فصل اول:مقدمه و تعاریف

امتیاز به این مقاله:

۱. اصول بنیادین

نقطهٔ آغاز این پژوهش، نه نهاد اجتماعی است و نه ساختار قدرت؛ بلکه نفس انسانی در حال حرکت جوهری است. فرض بنیادین آن است که جامعه، در معنای عمیق خود، چیزی جز میدان تعامل نفوس در حال «شدن» نیست. هر انسان، به‌مثابه یک موجود وجودیِ پویا، با هر انتخاب، گامی در مسیر فعلیت‌بخشی به نفس خویش برمی‌دارد و این انتخاب‌ها هرگز در خلأ رخ نمی‌دهند؛ بلکه همواره در نسبت با دیگران و در بستر اجتماعی تحقق می‌یابند.

بر اساس حکمت متعالیه، نفس انسانی جوهری سیال است که در پرتو آگاهی و انتخاب، از قوه به فعل حرکت می‌کند. این حرکت نه صرفاً در ساحت درونی، بلکه در عرصهٔ کنش اجتماعی نیز امتداد می‌یابد. از این منظر، کنش اجتماعی نه یک رفتار مکانیکی، بلکه تجلی بیرونیِ وضعیت وجودی نفس است. به بیان دیگر، آنچه در جامعه رخ می‌دهد، انعکاس جمعیِ مراتب فعلیت‌یافتگی نفوس انسانی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص. ۲۹۸–۳۰۴؛ مطهری، ۱۳۸۷، صص. ۱۱۲–۱۱۸).

از این رو، جامعه را نمی‌توان به جمع جبری افراد یا به ساختاری مستقل از انسان فروکاست. جامعه، حاصل هم‌پوشانی حرکت‌های جوهری نفوس است؛ حرکتی که در آن، انتخاب‌های فردی در شبکه‌ای از تعاملات، به الگوهای پایدار اجتماعی تبدیل می‌شوند. این نگاه، ما را از دو تقلیل‌گرایی رایج—فردگرایی افراطی و جامعه‌گرایی انتزاعی—عبور می‌دهد

(Berger & Luckmann, ۱۹۶۶, pp. ۵۱–۶۱؛ Taylor, ۱۹۸۵, pp. ۲۰۴–۲۱۰)

۲. انتخاب و شکل‌گیری «ارزش»

اگر نفس در حرکت جوهری خود ناگزیر از انتخاب است، آنگاه «ارزش» را باید صورت‌بندی اجتماعیِ همین انتخاب‌ها دانست. ارزش، نه یک مفهوم انتزاعی و نه صرفاً یک قرارداد فرهنگی، بلکه ترجیح عملی نفس در شرایط وجودی مشخص است. هرجا انتخابی رخ می‌دهد، ارزشی متولد می‌شود؛ چه این انتخاب آگاهانه باشد و چه ناآگاهانه (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۲۵–۳۱).

تمایز بنیادین در اینجا، تمایز میان «نیاز» و «ارزش» است. نیاز، ریشه در ساختار زیستی یا روانی انسان دارد؛ اما ارزش، محصول مواجههٔ نفس با امکان‌های متکثر و تصمیم‌گیری در میان آن‌هاست. انسان ممکن است نیاز به غذا داشته باشد، اما انتخاب نوع غذا، زمان مصرف، یا حتی امتناع آگاهانه از آن، وارد ساحت ارزش می‌شود. مثال مرتاض و شکم‌باره، دقیقاً همین تمایز را آشکار می‌سازد: هر دو با نیاز زیستی مواجه‌اند، اما ارزش‌های متفاوتی را فعلیت می‌بخشند (Frankl, ۱۹۸۵, pp. ۹۸–۱۰۴).

