۱.سنگ بنای پیوند اجتماعی
حال که دانستیم ارزشها ریشه در مراتب وجودی دارند، باید دید این ارزشها چگونه سنگبنای جامعه میشوند. پیوند اجتماعی، رابطهای پایدار است و پایداری آن وابسته به این است که هر دو طرف رابطه، ارزشهای یکدیگر را بهطور مستمر تأمین کنند. به بیان دیگر، در هر پیوند اجتماعی، ارزشها پیوسته در حال مبادلهاند.
مثال مبادلهای ساده این مفهوم را روشن میکند: شخصی گرسنه است و نان برای او ارزش دارد اما آب در اختیار دارد؛ دیگری تشنه است و آب برایش ارزشمند است اما نان دارد. مبادلهی این دو کالا، علاوه بر رفع نیاز زیستی، زمینهی شکلگیری یک پیوند پایدار را ایجاد میکند، بهویژه اگر این مبادله به شکلی تولیدی و مستمر ادامه یابد. این همان منطق پیوند اقتصادی است.
با اینحال، ارزشها علاوه بر پیوند، میتوانند شکاف هم ایجاد کنند. در کمبود آب، ارزش زیستی به رقابت و تعارض میان کشاورزان منجر میشود؛ ارزشهای اجتماعی، شناختی، عاطفی و پرورشی نیز در رقابت برای محبوبیت، علم یا قدرت چنین وضعی ایجاد میکنند. حتی ارزشهای هنری، اخلاقی و اعتقادی، اگر جهانبینی طرفین ناسازگار باشد، میتوانند دافعه ایجاد کنند (Huntington, ۱۹۹۶)
بر این اساس، میتوان چهار الگوی بنیادی رابطه را—که شریانهای اصلی حیات اجتماعیاند—بر محور ارزشها بازشناخت:
- مبادله: مبادله زمانی رخ میدهد که طرفین، حامل ارزشهایی باشند که برای یکدیگر معنادار است. این مبادله الزاماً مادی نیست و میتواند فرهنگی، عاطفی، علمی یا معنوی باشد. آنچه مبادله را به پیوند اجتماعی بدل میکند، تداوم آن و تبدیل ارزش به امری مورد انتظار در رابطه است.
(Simmel, 1971, pp. 43–47)
- رقابت: رقابت هنگامی پدید میآید که چند کنشگر، بهطور همزمان در پی دستیابی به یک ارزش واحد باشند، در شرایطی که امکان تحقق آن محدود است. رقابت میتواند سازنده باشد و به ارتقای کیفیت ارزشها بینجامد، یا در صورت فقدان مهار نهادی و اخلاقی، به فرسایش پیوندها و تعارض منجر شود. (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۳۸–۴۱؛ Bourdieu, ۱۹۹۳, pp. ۷۲–۷۵)
- جاذبه: جاذبه، شکلی از کشش است که نه لزوماً از مبادلهٔ مستقیم، بلکه از همسویی ارزشی و همافقی معنایی پدید میآید. افراد یا گروههایی با آرمانها، سلیقهها یا جهانبینیهای مشابه، ممکن است بدون دادوستد آشکار منابع، به یکدیگر نزدیک شوند و پیوندهایی عمیق و پایدار شکل دهند.
(Scheler, ۱۹۷۳, pp. ۸۸–۹۴؛ Schutz, ۱۹۶۷, pp. ۹۸–۱۰۲)
- دافعه: دافعه، روی دیگر جاذبه است و زمانی فعال میشود که ارزشها یا افقهای معنایی ناسازگار یا متعارض باشند. این دافعه میتواند به سردی روابط، گسست اجتماعی یا حتی تعارضهای جمعی بینجامد. با این حال، دافعه همواره منفی نیست؛ گاه مرزبندی با «غیر»، به انسجام «خودی» میانجامد و در فرآیند هویتسازی نقش ایفا میکند (Tajfel & Turner, ۱۹۷۹).
این چهار الگو بهصورت مجزا عمل نمیکنند. جاذبه و دافعه اغلب نیروهای زمینهایاند که مسیر مبادله و رقابت را هموار یا مسدود میکنند. همسویی ارزشی میتواند مبادله را تسهیل کند، و تعارض ارزشی میتواند رقابت را به نزاع بدل سازد. ازاینرو، این الگوها در تمام سطوح اجتماعی—از روابط فردی و خانوادگی تا ساختارهای کلان اقتصادی و سیاسی—بهصورت درهمتنیده حضور دارند.
۲.مکانیزمهای سیاسی و اقتصادی در تبادل ارزش
همانگونه که پیشتر تبیین شد، روابط اجتماعی در بنیاد خود بر تبادل ارزشها استوارند. با این حال، هرچه سطح پیچیدگی اجتماعی افزایش مییابد، این تبادلات دیگر نمیتوانند بهصورت خودانگیخته و بیواسطه پایدار بمانند. در چنین شرایطی، نیاز به مکانیزمهای تنظیمگر کلان پدیدار میشود؛ مکانیزمهایی که بتوانند هم جریان ارزشها را سامان دهند و هم تعارضهای ناشی از کمیابی، رقابت و تفاوت افقهای ارزشی را مهار کنند. در این سطح، دو سازوکار بنیادی—سیاست و اقتصاد—نقشی محوری مییابند (Weber, ۱۹۷۸, pp. ۳۱–۳۸; Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۷۱–۸۰).
الف) سازوکار سیاسی (قدرت): در تحلیل روابط سیاسی، اگرچه ارزشهایی چون عدالت، آزادی، امنیت یا منزلت همواره در سطح گفتمانی برجستهاند، اما در سطح عملی، قدرت بهمثابه ابزار تحقق این ارزشها و تنظیم رقابت میان کنشگران، نقش زیربنایی ایفا میکند. قدرت را میتوان ظرفیت تأثیرگذاری پایدار بر کنش دیگران و بر قواعد بازی اجتماعی دانست؛ ظرفیتی که امکان تحقق یا انسداد ارزشها را فراهم میسازد (Weber, ۱۹۷۸, p. ۵۳; Mann, ۱۹۸۶, pp. ۶–۹).
بر این اساس:
- پیوند سیاسی زمانی شکل میگیرد که اتحاد میان کنشگران به افزایش قدرت جمعی بینجامد؛ یعنی همافزایی منابع، مشروعیت یا نفوذ، بهگونهای که مجموع توان کنشگران بیش از جمع سادهٔ توانهای فردی آنان شود.
- شکاف سیاسی زمانی رخ میدهد که دستیابی به قدرت، مستلزم رقابت یا حذف رقیب باشد؛ بهویژه در شرایطی که منابع قدرت (مشروعیت، اقتدار نهادی، یا دسترسی به مراکز تصمیمگیری) کمیاب و انحصاریاند.
از این منظر، سیاست نه صرفاً عرصهٔ ارزشهای متعالی، بلکه میدان تنظیم مبادلهٔ قدرت و مدیریت تعارضهای ناشی از آن است (Bourdieu, ۱۹۹۱, pp. ۱۷۰–۱۷۵).
ب) سازوکار اقتصادی (پول): در ساحت اقتصادی، پول بهعنوان یک ارزش واسطهای و استانداردشده عمل میکند. پول فینفسه حامل ارزش ذاتی نیست؛ بلکه ارزش آن در قابلیت مبادلهپذیری عام با سایر ارزشها—از کالا و خدمات گرفته تا زمان و مهارت—نهفته است. به این معنا، پول «زبان مشترک ارزشها» در میدان مبادله است و امکان ترجمهٔ ارزشهای ناهمگون به یک مقیاس قابل سنجش را فراهم میآورد (Simmel, ۲۰۰۴, pp. ۱۲۰–۱۲۸).
پول، با کمیسازی ارزش، سه کارکرد اساسی دارد:
- تسهیل مبادله در شبکههای گسترده؛
- امکان انباشت و انتقال ارزش در زمان؛
- کاهش اصطکاک و عدمقطعیت در روابط اقتصادی.
با این حال، همین ویژگیها سبب میشود که پول، در پیوند با سیاست، به ابزاری برای قدرتسازی غیرمستقیم نیز بدل شود؛ زیرا انباشت پول میتواند به انباشت نفوذ، منزلت و دسترسی نهادی بینجامد (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۸۳–۹۰).
تحلیل چندبعدی مبادله (مثال کاربردی)
برای روشن شدن درهمتنیدگی این دو سازوکار، نمونهای ملموس را میتوان بررسی کرد: دانشجویی برای دریافت علم و آموزش از استاد، شهریهای به دانشگاه پرداخت میکند. دانشگاه در قبال خدمات آموزشی استاد، حقوقی به او میپردازد و استاد نیز بخشی از این درآمد را در بازار برای تأمین مایحتاج مصرف میکند.
در این فرآیند، زنجیرهای از مبادلات شکل میگیرد که دو جریان همزمان را پیش میبرد: جریان پولی و جریان ارزشی. این زنجیره، تکبعدی نیست، بلکه دستکم چهار بُعد همزمان را دربرمیگیرد:
- بُعد اجتماعی: این بُعد به پیوند انسانی و تعاملی میان کنشگران مربوط است. در مثال حاضر، رابطهٔ مستقیم استاد و دانشجو در فضای کلاس درس، حامل اعتماد، انتظار متقابل و تداوم ارتباط است (Giddens, ۱۹۸۴, pp. ۲۸–۳۴).
- بُعد فرهنگی: این بُعد ناظر به ماهیت ارزشی آن چیزی است که مبادله میشود. علم، تجربه و بینش منتقلشده میان استاد و دانشجو، حامل معنا، هویت و سنت معرفتی خاصی است که رابطه را از سطح صرفاً اقتصادی فراتر میبرد (Bourdieu, ۱۹۸۶, pp. ۲۴۱–۲۴۳).
- بُعد اقتصادی: این بُعد به جریان پولی همراه مبادله مربوط است که ارزش را کمیسازی و قابل انتقال میکند. شهریهٔ پرداختی دانشجو و حقوق دریافتی استاد، امکان تداوم و بازتولید این رابطه را در سطح مادی فراهم میسازد (Simmel, ۲۰۰۴, pp. ۱۷۵–۱۷۸).
- بُعد سیاسی: این بُعد به انباشت و ذخیرهٔ ارزش برای قدرتسازی و منزلت نهادی مربوط است. تمرکز دانشجویان و انباشت دانش در دانشگاه، به تولید مرجعیت علمی، اعتبار اجتماعی و در نهایت قدرت نهادی منجر میشود؛ قدرتی که میتواند در سطح سیاستگذاری، تخصیص منابع و تعریف معیارهای مشروعیت علمی اثرگذار باشد (Mann, ۱۹۸۶, pp. ۲۲–۲۵).
۳. از مبادله تا نهاد: شکلگیری شبکههای اجتماعی
استمرار زنجیرهٔ مبادلهٔ ارزش، بهتدریج شبکهای پایدار از روابط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی پدید میآورد که میتوان آن را شبکهٔ اجتماعی نامید. شبکه، حاصل تکرار و تثبیت الگوهای مبادله است؛ جایی که کنشگران، دیگر نه بهصورت منفرد، بلکه در چارچوب انتظارات و قواعد نسبتاً پایدار با یکدیگر تعامل میکنند (Granovetter, ۱۹۸۵, pp. ۴۹۰–۴۹۳).
هر شبکهٔ اجتماعی، با گذر زمان و افزایش پیچیدگی، برای تسهیل و تضمین مبادلهٔ ارزشی و جریان پولی، ساختارهایی نسبتاً پایدار ایجاد میکند که «نهاد» نامیده میشوند. نهادها، پاسخهای سازمانیافته به مسئلهٔ عدمقطعیت، هزینهٔ مبادله و تعارض منافعاند (North, ۱۹۹۰, pp. ۳–۶).
اگر مثال دانشگاه را بسط دهیم، میتوان سطوح نهادی مختلف را بازشناخت:
- نهاد اجتماعی: برای ساماندهی رابطهٔ پایدار میان دانشجویان و استادان، سازمانی به نام «دانشگاه» شکل میگیرد که چارچوب تعامل، عضویت و نقشها را تعریف میکند.
- نهاد فرهنگی: برای تضمین انتقال دانش بر اساس معیارهای معتبر، «نظام آموزشی» با برنامههای درسی، ارزیابی و مدارک رسمی طراحی و تثبیت میشود.
- نهاد اقتصادی:برای تسهیل جریان پول، «نظام مالی» شامل شهریه، حقوق، بودجه و حسابداری ایجاد میگردد که امکان بازتولید مادی شبکه را فراهم میسازد.
- نهاد سیاسی:برای نظارت، تنظیم و بهرهبرداری از قدرت و اعتبار انباشتهشده، نهادهایی چون «وزارت آموزش عالی» یا شوراهای سیاستگذار شکل میگیرند که جایگاه دانشگاه را در ساختار کلان قدرت تعریف میکنند.
بدینسان، نهادها نه پدیدههایی بیرون از شبکه، بلکه تبلور پایدار مبادلات ارزشی در شبکههای اجتماعی هستند؛ تبلوری که هم جریان ارزش را تضمین میکند و هم افقهای کنش آینده را محدود یا ممکن میسازد(Berger & Luckmann, ۱۹۶۶, pp. ۷۲–۷۸).
۴.نقش جهانبینی در پایداری شبکه
بنابراین، یک شبکهی اجتماعی مجموعهای درهمتنیده از افراد، گروهها و نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است که همگی حول محور یک یا چند ارزش مشخص به یکدیگر پیوند یافتهاند.
نکته کلیدی اینجاست: اگر این ارزشها برآمده از نوعی «جهانبینی» خاص باشند، ارتباطات درون شبکه بهطور خودکار از آن جهانبینی حمایت میکنند. به بیان دیگر، شبکهی اجتماعی بهطور خواسته یا ناخواسته مروج جهانبینیِ خالقِ خود است(Berger & Luckmann, ۱۹۶۶).
چرخهی بازتولید جهانبینی در شبکه اجتماعی
در مثال بالا، ارزشی که مبادله میشود برخاسته از «جهانبینی علمی» است. لذا دانشجویان علاوه بر کسب تخصص، به مرور زمان جهانبینی علمی را نیز درونی میکنند و پس از فراغت از تحصیل، آن را به جامعه منتقل میکنند؛ این انتقال ارزش موجب تقویت همان جهانبینی در کل جامعه میشود و افراد بیشتری را به پیوستن به این چرخه ترغیب میکند. شبکهای که چنین نقشی ایفا میکند، خواهناخواه مروج و نگهبان جهانبینی خود است (Giddens, ۱۹۸۴). از سوی دیگر، جریان اقتصادی شبکه (شهریهها، هزینهها، قراردادها) نیز به بقای آن کمک میکند. وقتی اقتصاد درگیر میشود، مراجع سیاسی نیز به میدان میآیند.
این روند نشان میدهد که شبکههای اجتماعی و جهانبینیها رابطهای نزدیک و دوسویه دارند: جهانبینی، ارزشهای شبکه را تعریف و حفظ میکند، و شبکه، آن جهانبینی را بازتولید و ترویج میکند.
در ادامه، انواع شبکههای اجتماعی را معرفی خواهیم کرد و سپس به تاریخ پیدایش آنها خواهیم پرداخت تا مشخص شود این شبکهها چگونه متولد میشوند، چگونه با تکیه بر جهانبینی خود به قدرت میرسند و چه زمانی رو به اضمحلال میروند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
