دیالکتیک ادراک و مسئله تناظریابی: رهیافتی روش‌شناختی به پیوند حکمت متعالیه و فیزیک مدرن

پژوهش حاضر به بررسی یکی از بنیادین‌ترین بحران‌های معرفت‌شناختی معاصر، یعنی دوگانگی میان جهت‌گیری‌های روش‌شناختی فلسفه و علوم تجربی، می‌پردازد. متافیزیک و به‌ویژه حکمت متعالیه صدرایی با بهره‌گیری از فرایند قیاسی و جهت‌گیری «کل‌به‌جزء»، از اصول پیشینی و مبادی وجودشناختی آغاز می‌کند و نظام آفرینش را تبیین می‌نماید؛ در حالی که علوم تجربی مدرن به‌ویژه فیزیک بنیادین، با تکیه بر استقراء و جهت‌گیری «جزء‌به‌کل»، از مشاهده و آزمون‌پذیری داده‌های خُرد حرکت کرده و به مدل‌سازی‌های نظری می‌رسد. در جهان معاصر و به‌ویژه در بستر فکری ایران، این تقابل جهت‌گیری‌ها به نوعی «گسست هرمنوتیکی» و شکل‌گیری دو جزیره معرفتی مجزا انجامیده است: علم‌محوریِ ابزاری که از چارچوب‌های معنابخش محروم است، و دین‌محوریِ انتزاعی که در مواجهه با مسائل انضمامی کارآمدی پایینی دارد. این مقاله با کاربست مدل «دیالکتیک ادراک» برآمده از یافته‌های علوم شناختی (تعامل پردازش‌های پایین‌به‌بالا و بالا‌به‌پایین)، راه سومی را پیشنهاد می‌دهد که مبتنی بر دو فرایند «مفهوم‌یابی» و «تناظریابی» است. در این چارچوب، تناظریابی نه به‌مثابه یکی‌انگاری یا تحویل هستی‌شناختی، بلکه به‌منزله کشف هم‌ریختی‌های کارکردی میان مفاهیم انتزاعی فلسفی (نظیر حرکت جوهری، اشتداد و فقر وجودی) و نظریه‌های فیزیکی (مانند افت‌وخیزهای خلاء کوانتومی در نظریه میدان‌های کوانتومی) بازتعریف می‌شود. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که ایجاد هرمنوتیک دوگانه میان این دو ساحت، بدون مخدوش ساختن استقلال روش‌شناختی آنها، می‌تواند مبنایی استوار برای رفع گسل‌های تمدنی و تولید معرفت جامع فراهم آورد.

واژگان کلیدی: جهت‌گیری معرفتی، حکمت متعالیه، نظریه میدان‌های کوانتومی، دیالکتیک ادراک، تناظریابی، گسل تمدنی، اصالت وجود، حرکت جوهری.

امتیاز به این مقاله:

۱. مقدمه و بیان مسئله

شناخت‌شناسی معاصر با شکافی عمیق میان دو شیوه کلان در تبیین واقعیت دست‌به‌گریبان است. از یک سو، نظام‌های مابعدالطبیعی و مكاتب فلسفیِ جامع—به‌ویژه سنت فلسفه اسلامی در صورت‌بندیِ حکمت متعالیه صدرایی—نظام فهم خود را بر شالوده احکام کلیِ وجود بنا کرده‌اند؛ نظامی که در آن، هستی اصل اصیل است و پدیدارهای کثرت‌یافته جهان ماده، مراتب نازل و تعینات وجود واحد تلقی می‌شوند (صدرالمتألهین، ۱۹۸۱، ج ۱، صص ۴۹-۵۵). از سوی دیگر، علوم طبیعی نوین و در رأس آنها فیزیک کوانتومی و نسبیت، فهم واقعیت را نه از مابعدالطبیعه، بلکه از افق داده‌های تجربی، برهم‌کنش‌های بنیادی ذرات و تقارن‌های ریاضیاتی میدان‌ها آغاز می‌کنند.

