در دفتر پیشین نشان دادیم که چگونه سیر نزول و صعود آگاهی، لایههای شخصیتی انسان را در دو بُعد وجودی (عاطفی، عقلانی، اعتقادی و شهودی) و معرفتی (جهانبینی) شکل میدهد و چگونه این لایهها، در طول حیات، در یک رابطهی تعاملی مراتب تکامل نفس( نفس اماره، لوامه،ناطقه، ملهمه و مطمئنه) را پدید میآورند. این رابطه، در نگاه حکمت متعالیه نمود حرکت جوهری نفس است؛ حرکتی که از بستر ماده آغاز میشود و با عبور از مراتب حس، ذهن، عقل و شهود، به کمال انسانی خویش نزدیک میگردد.
اکنون، با عبور از ساحت فردی، وارد بُعد اجتماعی حیات میشویم. در این بُعد، باید به تمایز دو گونه پیوند توجه کرد که در تمام مراتب هستی جلوهگرند:
- پیوند بنیادی، که در آن عناصر یا ذرات با ترکیب وجودی خویش، واحدی تازه و هویتی جدید پدید میآورند؛ همانند ترکیب اتمها در ساختار مولکولها، یا پیوستگی سلولها در تشکیل اندامهای زنده.
- پیوند اجتماعی، که در آن موجوداتی با هویت مستقل، در شبکهای از ارتباط و همافزایی قرار میگیرند و ظرفیتی پدید میآورند که فراتر از توان تکتک اعضا است.
نمونههای طبیعی پیوند اجتماعی را میتوان از اتحاد ذرات در قالب حالتهای مختلف ماده (گاز، مایع و جامد) تا سازماندهی کلونیهای مورچگان یا هماهنگی پرندگان مهاجر مشاهده کرد. اینجا، هر جزء همچنان استقلال وجودی دارد، اما معنا و کارکرد آن، در بستر یک کل هماهنگ تعریف میشود.
هر پیوند اجتماعی، خواه در سطح ذرات یا موجودات زنده، بر مبنای نوعی مبادله شکل میگیرد (ذرات اتمی از طریق تبادل بوزونها، سلولها با مبادلهی مولکولها و مواد شیمیایی). این گزاره، در حوزهی انسان نیز صادق است، اما مبادلهها در اینجا، صرفاً مادی نبوده و ابعاد روانشناختی، معنایی و ارزشی پیدا میکند
در لغت، «اجتماع» به معنی گردهمایی یا انجمنی است که غالباً در یک مکان مشخص رخ میدهد. اما تجربهی شبکههای مجازی و ارتباطات برخط، نشان داد که شرط مکان برای پیوند اجتماعی ضروری نیست؛ شرط اصلی، وجود پیوندی پایدار و هدفمحور میان انسانهاست. از منظر حکمت متعالیه، این پیوندها، جلوهای از میل ذاتی نفس به کمالیابی از طریق «توسّع در وجود» است؛ یعنی گسترش ساحات وجودی خویش از فردیت به جمعیت، و از جمعیت به امت.
در این بخش، ما مسیر شکلگیری جامعه را نه از نهاد یا قدرت، بلکه از حرکت جوهری نفس انسان آغاز میکنیم. فرض بنیادین این است که جامعه چیزی جز میدان تعامل نفوس در حال شدن نیست.
نخست نشان میدهیم که هر نفس، در بستر انتخابهای وجودی خود، «ارزش» میآفریند؛ ارزش نه بهعنوان یک امر انتزاعی، بلکه بهمثابه ترجیح عملی در شرایط مشخص.
سپس توضیح میدهیم که چگونه این ارزشها در تعامل با دیگران وارد فرآیند «مبادله» میشوند و از خلال مبادله، پیوندهای اجتماعی شکل میگیرند. این پیوندها در سطح خرد، روابط فردی و در سطح کلان، شبکههای اجتماعی را پدید میآورند.
در نهایت، نشان داده میشود که تداوم و تثبیت این شبکهها، به پیدایش نهادها و الگوهای نسبتاً پایدار اجتماعی منجر میشود؛ امری که میتوان آن را ظهور «روح جمعی» در معنایی غیرمابعدالطبیعی دانست.
کل این بخش را میتوان در نمودار زیر خلاصه کرد:
نفس ⇦ارزش⇦ رابطه⇦ شبکه ⇦ساختار
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
