۵۵–۶۳; Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۵–۴۰; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۲–۵۲۷).
این مجموعه ارزشها بهصورت بههمپیوسته شامل آزادی فردی، حکومت محدود، حقوق مالکیت، برابری در برابر قانون، تجارت آزاد، دموکراسی و مشارکت سیاسی، جدایی دین و دولت، پیشرفت اجتماعی و اقتصادی و نسبیگرایی بود (Locke, ۱۹۸۸, pp. ۲۶۹–۲۹۶; Weber, ۲۰۰۲, pp. ۱۳–۲۰; Bauman, ۲۰۰۰, pp. ۲–۶; Berger, ۱۹۶۷, pp. ۲۵–۳۰).
ارزشهای آشکار جهانبینی دنیاگرا نقش تعیینکنندهای در کسب مشروعیت مردمی برای نظام جدید ایفا کرد. این ارزشها همچون پوستهای درخشان بود که هسته سخت منافع سرمایهدارانه را در خود پنهان کرده بود (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۵۶–۶۵; Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۱۰۹–۱۱۵). نسبیگرایی نیز به عنوان یکی از ارکان این جهانبینی، با ایجاد فضای باز فکری، همزمان هرگونه مبنا برای نقد اخلاقی رادیکال را زیر سؤال برد (Bauman, ۲۰۰۰, pp. ۱۲–۱۷; Berger, ۱۹۶۷, pp. ۴۲–۴۸).
بدین ترتیب، لیبرالیسم نه تنها به عنوان یک نظام سیاسی–اقتصادی، بلکه به عنوان یک جهانبینی جامع توانست همزمان سه نیاز اساسی را برآورده کند:
- جلب حمایت تودهها از طریق ارزشهای جذاب آشکار (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۳۵–۴۰).
- تأمین منافع شبکه سرمایهداران از طریق ارزشهای پنهان (North et al., ۲۰۰۹, pp. ۹۶–۱۰۴).
- خنثیسازی منتقدان از طریق نسبیگرایی ایدئولوژیک (Bauman, ۲۰۰۰, pp. ۱۸–۲۱).
در حالی که ارزشهای آشکار لیبرالیسم جذابیت مردمی گستردهای داشت، ویگها به عنوان مجریان این ایدهها و همچنین نخبگان حاکم دوره پیشاصنعتی، ایدههای لاک را نه به عنوان یک نقشه راه برای تحقق جامعهای عادلانه، بلکه به عنوان ابزاری گزینشی برای توجیه قدرت خود و پیشبرد منافع طبقاتیشان به کار گرفتند (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۲۶–۴۳۰; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۲–۵۲۷).
این تناقض نه به عنوان پدیدهای مقطعی بلکه به عنوان یکی از راهبردهای بنیادین دنیاگرایی قابل فهم است. در این راهبرد، دنیاگرایان به دنبال پیادهسازی ارزشهای پنهان، شکافی عمیق بین آرمانهای فلسفی و واقعیتهای سیاسی پدید آوردند (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۱–۱۰۶). این شکاف دقیقاً همان دوگانگی ذاتی جهانبینی دنیاگرا را نشان میداد که در سه حوزۀ کلیدی آشکار شد.
۳.۱. حقوق طبیعی و مالکیت
- نظریه لاک: لاک گفته بود تمام انسانها دارای حقوق ذاتی و جهانشمول—جان، آزادی و مالکیت—هستند. «مالکیت» در نظر او، نه فقط تملک دارایی، بلکه مالکیت فرد بر «خود» و «کار خود» بود(Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, Second Treatise, §§۲۷–۵۰, pp. ۲۸۲–۲۹۶).
- عملکرد ویگها: ویگها ایده «حمایت از مالکیت» را به اصلی محوری تبدیل کردند، اما آن را به شکلی محدود و طبقاتی تفسیر کردند. حمایت آنها معطوف به داراییهای زمینداران بزرگ و سرمایهداران تجاری بود و در مستعمرات نیز با تداوم بردهداری، اصل جهانشمول بودن حقوق طبیعی را نقض کردند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۷–۵۳۱; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۲۸–۴۳۲). مشارکت سیاسی نیز به «رضایت صاحبان ملک» محدود شد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۶–۱۰۸).
۳.۲. قرارداد اجتماعی و حکومت محدود
- نظریه لاک: حکومت نتیجه «قرارداد اجتماعی» است و برای حفظ حقوق طبیعی شکل میگیرد؛ اگر حکومت آن را نقض کند، مردم حق مقاومت دارند (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۸, Second Treatise, §§۲۲۲–۲۴۳, pp. ۴۱۲–۴۲۷).
- عملکرد ویگها: ویگها از این نظریه برای توجیه سرنگونی جیمز دوم استفاده کردند، اما پس از آن نظامی الیگارشیک ساختند. دولت والپول نمونهای از حمایتگرایی سیاسی بود که در آن مناصب و امتیازات مالی برای خرید وفاداری توزیع میشد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۱–۵۳۵; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۸–۱۱۴). پارلمان به نهادی برای چانهزنی میان گروههای ذینفع تبدیل شد (North et al., ۲۰۰۹, pp. ۱۰۴–۱۱۰).
۳.۳. تساهل مذهبی
- نظریه لاک: لاک قویاً از جدایی کلیسا و دولت و آزادی وجدان فردی دفاع میکرد (Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۲۶–۳۶; Locke, ۱۶۸۹/۱۹۸۳, pp. ۴۵–۵۰).
- عملکرد ویگها: تساهل مذهبی آنها گزینشی بود. «قانون تساهل ۱۶۸۹» آزادی عبادت را تنها برای پروتستانهای مخالف فراهم کرد و کاتولیکها را مستثنی نمود (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۲۸–۴۳۰). در نتیجه، آزادی وجدان ابزاری برای تقویت متحدان و حذف رقبا شد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۷–۵۳۱).
جمعبندی
شکاف میان آرمانهای لاک و عملکرد ویگها صرفاً یک ناکامی تاریخی نبود، بلکه بیانگر تنش ذاتی در جهانبینی دنیاگرا بود؛ جایی که ارزشهای جهانشمول—آزادی، برابری، حقوق طبیعی—وقتی در چارچوب منافع شبکه حاکم قرار میگیرند، به ابزاری برای توجیه نابرابری و انحصار تبدیل میشوند (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۱۵–۲۱۸; Bauman, ۲۰۰۰, pp. ۱۸–۲۱). این الگو نه تنها در انگلستان قرن هجدهم، بلکه در بسیاری از جوامعی که بعدها لیبرالیسم را پذیرفتند تکرار شد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۱۴–۱۲۰). لاک فیلسوفی بود که آرمان جامعهای عادلانه را طرحریزی کرد؛ ویگها سیاستمدارانی بودند که نشان دادند چگونه این آرمانها میتوانند در خدمت تثبیت قدرت نخبگان قرار گیرند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۳۱–۵۳۵).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