این دوگانگی در خاستگاه و مسیر، مسئله‌ای صرفاً نظری نیست؛ بلکه پیامدهای ساختاری در نحوه زیست‌جهان انسان معاصر و جهت‌گیری تمدنی جوامع بر جای گذاشته است. فلسفه سنتی به‌سبب دوری از روش‌های تجربی، گاه در ورطه مفاهیم انتزاعی و بی‌ارتباط با تحولات انضمامیِ جهان طبیعت گرفتار آمده است، و علم مدرن به‌دلیل تعلیق مابعدالطبیعه و محدود ساختن واقعیت به افق «مشاهده‌پذیری» و «ابطال‌پذیری»، به ورطه پوزیتیویسم ابزاری و بحران معنا سقوط کرده است (گلشنی، ۱۳۹۵، صص ۳۲-۴۵؛ Barbour, ۲۰۰۰, pp. ۱۳۰-۱۳۸).

پرسش اساسی این است: چگونه می‌توان میان رویکرد عقلانی-قیاسیِ متافیزیک و رویکرد استقرایی-آزمون‌پذیرِ علوم تجربی پلی روشمند برقرار ساخت، بی‌آنکه به «علم‌زدگیِ تقلیل‌گرایانه» (فروکاستن فلسفه به داده‌های متغیر حسی) یا «جزم‌گراییِ تحمیلی» (تحمیل پیشینیِ مفاهیم فلسفی بر داده‌های تجربی) درغلتید؟ مسئله پژوهش حاضر، صورتبندی این چالش معرفت‌شناختی و پی‌ریزی یک الگوی روش‌شناختی برای گفت‌وگوی پویا میان حکمت متعالیه و فیزیک مدرن، با الهام از مدل‌های پردازش ادراکی در علوم شناختی است.

۲. چارچوب نظری و هستی‌شناختی پژوهش

برای ایجاد هرگونه پیوند میان این دو قلمرو، ابتدا باید مختصات هستی‌شناختی هر دو افق به‌روشنی ترسیم شود:

۲-۱. مبانی هستی‌شناختی حکمت متعالیه

حکمت متعالیه که توسط صدرالمتألهین شیرازی پایه‌گذاری شد، بر چند اصل بنیادین استوار است:

  1. اصالت وجود: وجود، حقیقت اصیل و عینی عالم خارج است و ماهیات، اموری اعتباری، حدودی و عدمی هستند که از مراتب و تعینات وجود انتزاع می‌شوند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۳۸؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، صص ۱۲-۱۸).
  2. تشکیک و مراتب هستی: حقیقت وجود یکپارچه و در عین حال دارای مراتب طولی و عرضیِ متکثر است. ما‌به‌الامتیاز مراتب وجود عین ما‌به‌الاشتراک آنهاست؛ به این معنا که شدت، ضعف، غنا و فقر، اموری درونی در ذات وجودند، نه صفاتی که از بیرون بر آن عارض شوند (حائری یزدی، ۱۳۶۰، صص ۱۱۰-۱۱۵).
  3. حرکت جوهری و آفرینش مستمر: در حکمت صدرایی، ماده و عالم طبیعت صرفاً در اعراض و برون‌ذات خویش دچار دگرگونی نمی‌شوند، بلکه جوهر و باطن اشیاء طبیعی سیال، متجدد و در حال اشتداد وجودی است. وجودِ مادی عین سیلان و صیرورت است و خلقت، جریان مداوم فیض و تجلی وجود از مراتب عالی به نازل و بالعکس به‌شمار می‌رود (اکبریان، ۱۳۹۲، صص ۱۸۰-۲۰۰؛ قدیری، ۱۳۸۸، صص ۷۵-۹۰).
۲-۲. مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی فیزیک مدرن (نظریه میدان‌های کوانتومی)

در فیزیک نوین و نظریه میدان‌های کوانتومی ():

  1. پیوستگی و اصالت میدان‌ها: ذره به معنای جزء صلب دموکریتی حذف شده و آنچه در بنیاد عالم وجود دارد، میدان‌های کوانتومی پیوسته‌ای هستند که تمام فضا-زمان را در بر گرفته‌اند. ذرات مادی چیزی جز «برانگیختگی‌های موضعی و کوانتیده‌شده» این میدان‌ها نیستند (حجتی، منفرد و رزمی، ۱۴۰۰، صص ۲۶۵-۲۷۰).
  2. افت‌وخیزهای خلأ کوانتومی[1]: خلأ در فیزیک معاصر به معنای هیچ‌بودگیِ مطلق (عدم فلسفی) نیست، بلکه پایین‌ترین حالت انرژی (حالت پایه) میدان است که در آن آفرینش و فنای پیوسته جفت‌ذرات مجازی رخ می‌دهد. این امر دلالت بر پویایی و عدم ایستایی بنیادین طبیعت دارد.
  3. عدم قطعیت و تغییرپذیری حالت‌ها: رفتار سیستم‌ها در مقیاس‌های بنیادی به‌صورت توابع احتمال و برهم‌کنش‌های کوانتومی توصیف می‌شود و هرگونه تبیین از جهان ماده، متکی بر مدل‌سازی‌های آزمون‌پذیر و ابطال‌پذیر است (رضانژاد، ۱۳۸۵، صص ۱۲۰-۱۴۰).

۳. روش‌شناسی پژوهش: تحلیل مفهومی، دیالکتیک ادراک و نگاشت ساختاری

روش به‌کاررفته در این مطالعه، تحلیل مفهومی-انتقادی و مدل‌سازی روش‌شناختی تطبیقی است. مراحل این روش عبارتند از:

  1. واکاوی ساختار معرفت‌شناختی گزاره‌های فلسفی و علمی برای تحدید افق‌های صدق هر یک؛
  2. بهره‌گیری از مدل دیالکتیک ادراک در روان‌شناسی شناختی به‌منزله الگوی واسط جهت تحلیل هم‌افزایی سامانه‌های شناخت؛
  3. طراحی الگوریتم سه مرحله‌ای «تناظریابیِ هم‌ریخت» برای برقراری پیوند میان مفاهیم دو حوزه بدون همسان‌انگاری هستی‌شناختی.

۴. چالش معرفت‌شناختی: دو جهت‌گیری متضاد در تولید شناخت

مهم‌ترین مانع در مسیر تعامل علم و فلسفه، تقابل در «بردار جهت‌گیری معرفتی» است:

مؤلفهمابعدالطبیعه صدراییعلوم تجربی (فیزیک نوین)
جهت‌گیری معرفتیکل‌به‌جزء ()جزء‌به‌کل ()
روش استنتاجبرهان عقلی، شهود و قیاسمشاهده، اندازه‌گیری، استقراء و مدل‌سازی
معیار پذیرشضرورت عقلی و انسجام منطقیآزمون‌پذیری تجربی و ابطال‌پذیری
قلمرو تبیینشرایط استعلایی و پیشینی امکان وجود و آفرینشروابط کمّی، ساختارهای پدیداری و تقارن‌های فیزیکی
پایداری گزاره‌هاپیشینی، فراگیر و غیرقابل ابطال مستقیم تجربیموقتی، فرضی و همواره گشوده به بازنگری
۴-۱. متافیزیک صدرایی: حرکت از مبادی به مظاهر

فلسفه صدرایی تحلیل خود را از عام‌ترین و فراگیرترین مفهوم یعنی «وجود» آغاز می‌کند. وقتی اصالت وجود اثبات شد، احکام آن نظیر وحدت، بساطت، تشکیک و ضرورتِ وجود مطرح می‌گردند. در این چارچوب، تبیین عالم طبیعت، نتیجه انحدار و تنزل وجود از مراتب تجرد عقلی و مثالی به مرتبه هیولانی و مادی است. گزاره فلسفی «وجود مساوق با وحدت است» یا «طبیعت سیال است»، گزاره‌هایی پسینی نیستند که با کشف یک ذره در شتاب‌دهنده ذرات نقض یا اثبات شوند؛ زیرا این گزاره‌ها ناظر به شرط امکان فهم جهان هستند، نه جزئیاتی که درون جهان تجربه می‌شوند (داوری اردکانی، ۱۳۹۵، صص ۴۵-۵۰).

۴-۲. فیزیک تجربی: حرکت از پدیدارها به نظریه‌ها

در نقطه مقابل، فیزیک مدرن با تقلیل‌ناپذیری داده‌های حسی آغاز می‌کند. فیزیکدان از برخورد دو ذره در شتاب‌دهنده، ردپای یک برهم‌کنش الکترومغناطیسی یا نوسان یک میدان را مشاهده و ثبت می‌کند. سپس، با تکیه بر ابزار ریاضیات، به بسط مدل‌های انتزاعی و نظریه‌هایی نظیر الکترودینامیک کوانتومی یا کرومودینامیک کوانتومی می‌پردازد. اگر پیش‌بینیِ یک نظریه فیزیکی با یک آزمایش دقیق نقض شود، تمام نظریه یا تعدیل می‌شود یا کنار گذاشته خواهد شد (Kuhn, ۱۹۶۲/۲۰۱۲, pp. ۱۰-۲۲).

حرکت متضاد این دو نظام (یکی از قله مابعدالطبیعه به دامنه ماده، و دیگری از سنگریزه‌های تجربه به سوی قوانین تعمیم‌یافته) باعث شده است که گفت‌وگو میان آنها در طول قرن گذشته به بن‌بست برسد و یا به قیاس‌های خطابی و سطحی تنزل یابد.

۵. دیالکتیک ادراک؛ راه سوم در معرفت‌شناسی

برای گشودن این بن‌بست، می‌توان از نظریه‌های معاصر در علوم شناختی در باب مکانیزم ادراک انسانی بهره برد.

۵-۱. پردازش‌های پایین‌به‌بالا و بالابه‌پایین در سیستم شناختی

در روان‌شناسی شناختی، ادراک نه صرفاً انعکاس منفعلانه داده‌های حسی بیرونی است و نه زاییده صِرف طرح‌واره‌های ذهنیِ مستقل از واقعیت، بلکه حاصل پیوند بازگشتی دو سامانه پردازشی است:

(Goldstein, 2014, pp. 42-45; Eysenck & Keane, 2015, pp. 88-92)

  • پردازش پایین‌به‌بالا: جریانی که با تحریک اندام‌های حسی توسط محرک‌های فیزیکی آغاز شده و اطلاعات خام را به سطوح بالاتر شناختی منتقل می‌کند. این فرایند متناظر با متدولوژیِ علوم تجربی است.
  • پردازش بالابه‌پایین: جریانی که بر پایه دانسته‌های پیشین، انتظارات، فرضیات و ساختارهای مفهومی، داده‌های خام حسی را گزینش، دسته‌بندی و معنابخشی می‌کند (Neisser, ۱۹۷۶, pp. ۲۰-۲۴). این جریان متناظر با جایگاه متافیزیک و چارچوب‌های پیشینی تفکر است.
۵-۲. چرخه ادراکی و تمایز میان «مفهوم» و «مصداق»

هنگامی که انسان در جهان خارج با پدیده‌ای روبه‌رو می‌شود و آن را «درخت» می‌نامد، دو فرایند هم‌زمان رخ می‌دهد:

  1. جریان پایین‌به‌بالا: ویژگی‌های فیزیکیِ رنگ، بافت، ارتفاع و شکل برگ‌ها دریافت می‌شود (حرکت جزء‌به‌کل).
  2. جریان بالابه‌پایین: مفهوم کلی «درخت» که در دستگاه ادراکی مستقر است، بر این داده‌های پراکنده انطباق می‌یابد (حرکت کل‌به‌جزء).

نکته بنیادین این است: آنچه در جهان خارج موجود است، یک شیء جزئی و متغیر است، در حالی که «مفهوم درخت» کلی، انتزاعی و فرازمانی است. هرگز نمی‌توان «مفهوم کلی درخت» را در آزمایشگاه وزن کرد یا با میکروسکوپ دید؛ بلکه آنچه آزمایش می‌شود، «مصداق» است.

خلط میان مفهوم و مصداق یکی از خطاهای مکرر در نقد پیوند علم و فلسفه بوده است. برای نمونه، هنگامی که فلاسفه علم بیان می‌کنند «میدان کوانتومی در حالت پایه، مصداقی از هیولای اولی یا ماده‌المواد در فلسفه است»، منتقدان بلافاصله پاسخ می‌دهند که هیولای اولی در حکمت مشا و صدرا قوّه محض و فاقد هرگونه فعلیت و تعین کمّی است، در حالی که خلأ کوانتومی دارای انرژی نقطه صفر و تعیّنات ریاضی و تجربی است؛ بنابراین نمی‌توانند بر یکدیگر منطبق شوند (رضانژاد، ۱۳۸۵، صص ۱۵۵-۱۶۰).

این نقد گرچه در نگاه نخست استوار به نظر می‌رسد، اما از خلط سطح «این‌همانیِ وجودی» با سطح «تناظر کارکردی» ناشی شده است. رابطه میان مفاهیم مابعدالطبیعی و نظریه‌های فیزیکی، رابطه این‌همانی  نیست، بلکه رابطه تناظر و هم‌ریختی کارکردی است.

۵-۳. مارپیچ هرمنوتیکی و پیوند مفهوم‌یابی و تناظریابی

در فرایند شناخت جامع:

  • مفهوم‌یابی: چارچوبی بالا‌به‌پایین فراهم می‌آورد تا داده‌های علمی در یک ماتریس معناییِ منسجم انسجام یابند.
  • تناظریابی: زمینه‌ای پایین‌به‌بالا فراهم می‌آورد تا مفاهیم فلسفی با عینیات جهان تجربی پیوند خورده و پویایی خود را حفظ کنند.

این فرایند نه یک حلقه بسته و راکد، بلکه یک مارپیچ هرمنوتیکی  است که در آن هر دو ساحت مدام یکدیگر را بازخوانی و پالایش می‌کنند، در عین حال که قلمرو مفاهیم پیشرفته مابعدالطبیعی همواره وسیع‌تر از مصادیق تجربی باقی می‌ماند.

۶. پیامدهای مطلق‌انگاری؛ از انزوای معرفتی تا گسل تمدنی

فقدان این دیالکتیک و اصرار بر مطلق‌انگاری هر یک از دو روش، پیامدهای فرهنگی و ساختاری سنگینی در پی داشته است که در جامعه معاصر به‌وضوح قابل ردیابی است.

۶-۱. شکل‌گیری دو جزیره معرفتی در بستر فکری ایران

برخلاف غرب که در دوره‌هایی شاهد درگیری مستقیم میان علم‌گرایی پوزیتیویستی و الهیات جزمی بود، در زیست‌بوم معرفتی معاصر ایران، پدیده غالب نوعی «گسست هرمنوتیکی» و انزوای متقابل میان دو ساختار است (گلشنی، ۱۳۹۵؛ نصر، ۱۳۸۷، صص ۱۶۵-۱۸۰):

  1. جزیره اول (تکنوساینس و علم‌محوری ابزاری): این جریان با اتکا به روش‌شناسی تجربی و کارآمدی فناورانه، نبض توسعه صنعتی و پزشکی را در دست دارد، اما به‌سبب فقدان تکیه‌گاه مابعدالطبیعی و ارزش‌شناختی، در خلأ هنجاری و معنایی زیست می‌کند. این گروه دچار عارضه‌ای است که ایمانوئل کانت آن را «تهی بودن مفاهیم بدون شهود» نامید (Kant, ۱۷۸۱/۱۹۹۸, p. ۱۹۳). علم در این جزیره به ابزاری معطوف به کنترل طبیعت بدون هیچ غایتمندی وجودی بدل می‌شود (Habermas, ۱۹۷۱, pp. ۵۶-۶۲).
  2. جزیره دوم (سنت‌گرایی و فلسفه انتزاعی مکرر): این جریان با برخورداری از پشتوانه غنی حکمت متعالیه، مدعی تبیین جامع هستی، مراتب وجود و غایت‌شناسی آفرینش است؛ اما به‌سبب بی‌اطلاعی از دستاوردهای فیزیک، زیست‌شناسی و علوم شناختی و اکتفا به بازتولید اصطلاحات گذشته، در حل مسائل انضمامی تمدن ناتوان مانده است. این جریان دچار «نابینایی شهودها بدون مفاهیم» و ناتوانی در تجسد بخشیدن به اصول خویش در جهان خارج است.
۶-۲. پیوند گسل معرفتی با گسل تمدنی

پیامد مستقیم این وضعیت، شکاف نخبگانی و بحران هویت تمدنی است. جامعه‌ای که در آن نخبگان فنی-علمی زبان نخبگان فلسفی-الهیاتی را درک نمی‌کنند و بالعکس، توان اجماع‌سازی در مسیر پیشرفت علمی و درون‌زا ساختن تکنولوژی را از دست می‌دهد. علم به داده‌های وارداتیِ ترجمه‌ای تنزل می‌یابد و فلسفه به متون کهن محدود می‌گردد (داوری اردکانی، ۱۳۹۸، صص ۱۱۲-۱۲۰؛ Golshani, ۲۰۰۳, pp. ۱۱۲-۱۱۸).

۷. الگوریتم تناظریابی مفاهیم؛ گامی به‌سوی پل معرفتی

برای خروج از این بن‌بست، باید مدل «تناظریابیِ روشمند» را تعریف و عملیاتی کرد.

۷-۱. مراحل سه‌گانه روش تناظریابی

یک تناظریابی معتبر میان فلسفه و علم باید سه گام متوالی را طی کند:

  1. گام اول: شناسایی مفاهیم متناظرپذیر: یافتن مفاهیمی در متافیزیک و فیزیک که کارکرد آنها تبیین لایه‌های بنیادین تغییر، تکوین و ساختار ماده است.
  2. گام دوم: صورتبندی ساختاری-کارکردی: بازتعریف گزاره‌ها به‌گونه‌ای که از حجاب اصطلاحات تاریخی و اختصاصی خارج شده و به‌مثابه الگوهای بنیادین دگرگونی و هستی تحلیل شوند.
  3. گام سوم: استدلال بر هم‌ریختی کارکردی: اثبات اینکه ساختار مفهومیِ نظریه فیزیکی چطور می‌تواند به‌مثابه مصداقی معین و محاط برای قانون عام فلسفی در نظر گرفته شود.
۷-۲. مطالعه موردی تطبیقی: حرکت جوهری و نظریه میدان‌های کوانتومی

به‌عنوان نمونه‌ای انضمامی از این روش، می‌توان دو مفهوم «حرکت جوهری» در حکمت صدرایی و «نوسانات میدان در حالت پایه» در نظریه میدان‌های کوانتومی را مقایسه کرد:

  مقایسه تناظر کارکردی

حرکت جوهری (ملاصدرا)نظریه میدان‌های کوانتومی (QFT)
سیلان ذاتی و باطنی جوهر جسم  ناآرامی ذاتی و افت‌وخیزهای خلأ   
نفی ثبات و کون‌وفساد دفعی    نفی ماهیت صلب ذره و تعویض با برانگیختگی
زمان به‌منزله بعد چهارم جسم   درهم‌تنیدگی ماده با بستر فضا-زمان
آفرینش و فیض مستمر وجودی     تبدیل دائمی انرژی و پویایی سیستم

تبیین فلسفی:در حکمت مشاء، حرکت تنها در چهار مقوله عرضی (کم، کیف، أین و وضع) مجاز دانسته می‌شد و جوهر شیء در طول زمان ثابت تلقی می‌گشت. صدرالمتألهین با اثبات حرکت جوهری نشان داد که اعراض تابع جوهرند و سیلان در اعراض محال است مگر اینکه خودِ ذات و جوهر شیء مادی فی‌نفسه متجدد و سیال باشد: «طبیعت، قوّه‌ای است که پیوسته خود را تجدید می‌کند و عالم ماده در هر لحظه در حال آفرینش و سیلان است» (صدرالمتألهین، ۱۳۸۰، ج ۳، صص ۶۰-۷۵؛ رازی، شانظری و شفیعی، ۱۳۹۹، صص ۱۰۲-۱۰۶). در این دیدگاه، زمان بُعدی ساختاری و تحلیلی از امتداد وجودیِ جسم طبیعی است نه قالبی تهی که جسم در آن ریخته شده باشد.

تبیین فیزیکی: در فیزیک کوانتومی مدرن، دیدگاه نیوتنی-اتمیک مبنی بر وجود ذرات صلب، تغییرناپذیر و نقطه‌ای که در پس‌زمینه‌ای صلب از زمان شناورند، کاملاً کنار گذاشته شده است. بر اساس نظریه میدان‌های کوانتومی ()، واقعیت بنیادین فیزیکی، میدان‌های کوانتومی پیوسته‌ای هستند که حتی در حالت خلأ کوانتومی نیز به دلیل اصل عدم قطعیت هایزنبرگ، دارای افت‌وخیزهای کوانتومی و آفرینش و فنای مستمر ذرات مجازی هستند (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، صص ۲۷۲-۲۷۸؛ نصیری محلاتی، کهنسال و مسعودی، ۱۳۹۷، صص ۱۶۳-۱۶۷).

نتیجه تناظریابی: در اینجا، «سیلان ذاتی ماده» در فلسفه صدرایی و «دینامیک بنیادین میدان‌ها» در فیزیک، دارای هم‌ریختی کارکردی هستند. هر دو چارچوب نظری به این اصل راه می‌برند که سکون و ثبات در لایه‌های بنیادین جهان طبیعی توهمی بیش نیست و تغییر، صفت ذاتی ماده است. فیزیک این حقیقت را در مقیاس اندازه‌گیری‌های پدیداری اثبات می‌کند و فلسفه صدرایی آن را در ساحت شروط پیشینی امکان ماده تبیین می‌نماید. این انطباق، نه فروکاستن فلسفه به فیزیک است و نه تبدیل فیزیک به عرفان؛ بلکه گشودن زبانی مشترک میان دو دستگاه فکری بر سر یک پدیده عینی است.

۸. هرمنوتیک دوگانه و تواضع معرفتی: افقی برای آینده

هدف غایی تناظریابی، رسیدن به هرمنوتیک دوگانه است:

  • علم در افق هرمنوتیک فلسفی: فیزیکدان درمی‌یابد که مشاهده تجربی در خلأ رخ نمی‌دهد، بلکه فرضیه‌ها و مدل‌ها همواره درون پیش‌فرض‌های هستی‌شناختی (نظیر پذیرش اصل علیت، وحدت قوانین جهان و واقع‌گرایی انتقادی) تنفس می‌کنند (Boyd et al., ۱۹۹۱, pp. ۴۵-۵۲).
  • فلسفه در افق هرمنوتیک علمی: فیلسوف درمی‌یابد که اصول مابعدالطبیعی نباید به دگم‌های ایستا بدل شوند؛ بلکه مصادیق و قابلیت‌های تفسیری آنها در تماس مداوم با اکتشافات نوین کیهان‌شناختی و کوانتومی محک می‌خورند و ابعاد پنهان نظریات کهن آشکار می‌گردد (اکبریان، ۱۳۹۲، صص ۱۹۰-۱۹۵).

تحقق این افق مستلزم تواضع معرفتی از هر دو سو است. پوزیتیویسم تجربی باید از ادعای کفایت انحصاری برای تبیین همه لایه‌های هستی دست بردارد، و عقل‌گرایی فلسفی باید از خودبسندگی انتزاعی و بی‌نیازی از مشاهده تجربی فاصله بگیرد.

۹. نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر چالش معرفت‌شناختی میان فلسفه (با جهت‌گیری کل‌به‌جزء) و علوم تجربی (با جهت‌گیری جزء‌به‌کل) را بررسی نمود و نشان داد که ریشه انسداد فکری و شکاف‌های تمدنی در دهه‌های اخیر، ناشی از انزوای متقابل این دو رویکرد و ایجاد دو جزیره معرفتی «علم‌محوری ابزاری فاقد معنا» و «حکمت انتزاعی فاقد کارآمدی» بوده است.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که:

  1. الگوی شناختی انسان در تلفیق پردازش‌های «پایین‌به‌بالا» و «بالا‌به‌پایین» (دیالکتیک ادراک) می‌تواند راهنمای روش‌شناختی مناسبی برای رفع این تعارض باشد.
  2. با به‌کارگیری تمایز منطقی میان «مفهوم» و «مصداق»، مشخص می‌شود که نسبت مابعدالطبیعه و فیزیک نوین نه بر پایه «این‌همانی وجودی»، بلکه بر مبنای «تناظر کارکردی و ساختاری» شکل می‌گیرد.
  3. کاربست الگوریتم تناظریابی در تطبیق «حرکت جوهری صدرایی» و «افت‌وخیزهای میدان‌های کوانتومی» نشان داد که چگونه مفاهیم پیشینی فلسفی می‌توانند افق‌های تفسیری تازه‌ای برای فهم پدیده‌های کوانتومی فراهم کنند و دستاوردهای فیزیک نیز می‌توانند تجسد عینی اصول فلسفی را به نمایش بگذارند.
  4. پی‌ریزی یک هرمنوتیک دوگانه بر پایه تواضع معرفتی، یگانه مسیر بازیابی پویایی تمدنی، بومی‌سازیِ راستین علم و رهایی متافیزیک اسلامی از فروبستگی انتزاعی در دوران معاصر است.

فهرست منابع

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۸). الإشارات و التنبيهات (با شرح خواجه نصیرالدین طوسی). قم: نشر البلاغة.

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). الشفاء (الطبیعیات). تهران: انتشارات ناصرخسرو.

اکبریان، رضا. (۱۳۹۲). آفرینش مستمر در حکمت متعالیه و کیهان‌شناسی جدید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۵). فلسفه اخلاق. قم: انتشارات اسراء.

حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۰). هستی و شناخت: پژوهشی در شناخت‌شناسی و مابعدالطبیعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

حجتی، فرید؛ منفرد، مهدی؛ و رزمی، حبیب‌الله. (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفه ملاصدرا با تحوّل مستمر ذرات کوانتومی». پژوهش‌های فلسفه و کلام اسلامی، ۵۳(۲)، صص. ۲۶۵–۲۸۴.

داوری اردکانی، رضا. (۱۳۹۵). فلسفه چیست؟. تهران: انتشارات سروش.

داوری اردکانی، رضا. (۱۳۹۸). فلسفه در روزگار فروبستگی. تهران: نشر سخن.

رازی، سپیده؛ شانظری، جعفر؛ و شفیعی، افشین. (۱۳۹۹). «بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین». اندیشه دینی، ۲۰(۷۷)، صص. ۹۹–۱۲۶.

رضانژاد، محمد. (۱۳۸۵). تحول مفهوم ماده از فلسفه اسلامی تا فیزیک جدید. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۹۸۱). الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة (ط. ۳، ۹ مجلدات). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (با تعلیقات علی نوری). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۰). الحكمة المتعالية في الأسفار العقلية الأربعة. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.

قدیری، احمد. (۱۳۸۸). حرکت و زمان در حکمت متعالیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

گلشنی، مهدی. (۱۳۹۵). از علم سکولار تا علم دینی. تهران: انتشارات سروش.

نصیری محلاتی، احمد؛ کهنسال، علیرضا؛ و مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۷). «نگرشی تطبیقی بر اندیشه اصالت وجود و نظریه مکانیک کوانتومی». پژوهش‌نامه حکمت صدرایی، ۶(۲)، صص. ۱۶۳–۱۶۹.

نصر، سید حسین. (۱۳۸۵). سه حکیم مسلمان (ترجمه احمد آرام). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

نصر، سید حسین. (۱۳۸۷). معرفت و معنویت (ترجمه ان‌شاءالله رحمتی). تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.

نصر، سید حسین. (۱۳۹۵). علم و تمدن در اسلام. تهران: انتشارات سروش.

Barbour, I. G. (2000). When science meets religion: Enemies, strangers, or partners?. New York: HarperSanFrancisco.

Boyd, R., Gasper, P., & Trout, J. D. (Eds.). (1991). The philosophy of science. Cambridge, MA: MIT Press.

Eysenck, M. W., & Keane, M. T. (2015). Cognitive psychology: A student’s handbook (7th ed.). London: Psychology Press.

Goldstein, E. B. (2014). Sensation and perception (9th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning.

Golshani, M. (2000). The sciences and values. Science and Engineering Ethics, 6(1), pp. 88–95.

Golshani, M. (2003). Issues in Islam and science. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.

Habermas, J. (1971). Knowledge and human interests (J. J. Shapiro, Trans.). Boston: Beacon Press.

Kant, I. (1998). Critique of pure reason (P. Guyer & A. W. Wood, Trans. & Eds.). Cambridge: Cambridge University Press. (Original work published 1781/1787).

Kuhn, T. S. (2012). The structure of scientific revolutions (4th ed.). Chicago: University of Chicago Press. (Original work published 1962).

Neisser, U. (1976). Cognition and reality: Principles and implications of cognitive psychology. San Francisco: W. H. Freeman.


[1] Vacuum fluctuations

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *