در پی انقلاب شکوهمند و تثبیت نظم سیاسی جدید در انگلستان، قدرت سیاسی به تدریج در اختیار ائتلافی از نخبگان پارلمانی قرار گرفت که بعدها به عنوان الیگارشی ویگ شناخته شدند. این گروه که در ظاهر از اندیشههای لیبرالی جان لاک الهام میگرفتند، در عمل بسیاری از ابعاد رادیکال و جهانشمول نظریه او را کنار گذاشتند و آن را به چارچوبی برای مشروعیتبخشی به حکومت نخبگان تبدیل کردند (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۲–۵۲۷; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۱–۱۰۶). با وجود این، همین نظام الیگارشیک که اساساً برای تثبیت قدرت و افزایش ثروت نخبگان طراحی شده بود، به شکل ناخواسته مجموعهای از نهادهای سیاسی، اقتصادی و فکری را پدید آورد که بعدها زیرساختهای نهادی لازم برای جهش اقتصادی و صنعتی بریتانیا را فراهم کردند (North et al., ۲۰۰۹, pp. ۹۶–۱۱۰; Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۵۶–۶۵).
از منظر نظری، این نهادها را میتوان در چارچوب گسترش شبکههای اجتماعی مبتنی بر جهانبینی دنیاگرا تحلیل کرد؛ شبکههایی که در آنها عقلانیت ابزاری، تجربهگرایی و کارآمدی اقتصادی به تدریج جایگزین مشروعیتهای سنتی و مذهبی شدند (Weber, ۲۰۰۲, pp. ۳۵–۴۰). اگرچه بنیانگذاران این نهادها عمدتاً با انگیزههای سیاسی و اقتصادی کوتاهمدت عمل میکردند، اما این ساختارها در گذر زمان منطق درونی و کارکردهای مستقل یافتند و به موتورهای تولید دانش، سرمایه و سازمان اجتماعی تبدیل شدند (Bauman, ۲۰۰۰, pp. ۱۲–۱۷).
۱.نهادهای سیاسی
مهمترین تحول سیاسی این دوره تثبیت برتری پارلمان بر سلطنت بود. «اعلامیه حقوق انگلستان» سال ۱۶۸۹ قدرت قانونی پارلمان را در برابر پادشاه تثبیت کرد و اصولی همچون محدودیت قدرت سلطنت و ضرورت رضایت پارلمان برای وضع مالیات را به رسمیت شناخت (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۲۶–۴۳۰). با این حال، این پارلمان در عمل نهادی کاملاً دموکراتیک نبود. حق رأی به گروه محدودی از مالکان زمین محدود میشد و بسیاری از حوزههای انتخاباتی تحت کنترل خانوادههای اشرافی قرار داشتند. در نتیجه پارلمان بیش از آنکه نماینده کل جامعه باشد، به باشگاهی برای نخبگان سیاسی و اقتصادی تبدیل شده بود (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۶–۱۰۸; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۲۲–۵۳۱).
در همین دوره ساختار اجرایی دولت نیز دگرگون شد. شکلگیری تدریجی نظام کابینه و ظهور مقام نخستوزیری از مهمترین تحولات سیاسی قرن هجدهم در انگلستان بود. رابرت والپول که معمولاً اولین نخستوزیر واقعی بریتانیا تلقی میشود، توانست با ایجاد هماهنگی میان پارلمان، دربار و شبکههای مالی، دولتی نسبتاً باثبات ایجاد کند. هدف اصلی این دولت حفظ ثبات داخلی، جلوگیری از جنگهای پرهزینه و فراهم کردن محیطی امن برای گسترش تجارت و سرمایهگذاری بود (North et al., ۲۰۰۹, pp. ۱۰۴–۱۱۰).
۲.نهادهای اقتصادی
همزمان با این تحولات سیاسی، مجموعهای از نهادهای مالی و اقتصادی شکل گرفتند که نقش تعیینکنندهای در توسعه سرمایهداری بریتانیا ایفا کردند. یکی از مهمترین این نهادها بانک انگلستان بود که در سال ۱۶۹۴ تأسیس شد. این بانک که در ابتدا نهادی خصوصی بود، برای تأمین مالی دولت و مدیریت بدهی ملی ایجاد شد. با تثبیت نظام اعتباری، انتشار اوراق قرضه دولتی و ایجاد اعتماد در بازارهای مالی، بانک انگلستان به ستون فقرات نظام مالی بریتانیا تبدیل شد (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۵۶–۶۰; North et al., ۲۰۰۹, pp. ۹۶–۱۰۰).
در کنار این نهاد مالی، کمپانیهای تجاری انحصاری نیز نقش مهمی در گسترش اقتصاد جهانی بریتانیا داشتند. کمپانی هند شرقی و کمپانی دریای جنوب نمونههای برجستهای از شرکتهای مرکانتیلیستی بودند که از حمایت دولت برخوردار بودند و انحصار تجارت در مناطق وسیعی از جهان را در اختیار داشتند. این شرکتها نه تنها در توسعه تجارت جهانی بلکه در فرایند استعمار و حتی تجارت برده نیز نقش قابل توجهی ایفا کردند (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۸–۱۱۴; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۲۸–۴۳۲).
همزمان با گسترش تجارت و سرمایهگذاری، بازارهای مالی نیز توسعه یافتند. بورس اوراق بهادار لندن که ریشههای آن در گردهماییهای بازرگانان در قهوهخانهها قرار داشت، به تدریج به مرکز اصلی مبادلات مالی و سرمایهگذاری تبدیل شد. این بازار امکان جمعآوری سرمایههای بزرگ، توزیع ریسک و تأمین مالی پروژههای تجاری و استعماری را فراهم کرد و فرهنگ سرمایهگذاری و سفتهبازی را در میان نخبگان اقتصادی گسترش داد (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۶۲–۶۵).
۳.باز شدن مسیر صعود آگاهی
در کنار تحولات سیاسی و اقتصادی، انگلستان شاهد شکلگیری نهادهای علمی و فرهنگی مهمی نیز بود که در گسترش علم و گردش ایدهها نقش اساسی داشتند. یکی از مهمترین این نهادها انجمن سلطنتی لندن بود که به مرکزی برای پژوهش علمی و ترویج روش تجربی تبدیل شد. فعالیتهای این انجمن که با حضور دانشمندانی چون آیزاک نیوتن همراه بود، مسیر صعود آگاهی را باز کرد و از این طریق به تقویت فرهنگ علمی و عقلانیت تجربی در جامعه بریتانیا کمک کرد. گرچه بسیاری از دستاوردهای علمی این دوره نیز کاربردهای مستقیم در حوزههای نظامی، مهندسی و اقتصادی داشت (Hunter, ۱۹۸۹; Weber, ۲۰۰۲, pp. ۱۳–۲۰) ولی باز شدن مسیر صعود آگاهی مبنای جدیدی برای توسعه علمی فراهم کرد.
در سطح اجتماعی، قهوهخانهها و باشگاههای شهری به مراکز مهمی برای تبادل اطلاعات و شکلگیری شبکههای اجتماعی تبدیل شدند. بازرگانان، سیاستمداران، روزنامهنگاران و روشنفکران در این فضاها به بحث درباره مسائل سیاسی، اقتصادی و علمی میپرداختند و از طریق همین تعاملات، نوعی افکار عمومی در میان نخبگان شکل میگرفت (Cowan, ۲۰۰۵; Berger, ۱۹۶۷, pp. ۲۵–۳۰).
همچنین آکادمیهای آموزشی متعلق به پروتستانهای مخالف کلیسای رسمی انگلستان نقش مهمی در آموزش علوم مدرن ایفا کردند. این مؤسسات که اغلب از محدودیتهای دانشگاههای سنتی رها بودند، به تدریس ریاضیات، علوم طبیعی، زبانهای خارجی و مهارتهای عملی میپرداختند و نسلی از افراد تحصیلکرده و عملگرا را برای فعالیت در تجارت، صنعت و مدیریت اقتصادی تربیت کردند (Seed, ۲۰۰۸).
۴.انقلاب کشاورزی
تحولات نهادی و اقتصادی این دوره همچنین زمینهساز انقلاب کشاورزی در بریتانیا شد؛ تحولی که افزایش چشمگیر بهرهوری کشاورزی و تغییرات عمیق در ساختار اجتماعی روستاها را به دنبال داشت (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۳۲–۴۳۸). این انقلاب حاصل ترکیب چند عامل بود: انگیزههای اقتصادی زمینداران، نوآوریهای فنی در کشاورزی، حمایت قانونی پارلمان و دسترسی به سرمایه.
نخبگان ویگ زمین را نه صرفاً منبع منزلت اجتماعی بلکه نوعی سرمایه اقتصادی میدانستند و در پی افزایش بازدهی آن بودند. در همین راستا، روشهای علمی کشاورزی مانند تناوب زراعی، استفاده از بذرهای اصلاحشده و بهبود نژاد دامها رواج یافتند (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۵–۴۰; Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۳۴–۴۳۶).
یکی از مهمترین ابزارهای قانونی برای این تحول، جنبش حصارکشی بود. پارلمان با تصویب مجموعهای از قوانین، زمینهای مشاع روستایی را به مالکیت خصوصی تبدیل کرد. این فرایند امکان یکپارچهسازی زمینها و استفاده از روشهای کشاورزی مدرن را فراهم ساخت، اما در عین حال بسیاری از دهقانان خردهمالک و کشاورزان معیشتی را از زمینهایشان محروم کرد (Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۰۸–۱۱۲; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۵۱۶–۵۲۲). در نتیجه این تغییرات، بخش بزرگی از جمعیت روستایی به کارگران بیزمین تبدیل شدند و به تدریج به سوی شهرها مهاجرت کردند. این روند از یک سو بهرهوری کشاورزی را افزایش داد و از سوی دیگر نیروی کار لازم برای صنایع در حال رشد را فراهم آورد (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۷–۴۰).
همزمان با این تحولات، سرمایه حاصل از تجارت استعماری و نظام بانکی نیز به بخش کشاورزی سرازیر شد و امکان سرمایهگذاری در فناوریها و روشهای نوین تولید را فراهم کرد (North et al., ۲۰۰۹, pp. ۹۶–۱۰۰). همچنین توسعه جادهها، کانالها و زیرساختهای حملونقل به شکلگیری یک بازار ملی برای محصولات کشاورزی کمک کرد و ارتباط میان مناطق مختلف کشور را تسهیل نمود (Stavrianos, ۱۹۹۱, pp. ۴۳۷–۴۳۸; Tilly, ۱۹۹۲, pp. ۱۱۲–۱۱۴).
در مجموع، انقلاب کشاورزی بریتانیا نمونهای از تحولی بود که در آن افزایش کارایی اقتصادی با پیامدهای اجتماعی عمیقی همراه شد. از یک سو تولید کشاورزی افزایش یافت و زمینههای رشد اقتصادی فراهم شد، اما از سوی دیگر ساختار سنتی جوامع روستایی فروپاشید و نابرابریهای اجتماعی جدیدی شکل گرفت (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۳۵–۴۰; Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۱۵–۲۱۸).
۵.جمعبندی و نتیجهگیری
در مجموع، تحولات انگلستان در فاصله انقلاب شکوهمند تا میانه قرن هجدهم را نمیتوان نتیجه یک عامل منفرد دانست، بلکه این دوره حاصل همگرایی چند جریان ساختاری بود که به تدریج زیرساختهای نهادی توسعه را شکل دادند. نخست، در حوزه فکری و فرهنگی مسیر صعود آگاهی گشوده شد؛ گسترش نهادهای علمی، قهوهخانهها، شبکههای فکری و آموزشهای نوین موجب تقویت عقلانیت تجربی و گردش گستردهتر ایدهها شد. دوم، در عرصه سیاسی، محدود شدن قدرت سلطنت و پررنگ شدن نقش پارلمان نوعی ثبات نهادی ایجاد کرد که امکان پیشبینیپذیری قواعد سیاسی و اقتصادی را فراهم ساخت. سوم، در حوزه اقتصادی، شکلگیری نهادهای مالی جدید و مشارکت فعال صاحبان سرمایه در تجارت، بانکداری و شرکتهای تجاری، ظرفیت انباشت سرمایه و سرمایهگذاری در مقیاس بزرگ را افزایش داد. سرانجام، در سطح اجتماعی و کشاورزی، آزادسازی تدریجی سروها و فرایندهایی مانند حصارکشی زمینها موجب دگرگونی ساختار روستاها و مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها شد و نیروی کار لازم برای اقتصاد در حال گسترش را فراهم آورد. پیوند این چهار روند—گسترش آگاهی، تحول ساختار سیاسی، سازمانیابی سرمایه و جابهجایی نیروی کار—به تدریج مجموعهای از نهادهای مدنی و اقتصادی را پدید آورد که زمینههای جهش اقتصادی و صنعتی بعدی بریتانیا را فراهم کردند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