از این منظر، ارزش‌ها نه صرفاً تابع نیاز هستند و نه تابع کمیابی. هوا، با آن‌که برای حیات کاملاً ضروری و به‌شدت مورد نیاز است، به دلیل وفور و خارج‌بودن از میدان انتخاب، معمولاً فاقد ارزش اقتصادی تلقی می‌شود؛ در حالی که طلا، با وجود آن‌که نیاز زیستی مستقیمی را برطرف نمی‌کند، به‌سبب کمیابی و امکان ورود به فرآیند انتخاب و مبادله، حامل ارزش می‌گردد. این تمایز نشان می‌دهد که نه نیاز به‌تنهایی منشأ ارزش است و نه کمیابی به‌خودی‌خود آن را تولید می‌کند (Menger, ۱۹۵۰, pp. ۱۱۵–۱۲۳).

ارزش در نقطه‌ای پدیدار می‌شود که شیء یا پدیده، از سطح ضرورت طبیعی یا وفور بی‌مسئله، وارد میدان انتخاب آگاهانهٔ نفس می‌شود. تا زمانی که چیزی انتخاب‌پذیر نیست، ارزش‌پذیر نیز نیست؛ و هرگاه انتخاب رخ می‌دهد، ارزش به‌عنوان صورت عینی آن انتخاب ظهور می‌کند. از این رو، ارزش نه در ذات اشیاء مستقر است و نه صرفاً در شرایط عینی آن‌ها، بلکه در نسبت وجودی انسان با آن‌ها شکل می‌گیرد (Heidegger, ۱۹۶۲, pp. ۶۸–۷۲).

به بیان دقیق‌تر، ارزش در جایی متولد می‌شود که نفس، در مواجهه با امکانات متکثر جهان، دست به ترجیح می‌زند. این ترجیح، صرفاً یک تصمیم عملی نیست، بلکه تجلی وضعیت وجودی نفس در آن لحظه است. نفس، با انتخاب خود، به جهان پاسخ می‌دهد و این پاسخ در قالب «ارزش» عینیت می‌یابد. از این رو، ارزش را باید صورت اجتماعی‌شدهٔ انتخاب وجودی انسان دانست، نه خاصیتی ذاتی یا مستقل از انسان (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۳۳–۴۰).

بر این اساس، ارزش‌ها حامل نوعی «اطلاعات وجودی» هستند: آن‌ها نشان می‌دهند انسان چه چیزی را مهم می‌داند، چه افق معنایی‌ای را پیش روی خود می‌گشاید، و چگونه با جهان، با دیگران و با خویشتن خویش مواجه می‌شود. هر نظام ارزشی، در واقع بازتابی از مرتبهٔ فعلیت‌یافتگی نفس و نحوهٔ استقرار آن در جهان است. بدین‌ترتیب، مطالعهٔ ارزش‌ها، نه فقط مطالعهٔ ترجیحات اقتصادی یا فرهنگی، بلکه راهی برای فهم ساختار وجودی انسان در بستر اجتماعی است (Scheler, ۱۹۷۳, pp. ۱۹–۲۷).

۳. پیامد اجتماعی

ارزش‌ها در خلأ باقی نمی‌مانند. هنگامی که انسان‌ها در تعامل با یکدیگر قرار می‌گیرند، ارزش‌های آنان وارد فرآیند مبادله می‌شود. مبادله، در این معنا، صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه هر نوع انتقال، به‌رسمیت‌شناسی یا ترجیح متقابل ارزش‌ها را دربرمی‌گیرد. احترام، قدرت، معنا، محبت، و حتی رنج، همگی می‌توانند موضوع مبادله قرار گیرند (Mauss, ۱۹۹۰, pp. ۳–۱۰؛ Bourdieu, ۱۹۸۶, pp. ۲۴۱–۲۴۳).

از تکرار کنش‌های مبتنی بر ارزش، به‌ویژه در قالب مبادله، پیوندهای اجتماعی پدیدار می‌شوند. مبادله بنیادی‌ترین صورت این پیوند است؛ زیرا در آن، دو یا چند نفس، ارزش‌های خود را در میدان انتخاب متقابل به رسمیت می‌شناسند. این مبادله می‌تواند مادی باشد (کالا، پول، خدمات)، اما اغلب اشکال غیرمادی‌تری چون معنا، منزلت، قدرت، اعتماد، یا حتی رنج و فداکاری را نیز دربر می‌گیرد. هر مبادله، نوعی «تنظیم متقابل ارزش‌ها»ست و از همین رو، نخستین هسته‌های پیوند اجتماعی را می‌سازد

(Simmel, 1971, pp. 43–47)

با تکرار مبادله‌ها، پیوندها تثبیت می‌شوند و به‌تدریج الگوهای پایدارتری از رابطه شکل می‌گیرد. اما شبکهٔ اجتماعی تنها محصول همکاری نیست؛ بلکه هم‌زمان، رقابت نیز در دل آن فعال است. رقابت زمانی پدیدار می‌شود که نفوس مختلف، در پی تحقق ارزش‌های مشابه یا دستیابی به منابع محدود—چه مادی و چه نمادین—در یک میدان مشترک قرار می‌گیرند. رقابت، شبکه را پویاتر می‌کند، سلسله‌مراتب می‌سازد، و تمایز نقش‌ها و موقعیت‌ها را رقم می‌زند. گاه بدون رقابت، شبکه‌ها به ایستایی و هم‌سطحی می‌گرایند؛ و بدون مهار آن، به تعارض و فرسایش اجتماعی دچار می‌شوند

(Weber, ۱۹۷۸, pp. ۳۸–۴۱؛ Bourdieu, ۱۹۹۳, pp. ۷۲–۷۵)

در کنار مبادله و رقابت، دو نیروی ظریف‌تر اما عمیق‌تر نیز عمل می‌کنند: جاذبه و دافعه. جاذبه زمانی رخ می‌دهد که هم‌سویی ارزشی، هم‌افقی معنایی، یا تشابه در مرتبهٔ وجودی نفوس، میل به نزدیکی و تداوم رابطه را تقویت می‌کند. افراد نه فقط به‌خاطر منفعت، بلکه به‌سبب «احساس تعلق وجودی»، به یکدیگر نزدیک می‌شوند. در مقابل، دافعه زمانی فعال می‌شود که تعارض ارزشی، ناسازگاری افق‌های معنایی، یا تهدید به فروکاست وجودی نفس احساس گردد. دافعه، مکانیسم مرزبندی شبکه است؛ تعیین می‌کند چه کسی «درون» و چه کسی «بیرون» شبکه قرار می‌گیرد

(Scheler, ۱۹۷۳, pp. ۸۸–۹۴؛ Schutz, ۱۹۶۷, pp. ۹۸–۱۰۲)

الگوی غالب برهم‌کنش این چهار سازوکار—مبادله، رقابت، جاذبه و دافعه—به‌تدریج شبکه‌هایی را می‌سازد که صرفاً بازتاب روابط فردی نیستند، بلکه خود به ساختاری مؤثر بدل می‌شوند. این ساختارها، از یک سو رفتار فردی را محدود می‌کنند (از طریق هنجارها، انتظارات و هزینه‌های اجتماعی)، و از سوی دیگر آن را هدایت می‌کنند (با پاداش، اعتبار و مسیرهای ترجیحی)، و در مواردی نیز تقویت می‌نمایند (با هم‌افزایی، مشروعیت‌بخشی و انباشت قدرت یا معنا) (Giddens, ۱۹۸۴, pp. ۲۵–۲۸).

در این معنا، شبکهٔ اجتماعی نه مجموعه‌ای ایستا از روابط، بلکه ساختاری زنده، پویا و در حال شدن است که همچون یک میدان، بر جهت حرکت جوهری نفوس اثر می‌گذارد. نفوس، شبکه را می‌سازند؛ اما پس از شکل‌گیری، شبکه نیز به نوبهٔ خود، افق انتخاب نفوس را بازتعریف می‌کند

(Bourdieu, 1990, pp. 52–56)

با تثبیت شبکه‌های اجتماعی، نهادهای اجتماعی پدیدار می‌شوند؛ اما این تثبیت نه ناگهانی است و نه تحمیلی. نهاد، در معنای دقیق خود، محصول تکرار پایدار انتخاب‌های مبتنی بر ارزش در بستر شبکه است. هرگاه کنشگران اجتماعی، در موقعیت‌های مشابه، بارها و بارها ترجیح‌های مشابهی را برگزینند، این ترجیح‌ها به‌تدریج از سطح انتخاب فردی فراتر رفته و به الگوی مورد انتظار تبدیل می‌شوند. در این نقطه، ارزش‌ها از حالت ترجیح شخصی خارج شده و صورت قاعده‌مند به خود می‌گیرند

(Berger & Luckmann, 1966, pp. 72–78)

این قاعده‌مندی، نخست به شکل هنجارهای نانوشته ظاهر می‌شود: انتظاراتی جمعی دربارهٔ این‌که «چه چیزی درست است»، «چه چیزی شایسته است» و «چه رفتاری قابل قبول است». اما هنگامی که این هنجارها با سازوکارهای مبادله، پاداش، تنبیه و توزیع نقش پیوند می‌خورند، به‌تدریج نهادینه می‌شوند. نهاد اجتماعی، در این معنا، تثبیت تاریخیِ ترجیح‌های تکرارشوندهٔ نفوس است؛ نه ساختاری بیرون از آن‌ها و نه اراده‌ای مستقل از انتخاب انسان‌ها

(Durkheim, ۱۹۸۲, pp. ۵۶–۶۰؛ Berger & Luckmann, ۱۹۶۶, pp. ۷۹–۸۴)

به بیان دیگر، نهادها حافظهٔ اجتماعی ارزش‌ها هستند. آن‌ها انتخاب‌هایی را که در گذشته بارها تأیید شده‌اند، به صورت قواعد پایدار ذخیره می‌کنند تا هزینهٔ انتخاب را در آینده کاهش دهند. از این رو، نهادها هم کارکرد تنظیمی دارند و هم کارکرد جهت‌دهنده: از یک سو دامنهٔ انتخاب‌ها را محدود می‌کنند، و از سوی دیگر مسیرهای ترجیح‌یافتهٔ کنش را برجسته می‌سازند. این محدودسازی، نه نفی اختیار، بلکه پیامد طبیعیِ انباشت انتخاب‌های پیشین است (North, ۱۹۹۰, pp. ۳–۶).

آنچه گاه از آن به «روح جمعی» تعبیر می‌شود، در این چارچوب، نه موجودی مستقل، فراشخصی و رازآلود، بلکه جهت‌گیری غالب حرکت جوهری نفوس در یک شبکهٔ اجتماعی معین است. روح جمعی، صورت میانگین یا آماری انتخاب‌ها نیست، بلکه برآیند هم‌افزای آن‌هاست؛ الگویی که از هم‌جهتی نسبی ارزش‌ها در طول زمان پدید می‌آید و خود را در نهادها، زبان، هنجارها و حساسیت‌های اخلاقی جامعه نشان می‌دهد (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۱۸۷–۱۹۳).

بنابراین، روح جمعی نه جایگزین انتخاب‌های فردی است و نه حاکم بر آن‌ها به‌صورت جبری؛ بلکه نتیجهٔ تاریخی آن‌هاست. نفوس، با انتخاب‌های خود، شبکه می‌سازند؛ شبکه‌ها با تکرار این انتخاب‌ها، نهاد می‌سازند؛ و نهادها، با تثبیت این الگوها، جهت کلی حرکت جامعه را بازتاب می‌دهند. هر تحول نهادیِ پایدار، در نهایت، ریشه در دگرگونی ارزش‌ها و انتخاب‌های نفسانی کنشگران اجتماعی دارد

(Weber, 1978, pp. 29–31)

۴. پویایی شبکه اجتماعی و تعامل آن با حرکت جوهری نفس

مسیر شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد:

نفسِ در حال حرکت جوهری ← انتخاب وجودی ← ارزش ← مبادله، رقابت، جاذبه و دافعه ← پیوند و گسست ← شبکه ← نهاد

بر این اساس، می‌توان به‌صراحت گفت: نهادها، نوع روابط، الگوهای تعامل و حتی ظاهر هر شبکهٔ اجتماعی، بازتاب مستقیم سطح رشد‌یافتگی نفوسِ حاضر در آن شبکه‌اند.

شبکه‌ای که در آن نفوس عمدتاً در ساحت‌های نازل‌تر وجودی متوقف مانده‌اند، نهادهایی تولید می‌کند که بر اجبار، کنترل، ظواهر صوری یا منافع کوتاه‌مدت استوارند. در مقابل، شبکه‌ای که نفوس آن به مراتب بالاتری از آگاهی، عقلانیت و ثبات وجودی دست یافته‌اند، نهادهایی پدید می‌آورد که بر اعتماد، معنا، مسئولیت‌پذیری و افق‌های بلندمدت بنا شده‌اند

(Bourdieu, ۱۹۹۰, pp. ۵۲–۵۶؛ Giddens, ۱۹۸۴, pp. ۲۵–۲۸)

این فرایند یک حلقۀ بسته ایجاد می‌کند، یعنی نهادها اثر متقابلی بر حرکت جوهر نفس دارند و همین بازخورد باعث پایداری شبکه می‌شود.

این حلقهٔ بازخورد را نباید صرفاً به‌مثابه تأثیر متقابل «فرد» و «ساختار» در معنای رایج جامعه‌شناختی فهم کرد، بلکه باید آن را به‌عنوان سازوکار تثبیت یا انحراف حرکت جوهری نفس در مقیاس جمعی در نظر گرفت. نهادها، در این چارچوب، صرفاً تنظیم‌کنندهٔ رفتار بیرونی نیستند؛ بلکه با بازتولید مداوم الگوهای خاصی از ارزش، پاداش، تنبیه و معنا، به‌تدریج افق انتخاب وجودی نفوس را شکل می‌دهند و محدود می‌کنند یا گسترش می‌دهند.

به بیان دقیق‌تر، هر نهاد اجتماعی مجموعه‌ای از «ترجیح‌های تثبیت‌شده» است که در طول زمان به صورت قواعد، رویه‌ها و انتظارات هنجاری عینیت یافته‌اند. این ترجیح‌ها، که در اصل از انتخاب‌های مکرر نفوس پدید آمده‌اند، پس از نهادی‌شدن، خود به نیرویی تبدیل می‌شوند که بر انتخاب‌های بعدی اثر می‌گذارند. بدین‌سان، شبکه وارد وضعیتی خودتقویت‌گر می‌شود:

نهادها، مسیر حرکت نفس را هموار یا مسدود می‌کنند، و نفس‌ها، با انتخاب‌های خود، نهادها را بازتولید یا تضعیف می‌نمایند (Giddens, ۱۹۸۴, pp. ۱۶–۲۱).

در این چارچوب، آنچه گاه از آن به «روح جمعی» تعبیر می‌شود، نه یک موجودیت مستقل یا فرافردی، بلکه جهت‌گیری غالب حرکت جوهری نفوس در یک شبکهٔ اجتماعی معین است؛ جهت‌گیری‌ای که از هم‌افزایی انتخاب‌های فردی پدید می‌آید و از طریق نهادها، زبان، نمادها و رویه‌ها تثبیت می‌شود. به همین دلیل، روح جمعی نه علت نخستین کنش‌هاست و نه امری تحمیلی از بیرون، بلکه برآیند دینامیک انتخاب‌های وجودی در بستر تعامل اجتماعی است. پایداری یک شبکهٔ اجتماعی دقیقاً در گرو هماهنگی میان این سه سطح است:

  1. جهت حرکت جوهری نفوس،
  2. الگوهای ارزشی مسلط،
  3. صورت‌بندی نهادی شبکه.

هرگاه این سطوح در امتداد یکدیگر قرار گیرند، شبکه وارد وضعیت تعادل پویا می‌شود؛ نهادی که در چنین وضعیتی شکل می‌گیرد، نه صرفاً کنترل‌کننده، بلکه توانمندساز رشد وجودی است و امکان ارتقای آگاهی، مسئولیت‌پذیری و اعتماد را افزایش می‌دهد. اما اگر نهادها از سطح واقعی رشد نفوس پیشی بگیرند یا برعکس، ارزش‌ها و انتخاب‌های نفسانی تغییر کنند بی‌آن‌که صورت نهادی متناظر با آن‌ها دگرگون شود، شکافی ساختاری پدید می‌آید که خود را به‌صورت بی‌اعتمادی، فرسایش سرمایهٔ اجتماعی، یا فروپاشی تدریجی شبکه نشان می‌دهد (Bourdieu, ۱۹۹۰, pp. ۵۸–۶۳).

از این منظر، اصلاح نهادی بدون توجه به تحول نفسانی، تنها جابه‌جایی صوری ساختارهاست و نه تغییر واقعی؛ همان‌گونه که تعالی فردی در بستری نهادی ناسازگار، یا به انزوا می‌انجامد یا به فرسایش درونی. بنابراین، جامعه را باید نه مجموعه‌ای از ساختارهای ایستا، بلکه فرایندی زنده و در حال شدن دانست که در آن، حرکت جوهری نفس و صورت‌بندی نهادی، پیوسته یکدیگر را می‌سازند و بازمی‌سازند.

۵. بسط فلسفی

از آن‌جا که هر ارزش، پرتوی از موقعیت وجودیِ نفس در مسیر حرکت جوهری خویش است، می‌توان گفت ریشهٔ هر انتخاب، در مرتبه‌ای از فعلیت‌یافتگی آگاهی نهفته است. انسان در هنگام انتخاب، صرفاً از میان گزینه‌ها گزینش نمی‌کند، بلکه در حقیقت، وجهی از وجود خویش را فعلیت می‌بخشد. هرچه ادراک انسان محدودتر و وابسته‌تر به ساحت‌های مادّی و عاطفی باشد، انتخاب نیز بیشتر به بقا، تملک یا لذت میل می‌کند؛ و هرچه آگاهی او به مراتب عقلانی و شهودی ارتقا یابد، انتخاب‌های او به معنا، خیر و حقیقت نزدیک‌تر می‌شود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص. ۶۵–۷۲).

بدین‌ترتیب، ساختار ارزش‌ها بازتابی از چگونگیِ حضور نفس در مراتب هستی است: نفس در مرتبهٔ پایین‌تر، ارزش را در رفع نیاز و ارضای میل می‌جوید و در مرتبهٔ بالاتر، در هماهنگی با حقیقت و خیر مطلق. در نتیجه، شناخت انواع انتخاب انسانی، در گرو شناخت ساحات وجودی اوست؛ و همین پیوند، مبنای تقسیم‌بندی چهارگانهٔ خاستگاه ارزش‌ها را فراهم می‌آورد.

نگاه حکمت متعالیه به ریشهٔ ارزش، نوری تازه بر این مسئله می‌افکند و لایه‌ای عمیق‌تر از فهم ارزش را آشکار می‌سازد. در این دستگاه فکری، ارزش صرفاً یک قرارداد اجتماعی یا محصول شرایط فرهنگی–تاریخی نیست، بلکه آینه‌ای است که میزان فعلیت‌یافتگی وجود انسان را بازمی‌تاباند. هر ارزش، به‌طور مستقیم، از جایگاه فعلی نفس در مسیر حرکت جوهری و از کیفیت نسبت او با مراتب بالاتر یا پایین‌تر هستی سرچشمه می‌گیرد (حائری یزدی، ۱۳۶۰، صص. ۲۱–۲۶).

به بیان دیگر، ارزش یک برچسب ثابت بر اشیاء یا رویدادها نیست. آنچه برای نفسی در مرتبه‌ای از کمال، گران‌بها و شایستهٔ فداکاری است، ممکن است برای نفسی دیگر—که در مرتبه‌ای متفاوت از وجود قرار دارد—بی‌ارزش یا حتی ضد ارزش تلقی شود. این تفاوت، نه صرفاً حاصل اختلاف سلیقه یا عرف، بلکه نتیجهٔ اختلاف در زاویهٔ دید وجودی و سطح فعلیت نفس است (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۲۶–۳۲).

بر این اساس، می‌توان چهار گونهٔ بنیادی از انتخاب ارزشی را—که هر یک بر ساحت خاصی از وجود انسانی تکیه دارند—از یکدیگر تمییز داد:

۶. چهار ساحت انتخاب و پیدایش گونه‌های هشت‌گانهٔ ارزش

بر پایهٔ آنچه دربارهٔ ماهیت «انتخاب» توسط نفس بیان شد، می‌توان ریشه‌های شکل‌گیری ارزش‌ها را در چهار ساحت متمایز وجودی پی‌گیری کرد. هر یک از این ساحت‌ها، نوع خاصی از تعامل «من» با جهان را رقم می‌زنند و دسته‌بندی متفاوتی از ارزش‌ها را پدید می‌آورند.

۶.۱. انتخاب بر اساس نیاز

این نوع انتخاب، پاسخی است به الزامات پایهٔ حیات و مراتب مادّی و اجتماعی نفس. همان‌گونه که در بحث سازه‌های عاطفی بیان شد، نیازهای اساسی انسان شامل نیازهای زیستی، نیازهای اجتماعی و نیاز به شناخت است. در این حالت، «من» تحت فشار ضرورت یا کمبود، اموری را انتخاب می‌کند که این نیازها را برطرف سازند و بدین‌سان، آن امور برای او «ارزشمند» می‌شوند.

محور این انتخاب، دفع خطر، رفع کمبود و استمرار حیات است. این نوع انتخاب سه دسته از ارزش‌ها را پدید می‌آورد:

  • ارزش‌های زیستی (مانند غذا، مسکن و امنیت جسمانی)،
  • ارزش‌های اجتماعی (مانند تعلق گروهی و پذیرش اجتماعی)،
  • ارزش‌های پرورشی (پاسخ به نیاز یادگیری، مهارت و رشد توانمندی‌ها).

این سطح از ارزش‌گذاری، گرچه پایه‌ای و ضروری است، اما به‌خودی‌خود دلالتی بر تعالی وجودی نفس ندارد (Maslow, ۱۹۸۷, pp. ۱۵–۲۲).

۶.۲. انتخاب بر اساس هوس

در حالی که انتخاب مبتنی بر نیاز معطوف به بقا و رفع کمبود واقعی است، انتخاب مبتنی بر هوس، محصول فعال‌شدن سازه‌های عاطفی تثبیت‌شده و مستقل از ضرورت عینی است. این انتخاب بیانگر غلبهٔ تمایلات آنی و نقش‌آفرینی سازه‌های هیجانی است؛ وضعیتی که به نفس امّاره تعبیر شده است (غزالی، احیاء علوم‌الدین، ج ۳، صص. ۵۲–۵۸).

هرگاه سازۀ عاطفی دچار محرومیت شود یا به نحوی تحریک گردد، «من» ممکن است در پاسخ به فشار این سازه‌ها، اموری را انتخاب کند که صرفاً بار هیجانی آن‌ها را تخلیه یا ارضا نمایند. برای مثال، فعال‌شدن سازهٔ «دلبستگی» می‌تواند دیدن روی محبوب را به امری ارزشمند بدل کند، مستقل از پیامدهای عقلانی یا اخلاقی آن.

ارزش‌های این سطح، غالباً کوتاه‌مدت، ناپایدار و وابسته به شرایط هیجانی‌اند. ازاین‌رو، این دسته از ارزش‌ها را می‌توان ارزش‌های عاطفی نامید (Scheler, ۱۹۷۳, pp. ۸۸–۹۴).

۶.۳. انتخاب بر اساس جهان‌بینی

این نوع انتخاب، تجلی مرتبهٔ عقلانی نفس است و معمولاً در چارچوب یک نظام فکری یا جهان‌بینی معین صورت می‌گیرد. در این ساحت، ارزش‌گذاری حاصل فرایند سنجش، استدلال و سازگار کردن امکانات بیرونی با دستگاه باورهای درونی است.

برای مثال، فردی با جهان‌بینی مادّی‌گرا ممکن است برای نظریهٔ دیالکتیک مارکس ارزش فراوانی قائل باشد و نسبت به آن تعصب نشان دهد، در حالی که همین نظریه از منظر فردی دین‌گرا فاقد ارزش یا حتی مخرب تلقی شود. یا فردی با جهان‌بینی لذت‌گرا، «آزادی» را تنها در صورتی ارزشمند می‌داند که ابزاری برای افزایش لذت شخصی باشد.

ارزش‌های این ساحت را می‌توان ارزش‌های شناختی نامید. شناختی بودن این ارزش‌ها به معنای درست یا حق بودن آن‌ها نیست، بلکه صرفاً به این معناست که ریشهٔ آن‌ها در استدلال‌ها، باورها و انسجام درونی دستگاه فکری فرد قرار دارد (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۲۹–۳۳).

۶.۴. انتخاب بر اساس شهود (ساحت قلب)

این نوع انتخاب، نشانهٔ گشوده‌شدن ساحت «قلب» و برقراری نوعی اتصال بی‌واسطه با معنا، زیبایی یا حقیقت است. در این سطح، انتخاب نه محصول محاسبات عقلانی است و نه واکنش به فشارهای غریزی، بلکه مستقیماً از ادراک حضوری «من» سرچشمه می‌گیرد.

نمونه‌هایی از این انتخاب را می‌توان در ترجیح یک شیء زیبا از میان اشیائی با کارکرد مشابه، یا گرایش به محیط‌هایی یافت که آرامش عمیق روحی ایجاد می‌کنند. همچنین، کنش‌های اخلاقی متعالی، سعهٔ صدر، و رفتارهایی که اطمینان درونی و طمأنینه می‌آفرینند، در این دسته قرار می‌گیرند (James, ۱۹۰۲, pp. ۳۸۰–۳۸۷).

انتخاب بر اساس شهود، سه دستهٔ متعالی از ارزش‌ها را پدید می‌آورد:

  • ارزش‌های هنری (درک زیبایی)،
  • ارزش‌های اخلاقی (درک خیر)،
  • ارزش‌های اعتقادی (درک حق و ایمان قلبی).
۶.۵. جمع‌بندی: گونه‌شناسی هشت‌گانهٔ ارزش‌ها

بر پایهٔ چهار مبنای انتخاب پیش‌گفته، می‌توان ارزش‌های انسانی را در هشت دستهٔ کلی تقسیم کرد:

  1. ارزش‌های زیستی، ۲. ارزش‌های اجتماعی، ۳.ارزش‌های پرورشی، ۴. ارزش‌های عاطفی، ۵. ارزش‌های شناختیف ۶. ارزش‌های هنری، ۷. ارزش‌های اخلاقی، ۸. ارزش‌های اعتقادی

هر یک از این ارزش‌ها می‌توانند عامل پیوند میان انسان‌ها شوند. پیوندهای اجتماعی را می‌توان همچون شبکه‌ای دانست که رشته‌های آن از جنس این ارزش‌ها بافته شده‌اند. هرچه ارزش‌های حاکم بر یک شبکه عمیق‌تر و پیوسته‌تر با مراتب بالاتر وجود باشند، پیوند اجتماعی از سطح صرفاً ابزاری فراتر رفته و به سطحی الهام‌بخش، معنا‌آفرین و تکاملی ارتقا می‌یابد (Bourdieu, ۱۹۹۰, pp. ۵۲–۵۶).

از این منظر، تحلیل پیوند اجتماعی صرفاً مطالعهٔ روابط بیرونی میان افراد نیست، بلکه مشاهدهٔ چگونگی حرکت جوهری نفوس در بستر اجتماعی است؛ جایی که «روح جمعی» نیز—همچون نفس فردی—در مسیری از شدن قرار دارد و ارزش‌های غالب بر جامعه، شاخص جهت این حرکت‌اند (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۱۸۷–۱۹۳).

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *