تبیین هستی‌شناختی ساختار در پرتو حکمت متعالیه و نظریه میدان‌های کوانتومی: تناظریابی مفهومی ماده، صورت، حرکت جوهری و مراتب عقول

مسئله بنیادین «منشأ و عامل تعیین‌کننده ساختار و شکل اشیاء» از دیرباز کانون مباحث هستی‌شناختی در فلسفه طبیعی و فیزیک نظری بوده است. هدف این پژوهش، بازخوانی تطبیقی پاسخ دو نظام فکری معتبر—نظام فلسفی حکمت متعالیه صدرایی و نظریه میدان‌های کوانتومی در فیزیک معاصر—به این پرسش و بررسی تناظرهای مفهومی میان ارکان ساختارساز در هر دو ساحت است. حکمت متعالیه بر پایه‌ اصالت، بساطت و تشکیک وجود، ساختار را محصول «صورت نوعیه» به‌مثابه اصل فعلیت‌بخش به هیولای اولی، «حرکت جوهری» به‌عنوان عامل پویایی و اشتداد ذاتی ماده، و افاضه نهایی صور از سوی «عقل فعال» در سلسله‌مراتب طولی عقول می‌داند. در نقطه مقابل، فیزیک معاصر در افق نظریه میدان‌های کوانتومی، اشیاء را برانگیختگی‌های موضعی میدان‌های پیوسته دانسته و عامل شکل‌گیری ساختارها را قوانین حاکم، الگوهای اطلاعاتی و تزریق انرژی جهت گذار از حالت پایه (خلأ کوانتومی) می‌شمارد. در این پژوهش با کاربست روش توصیفی–تحلیلی و تطبیق ساختارمند مفهومی، چهار فرضیه کلیدی اثبات می‌شوند: ۱) «اطلاعات و تقارن‌های ساختاری» در فیزیک، با کارکرد محوری «صورت نوعیه» در تعین‌بخشی تناظر دارد؛ ۲) «انرژی» به‌مثابه بستر برانگیختگی، پویایی و تحقق حالات میدان، متناظر با سازوکار «حرکت جوهری» در خروج تدریجی شیء از قوه به فعل است؛ ۳) «حالت پایه یا خلأ کوانتومی» به‌منزله مهد نامتعین کلیه برانگیختگی‌های بالقوه، همتای مفهومی «هیولای اولی» (ماده بی‌شکل و قوه محض) است؛ و ۴) «قوانین بنیادین فیزیک و ثابت‌های جهان‌شمول» در مقام چارچوب‌های پیشینی حاکم بر نظم کیهانی، بازتابی از کارکرد قوام‌بخش «مراتب عقول و عقل فعال» در ساحت طبیعت مادی محسوب می‌شوند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این دو دستگاه با وجود تفاوت در زبان و ابزار، به تبیینی همگرا و سازگار از تعین ساختار بر مدار گذار از قوه به فعل، بساطت بستر بنیادین، و تقدم قوانین قوام‌بخش بر پدیدارهای عینی دست یافته‌اند.

واژگان کلیدی: حکمت متعالیه، نظریه میدان‌های کوانتومی، صورت نوعیه، حرکت جوهری، خلأ کوانتومی، اطلاعات، عقل فعال، تشکیک وجود.

امتیاز به این مقاله:

۱. مقدمه و بیان مسئله

پرسش از چیستی ماهیت اشیاء و عامل تمایز و تعیّن اشکال گوناگون در جهان محسوس، از کهن‌ترین دغدغه‌های بشری در تبیین جهان است. در تبارشناسی اندیشه بشری، پاسخ به این پرسش که «چه چیزی ساختار و شکل یک شیء را تعیین می‌کند؟» بسترساز پیدایش نظریه‌های گوناگون در فلسفه طبیعی و متافیزیک بوده است. در فلسفه کلاسیک، با تکیه بر تحلیل عقلی، شیء مادی به دو مؤلفه بنیادین «ماده» و «صورت» تحلیل می‌شد؛ ماده به مثابه پذیرنده و صورت در مقام تعیین‌کننده. صدرالمتألهین شیرازی با بسط سنت فلسفی اسلامی و تأسیس «حکمت متعالیه»، تحولی بنیادین در این عرصه پدید آورد؛ او با تکیه بر اصالت وجود و ابداع نظریه حرکت جوهری، ساختار اشیاء را برآمده از صیرورت ذاتی، اشتداد وجودی و افاضه مستمر صورت‌ها از عوالم عالی وجودی دانست (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۱۱۰؛ اکبریان، ۱۳۹۲، ص ۶۵).

با گذر از فیزیک مکانیکی نیوتنی—که ماده را به ذرات صلب و گسسته در بستری از فضا و زمان خنثی فرو می‌کاست—فیزیک قرن بیستم و بیست‌ویکم دچار گسستی معرفت‌شناختی شد. نظریه میدان‌های کوانتومی  نشان داد که در بنیادین‌ترین لایه جهان فیزیکی، ذره‌ای به‌معنای ذره صلب و تغییرناپذیر وجود ندارد؛ بلکه جهان شبکه‌ای درهم‌تنیده از «میدان‌های کوانتومی بنیادین» است که در کل فضا–زمان گسترده‌اند و ذرات مادی تنها نوسان‌ها و برانگیختگی‌های موضعی این میدان‌ها هستند (رضانژاد، ۱۳۸۵، صص ۱۰۲–۱۰۶).

در فیزیک جدید، به‌ویژه پس از ظهور نظریه نسبیت و مکانیک کوانتومی، مفهوم «شیء» دیگر همان معنای ساده و کلاسیک خود را ندارد. در نظریه میدان‌های کوانتومی، میدان‌ها موجودیت‌های بنیادی نظریه‌اند و ذرات را می‌توان برانگیختگی‌های کوانتیده میدان‌ها دانست. نظریه‌های موفق فیزیک ذرات نه فقط نوع ذرات و برهم‌کنش‌ها، بلکه قواعد تبدیل حالت‌ها، کمیت‌های پایسته و حدود امکان‌پذیری فرایندهای فیزیکی را نیز مشخص می‌کنند (واینبرگ، ۱۹۹۵، ج. ۱، صص. ۱-۳؛ پِشکین و شرودر، ۱۹۹۵، صص. ۱-۳).

شباهت ظاهری برخی تعبیرها، امکان مقایسه‌ای جذاب پدید می‌آورد: آیا میدان کوانتومی در حالت پایه را می‌توان با ماده اولی مقایسه کرد؟ آیا الگو یا اطلاعات حالت میدان، نقشی شبیه صورت دارد؟ آیا انرژی، صورت فلسفی را از قوه به فعل می‌رساند؟ و آیا قوانین فیزیک، با عقل فعال قابل تناظرند؟ پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند احتیاط روش‌شناختی است؛ زیرا مشابهت لفظی یا حتی شباهت کارکردی، به‌خودی‌خود همسانی مفهومی یا وجودشناختی ایجاد نمی‌کند.

مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که دو دستگاه معرفتی که ظاهراً از دو پایگاه متفاوت (تحلیل تعقلی مابعدالطبیعی از یک سو، و مشاهده و صورت‌بندی ریاضی–تجربی از سوی دیگر) حرکت می‌کنند، چگونه با پرسش از چرایی و چگونگی تکوین ساختار اشیاء مواجه می‌شوند؟ آیا مفاهیم متناظر و هم‌خوانی میان زبان هستی‌شناختی حکمت متعالیه (ماده، صورت، حرکت جوهری و مراتب عقول) و زبان فیزیک معاصر (حالت پایه کوانتومی، اطلاعات ساختاری، انرژی و قوانین بنیادین) وجود دارد؟

اهمیت این پژوهش در آن است که از تقلیل‌گرایی خام فیزیکالیستی و نیز تطبیق‌های سطحی و ذوقی پرهیز می‌کند؛ هدف، بازخوانی چارچوب هستی‌شناختی حاکم بر هر دو نظام و ارائه پل مفهومی روشمندی است که سازوکار «گذار از امکان به فعلیت» و «قوام‌بخشی ساختارها» را روشن سازد.

۲. چارچوب نظری و هستی‌شناختی

برای فهم دقیق مسئله، پژوهش بر دو مبنای استوار بنا شده است:

الف) مبانی حکمت متعالیه صدرایی

نظام صدرایی متکی بر ارکان چهارگانه‌ای است که قرائت آن از جهان ماده را از ارسطو و ابن‌سینا متمایز می‌کند:

۱. اصالت وجود: وجودْ حقیقت اصیل، عینی و یگانه عالم است و ماهیات صرفاً حدود و تعینات عدمی آن هستند.

۲. تشکیک وجود: وجود واقعیتی مشکک، دارای مراتب، شدت و ضعف، و تقدم و تأخر است؛ از وجود ناب و نامتناهی واجبی تا ضعیف‌ترین مرتبه هستی یعنی هیولای اولی (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۱، صص ۳۵–۳۸).

۳. حرکت جوهری: جهان ماده سراسر سیلان و گذار است؛ جوهر اشیاء مادی، ذاتاً در حرکتی اشتدادی و استمراری به سر می‌برد و امتداد زمانی بُعد چهارم این ماده متحرک است (رازی، شانظری و شفیعی، ۱۳۹۹، ص ۱۰۱؛ قدیری، ۱۳۸۸، ص ۴۲).

۴. ارتباط طولی عوالم و فیض الهی: جهان طبیعت در انتهای قوس نزول قرار دارد و برای خروج از نقص به کمال و دریافت صور، نیازمند وساطت عوالم عقلانی و نهایتاً عقل فعال است (مطهری، ۱۳۹۰، صص ۸۵–۸۸).

ب) مبانی نظریه میدان‌های کوانتومی

نظریه میدان‌های کوانتومی ترکیب مکانیک کوانتومی، نسبیت خاص و نظریه کلاسیک میدان‌ها است:

۱. پیوستگی میدان‌ها: ساختار بنیادین جهان نه ذرات ذره‌وار ، بلکه میدان‌های عام و یکپارچه‌اند.

۲. گذار حالت‌ها و برانگیختگی: آنچه ذره نامیده می‌شود، کوانتوم انرژی یا برانگیختگی موضعی میدان است که به واسطه عملگرهای خلق و فنا میان ترازها جابه‌جا می‌شود.

۳. حالت خلأ و بستر بالقوه: خلأ کوانتومی (حالت پایه) به هیچ وجه به معنای نیستی نیست، بلکه دریایی متلاطم از انرژی نقطه صفر و نوسانات کوانتومی است که پتانسیل ظهور تمامی ذرات را در بطن خود دارد (حجتی، منفرد و رزمی، ۱۴۰۰، ص ۲۶۸).

۴. اطلاعات، تقارن و علیت ساختاری: قوانین فیزیکی و اصول تقارن (همچون تقارن‌های پیمانه‌ای)، تعیین‌کننده اندرکنش‌ها و چگونگی سازمان‌یافتگی برانگیختگی‌ها هستند؛ به گونه‌ای که ماده عینی انعکاس هندسه و اطلاعات زیرین قوانین است.

۳. روش پژوهش

روش به‌کاررفته در این مطالعه، رویکرد توصیفی–تحلیلی و تطبیق ساختارمند مفهومی است. در این شیوه:

  • ابتدا هر دو سنت فکری، درون دستگاه معرفتی و دستگاه واژگانی خود به‌صورت مستقل بازخوانی و تحلیل درون‌متنی می‌شوند تا از مغالطه بار کردن مفاهیم فیزیک بر گزاره‌های فلسفی و بالعکس اجتناب گردد.
  • سپس در مرحله تطبیق، کارکرد هستی‌شناختی مؤلفه‌ها استخراج می‌شود؛ به این معنا که نقش و غایت هر مفهوم در تبیین پدیده «ساختار» مورد واکاوی قرار می‌گیرد.
  • در نهایت، وجوه تناظر، هم‌پوشانی‌های تحلیلی و تفاوت‌های حوزه‌ای میان این دو ساحت در قالب فرضیات پیشنهادی صورت‌بندی و داوری می‌شوند.

۴. پاسخ به پرسش از تعیین‌کننده ساختار

۴.۱. تبیین ساختار در حکمت متعالیه
۱. صورت نوعیه، اصل تعیین‌کننده اصلی

در سنت حکمت مشاء و سپس با تعمیقی بنیادین در حکمت متعالیه، شیء مادی مرکب از دو جزء تحلیلی است: ماده (هیولی) و صورت. ماده به‌تنهایی فاقد هرگونه تعیّن، شکل، ابعاد و کارکرد است؛ ماده «قوه صرف» و قابلیت محض است. آنچه موجب می‌شود شیء، وجود خارجی یافته، دارای اندازه، خاصیت فیزیکی، واکنش‌های شیمیایی و نوعیتِ معین شود، «صورت» است.

ملاصدرا به‌صراحت تصریح می‌کند که ماده بدون صورت نمی‌تواند به منصه ظهور برسد، چراکه قوه بدون فعلیت، توان تحقق ندارد:

«ماده‌ای که صورت ندارد، قوه صرف است و تنها شایستگی و آمادگی تحقق را در ذات خود دارد. این صورت است که به ماده تعین بخشیده، آن را از ظلمت ابهام به نور فعلیت می‌رساند و موجب می‌شود شیئی با آثار و هویت مشخص در خارج محقق گردد» (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۱۱۰).

بنابراین صورت، اصل دهنده هویت و سازمان‌بخش بنیادین ماده است.

۲. تشکیک وجود و مراتب صورت

در نگاه صدرالمتألهین، عالم وجود متکثرِ به تکثر تشکیکی است. این تشکیک در مراتب صور مادی نیز سریان می‌یابد. صورت جسمیه، نازل‌ترین مرتبه فعلیت است که صرفاً ابعاد سه‌گانه و پذیرش امتداد را تأمین می‌کند. بر فراز آن، «صورت نوعیه» جمادی، نباتی، حیوانی و انسانی قرار دارند (مطهری، ۱۳۷۸، صص ۲۱۵–۲۱۸). ساختار یک کانی بلورین با ساختار سلولی یک گیاه یا سیستم عصبی یک حیوان تفاوتی بنیادین و ماهوی دارد؛ زیرا مرتبه صورتی که بر بستر ماده کانی افاضه شده ضعیف‌تر و ساده‌تر است، در حالی که در مراتب نباتی و حیوانی، صورتی با کمالات وجودی بیشتر، وحدت‌بخشی نیرومندتر و خواص پیچیده‌تر حاکم گشته است (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۵، صص ۲۴۰–۲۴۵). تفاوت ساختارها نه صرفاً چیدمان کمّی اجزاء، بلکه ناشی از عمق و مرتبه وجودی صورتی است که آنها را سامان داده است.

۳. حرکت جوهری و پویایی صورت

یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای صدرایی، گذر از انگاره ارسطویی ثبات جوهر است. در فلسفه مشاء، حرکت تنها در اعراض چهارگانه (کم، کیف، این، وضع) رخ می‌داد و جوهر شیء تا زمان کون و فساد (نابود شدن صورتی و پدید آمدن صورتی دیگر) ثابت می‌ماند. ملاصدرا اثبات کرد که اعراض تابع جوهرند؛ بنابراین اگر در ظاهر دگرگونی رخ می‌دهد، باید ریشه در تکاپوی پیوسته ذات و جوهر شیء داشته باشد (قدیری، ۱۳۸۸، ص ۹۴).

حرکت جوهری نشان می‌دهد که ساختار اشیاء صلب و ایستا نیست؛ ماده در ذات خویش دستخوش سیلان و اشتداد مستمر است. یک هسته گیاهی در فرآیند رشد، به صورتی متکامل‌تر دست می‌یابد؛ این صیرورت و دگرگونیِ پیوسته ساختار، ناشی از اشتداد ذاتی جوهر است که در آن، ماده با حفظ وحدت اتصالی، در هر آن لباسی نو از فعلیت بر تن می‌کند (رازی و همکاران، ۱۳۹۹، ص ۱۰۴).

۴. نقش عقل فعال در افاضه صورت

ماده به دلیل بساطت عدمی و فقدان شعور، خود نمی‌تواند آفریننده نظم، تعیّن و قوانین ذاتی خود باشد. همچنین تحول استکمالی ماده (خروج از نقص به کمال) نیازمند اصلی است که خود واجد آن کمال باشد؛ زیرا «فاقد شیء نمی‌تواند معطی شیء باشد».

در تبارشناسی علّی حکمت متعالیه، سلسله مراتب علل طولی از مبدأ واجب آغاز شده و از طریق عقول مجرده نزول می‌یابد. واپسین مرتبه از عقول مجرد، «عقل فعال» (یا واهب‌الصور) است که نقش پیونددهنده جهان معقول با جهان ماده را ایفا می‌کند (فارابی، ۱۳۸۲، صص ۱۲۲–۱۲۵). هنگامی که ماده در پرتو حرکت جوهری و تغییرات استعدادی به آستانه شایستگی دریافت صورتی بالاتر می‌رسد، عقل فعال به اذن الهی صورتی متناسب با استعداد پدیدآمده بر آن افاضه می‌کند (طباطبایی، ۱۳۸۷، صص ۲۱۰–۲۱۴؛ اکبریان، ۱۳۹۲، صص ۱۱۴–۱۱۸). بدین‌ترتیب، ساختار مادی جلوه‌ای محسوس از علم و تدبیر جاری در سلسله‌مراتب عقلانی عالم است.

۴.۲. تبیین ساختار در فیزیک معاصر (نظریه میدان‌های کوانتومی)
۱. میدان‌های بنیادی و اطلاعات، زیربنای ساختار

دیدگاه نیوتنی و اتمیسم کلاسیک، اشیاء را توده‌هایی از ذرات مستقل می‌دانست که به واسطه نیروهای خارجی به هم متصل شده‌اند. فیزیک مدرن، این دیدگاه را به کل واژگون کرده است. در نظریه میدان‌های کوانتومی (QFT)، واقعیت بنیادی جهان فیزیکی متشکل از میدان‌های کوانتومی (مانند میدان الکترون، میدان کوارک، میدان فوتون و غیره) است. این میدان‌ها در سراسر فضا–زمان امتداد دارند و پیوسته‌اند (رضانژاد، ۱۳۸۵، ص ۱۰۴).

ذره مادی (مانند الکترون) چیزی جز یک «بسته موجی» یا «برانگیختگی موضعی» در میدان بنیادین مربوط به خود نیست. آنچه به یک برانگیختگی، شکل، جرم سکون، بار الکتریکی و اسپین می‌بخشد، ساختار ریاضی و الگوی اطلاعاتی حاکم بر میدان است. برای نمونه، میدان‌های فرمیونی بر اساس تقارن‌های معین و معادلات موجی خاص (مانند معادله دیراک) عمل می‌کنند و تقارن‌های پیمانه‌ای (Gauge symmetries) شیوه رفتار و سامان‌یابی این برانگیختگی‌ها را مشخص می‌سازند. بنابراین، ساختار شیء مادی تجلی آرایش اطلاعاتی و روابط هندسی حاکم بر این میدان‌هاست.

۲. قوانین طبیعت به‌مثابه چارچوب تعیین‌کننده ساختار

فیزیک نظری معاصر بر این حقیقت پای می‌فشارد که ساختار یک شیء حاصل عملکرد آزادانه ماده بدون قید نیست، بلکه ماده محکوم چارچوب‌های ماتریسی، هامیلتونی و اصول تغییراتی (Action principles) است. این قوانین از قبیل:

  • اصل طرد پائولی (که مانع از فروریزش اتم‌ها می‌شود و حجم اشیاء را ایجاد می‌کند)،
  • نیروهای الکترومغناطیسی و تعادل ترمودینامیکی (که موجب تشکیل ساختار شبکه‌ای بلورها می‌گردد)،

قوانینی هستند که پیش از رخداد ماده حضور دارند و ساختارپذیری آن را مقید و هدایت می‌کنند (نصیری محلاتی، کهنسال و مسعودی، ۱۳۹۷، ص ۱۶۵). ساختار، تابعی صلب از این فرامین تقارنی و ساختاری است.

۳. انرژی به‌عنوان عامل فعلیت‌بخشی اطلاعات و تحقق ساختار

اطلاعات و معادلات، تا زمانی که انرژی در میان نباشد، صرفاً در قلمرو امکان ریاضی باقی می‌مانند. میدان در پایین‌ترین سطح انرژی خود در «حالت پایه» یا «خلأ کوانتومی» قرار دارد. برای اینکه ذرات خلق شوند و ساختارهای مادی اتمی و مولکولی پا به عرصه وجود عینی بگذارند، تزریق «انرژی» الزامی است (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، صص ۲۷۲–۲۷۵).

طبق رابطه اینشتین و صورت تعمیم‌یافته آن در کوانتوم ( و گذارهای کوانتومی)، انرژی به عنوان یک عامل فعال، میدان را از حالت پایه به حالت‌های برانگیخته سوق می‌دهد. بدین‌سان، انرژی عامل پویایی، گذر و خروج ظرفیت میدان از خاموشی محض به ظهور مادی ساختارهاست.

۴. نوخاستگی (Emergence) و ظهور ساختارهای پیچیده‌تر در سطوح بالاتر

در سیستم‌های پیچیده فیزیکی، ویژگی نوخاستگی بدین معناست که از برهم‌کنش ذرات بنیادین در لایه‌های پایین، خواص و قوانین نوینی در لایه‌های بالاتر سر برمی‌آورند که به‌هیچ‌وجه صرفاً از جمع عددی اجزاء قابل پیش‌بینی نیستند (مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، صص ۳۶۰–۳۶۵).

حرکت از فیزیک ذرات به فیزیک هسته‌ای، سپس به شیمی اتمی و مولکولی، و سرانجام به زیست‌شناسی سلولی، حاکی از تحقق سلسله‌مراتبی از ساختارها است. در هر مرتبه، قوانین نوینی حاکمیت می‌یابند که ضمن احترام به قوانین فیزیک لایه زیرین، ویژگی‌های کیفی کاملاً جدیدی را برای سازمان‌یافتگی ساختار شیء به ارمغان می‌آورند.

۵. ارزیابی فرضیات و تناظریابی مفهومی

بر پایه بازخوانی پاسخ‌های هر دو مکتب، اکنون می‌توان چهار فرضیه پژوهش را به بوته نقد و اثبات گذاشت:

۵.۱. فرضیه نخست: اطلاعات در فیزیک به‌مثابه مصداقی از صورت نوعیه

صورت در حکمت صدرایی «اصل فعلیت، هویت‌بخشی و تشخص شیء» است که به توده بی‌تعین ماده جهت و ساختار می‌دهد. در فیزیک مدرن، اطلاعات کوانتومی، تقارن‌ها و بردارهای حالت هستند که تعیین می‌کنند یک توده انرژی در میدان به پروتون تبدیل شود یا به فوتون، و چگونه در ساختار مولکولی یک کریستال یا بافت زیستی نظم پذیرد.

اطلاعات در فیزیک معاصر، ماهیتی صرفاً ذهنی ندارد، بلکه خصلتی هستی‌شناختی و قوام‌بخش داراست (مشابه دیدگاه‌های جان ویلر پیرامون «It from bit»). از این رو، اطلاعات فیزیکی دقیقاً همان نقشی را در سازماندهی میدان‌های نامتعین ایفا می‌کند که صورت نوعیه بر هیولای اولی اعمال می‌نماید. هر دو اصل، کارکرد تبدیل قوه نامتعین به فعلیت متعین را عهده‌دار هستند (رضانژاد، ۱۳۸۵، ص ۱۰۶). بنابراین، فرضیه نخست از لحاظ کارکردی کاملاً صادق و موجّه است.

۵.۲. فرضیه دوم: انرژی به‌مثابه مصداقی برای تحقق حرکت جوهری

حرکت جوهری دلالت بر جریان و سیلان مداوم باطن ماده دارد؛ حرکتی که شیء را پیوسته از نقص به کمال و از قوه به فعلیت‌های تازه می‌کشاند. در فیزیک مدرن، «انرژی» مفهومی ایستا نیست، بلکه میزان استعداد سیستم برای دگرگونی، انجام کار و گذار میان حالت‌ها است.

در نظریه میدان، ذره حاصل نوسان و برانگیختگی پیوسته میدان در اثر جریان انرژی است و هویت آن بر یک فرآیند دینامیک و گذارهای مستمر کوانتومی استوار است، نه یک توده ثابت (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، ص ۲۷۸). انرژی در فیزیک، محرک ذاتی میدان برای عبور از ایستایی به خلق ذرات و تشدید سازمان‌یافتگی است. این فرایند دقیقاً معادل تحلیلی حرکت در مقوله جوهر است که طی آن جوهر ماده لحظه به لحظه تجدید شده و اشتداد می‌یابد. بدین سبب، انرژی حامل عینی و عامل اجرایی صیرورت و حرکت جوهری در جهان فیزیکی است.

۵.۳. فرضیه سوم: میدان در حالت پایه (خلأ کوانتومی) متناظر با هیولای اولی

یکی از درخشان‌ترین وجوه تناظر، میان مفهوم «هیولای اولی» در حکمت صدرایی و «خلأ کوانتومی» در نظریه میدان‌های کوانتومی آشکار می‌شود. فلاسفه مسلمان هیولی را «قوه محض» نامیده‌اند؛ واقعیتی که در ذات خود هیچ صورتی ندارد اما توان و استعداد پذیرش نامحدود تمام صور را در خود داراست (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۲، ص ۱۳۰).

در فیزیک معاصر، خلأ کوانتومی به هیچ‌وجه خلاء به معنای عدم یا نیستی مطلق نیست؛ بلکه حالت پایه میدان با کمترین سطح انرژی است که در آن هیچ ذره‌ای وجود عینی ندارد، اما مملو از «ذرات مجازی» و ظرفیت‌های بی‌پایان برای آفرینش ذرات مادی است. خلأ کوانتومی ماده‌المواد و بستر بی‌شکل تمام اشکال پدیدارهاست که به محض دریافت انرژی و منطبق بر اطلاعات تقارنی، به صورت ذرات گوناگون شکوفا می‌گردد (نصیری محلاتی و همکاران، ۱۳۹۷، صص ۱۶۶–۱۶۷). این ویژگی‌ها انطباق کم‌نظیری میان هیولای اولای فلسفه و حالت پایه میدان در نظریه کوانتومی ایجاد می‌کند.

۵.۴. فرضیه چهارم: قوانین فیزیک به‌مثابه کارکردی از عقل فعال و مراتب عقول

در نگرش توحیدی حکمت متعالیه، عقول طولی و به‌ویژه عقل فعال، مظاهر علم ازلی الهی و واسطه‌های تدبیر، حفظ و تعیین حدود جهان طبیعت‌اند. قوانین پایه‌ای فیزیک (مانند معادلات میدان، اصول پایستگی، ثابت پلانک و ثابت سرعت نور) بر جهان مادی تحمیل شده‌اند؛ به این معنا که خود ماده خالق یا تصمیم‌گیرنده درباره این قوانین نیست، بلکه در تاروپود هندسی و ریاضی ازپیش‌موجود آنها اسیر و شکل‌پذیر است.

این هندسه بنیادین و قوانین انتزاعی ریاضی که جهان را این‌چنین هماهنگ و ساختارمند هدایت می‌کنند، نمود تجربی و طبیعی همان فیض عقلانی هستند که از ساحت جبروت و ملکوت بر جهان ماده سایه افکنده‌اند. در واقع، قوانین طبیعت در مقام چارچوب‌های نامشهود، کارکرد جهت‌بخشی و حفظ نظم را دارند که در فلسفه به عنوان کارویژه عقل فعال در افاضه اعتدال مزاج و صُوَر تبیین می‌گردد (اکبریان، ۱۳۹۲، ص ۱۵۴؛ مطهری، ۱۳۷۸، صص ۲۳۰–۲۳۴). بنابراین قوانین بنیادین، بازتاب و سایه ساحت عقلانی در سطح قوانین فیزیکی عالم شهادت به شمار می‌روند.

۶. مقایسه تطبیقی و سنتز مفهومی

جدول زیر خلاصه تطابق هستی‌شناختی مؤلفه‌های اصلی دو نظام معرفتی را در تحلیل پدیده «ساختار» نشان می‌دهد:

مؤلفهحکمت متعالیه صدرایینظریه میدان‌های کوانتومیکارکرد هستی‌شناختی مشترک
بستر نامتعینهیولای اولی (قوه صرف، عدمِ تعین و بستر پذیرش صور)خلأ کوانتومی / حالت پایه (نبود ذرات عینی، دریای پتانسیل نوسانات)خاستگاه بالقوه پدیداری ماده پیش از هرگونه تعیّن عینی
اصل تعیین‌کنندهصورت نوعیه (فعلیت‌بخش، نظم‌دهنده و هویت‌بخش شیء)اطلاعات، تقارن‌ها و عملگرها سازمان‌دهنده برانگیختگی‌ها در میدانتبدیل امکان به فعلیت و ایجاد خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاص
محرک پویاییحرکت جوهری سیلان درونی، تجدد امثال و اشتداد ذاتی ذات مادهانرژی و گذارهای کوانتومی (خروج از حالت پایه، برانگیختگی مستمر)تحقق پویایی دائمی ساختار و دگرگونی مستمر حالات وجودی
منبع نظم و قوانینمراتب عقول و عقل فعال (واسطه افاضه صور و علم قوام‌بخش الهی)قوانین بنیادین و ثابت‌های فیزیک (چارچوب‌های پیشینی حاکم بر میدان)هدایت و تحدید تحولات ماده در مدار هندسه‌ای عقلانی و معین

این همگرایی نشان‌دهنده آن است که ادراک انسان از حقیقت ماده—چه در غواصی‌های تعقلی فلاسفه الهی و چه در شتاب‌دهنده‌ها و معادلات ریاضی دانشمندان فیزیک مدرن—به یک ساختار سه‌لایه بنیادین رهنمون می‌شود: بستر امکان (ماده/خلأ)، فرمان یا طرح قوام‌بخش (صورت/اطلاعات و قوانین)، و نیروی محرکه تحقق (حرکت جوهری/انرژی).

۷. نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر در پی یافتن پاسخی جامع به این پرسش بود که «چه چیزی ساختار و شکل اشیاء را تعیین می‌کند؟» و از طریق بررسی تطبیقی میان حکمت متعالیه و فیزیک میدان‌های کوانتومی نتایج زیر به دست آمد:

  1. ساختار اشیاء امری اتفاقی و حاصل تصادف کور یا صرف برهم‌انباشتگی ذرات بی‌هویت نیست؛ بلکه حاصل اندرکنش یک بستر بالقوه با یک اصل متعین‌کننده نظم است.
  2. حکمت صدرایی با طرح نظریه اصالت وجود، حرکت جوهری و افاضه مداوم صور از عقل فعال، چارچوبی فلسفی فراهم آورده است که در آن، ماده پیوسته در حال شدن و ارتقای ساختاری است.
  3. فیزیک معاصر با تکیه بر نظریه میدان‌های کوانتومی، نگرش ذره‌محور کلاسیک را ابطال کرده و جهان را میدانی پویا و یکپارچه تصویر می‌کند که برانگیختگی‌های آن زیر لوای اطلاعات، اصول تقارن و تزریق انرژی، ساختارهای اتمی و کلان را پدید می‌آورند.
  4. تناظریابی تطبیقی میان مفاهیم چهارگانه نشان داد که:
  • اطلاعات همان صورت نوعیه در ساحت کمّی و ساختاری است.
  • انرژی بازوی اجرایی و همتای فیزیکی حرکت جوهری در خروج پدیدارها از قوه به فعل است.
  • حالت پایه یا خلأ کوانتومی نزدیک‌ترین هم‌ارز فیزیکی برای هیولای فلسفه است.
  • قوانین بنیادین فیزیک و تقارن‌ها تبلور مشهود قوانینِ معقولی هستند که در سنت فلسفی از مراتب عقول و افاضه عقل فعال ناشی می‌شوند.

این تناظرها نشان می‌دهند که مرزهای میان فلسفه الهی و فیزیک نظری نه تنها مانعةالجمع نیستند، بلکه می‌توانند در افقی هم‌افزا به تبیین رازگشایانه شگفتی‌های نظم، ساختار و زیبایی جهان خلقت یاری رسانند.

فهرست منابع

اکبریان، رضا. (۱۳۹۲). آفرینش مستمر در حکمت متعالیه و کیهان‌شناسی جدید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

حجتی، فرید؛ منفرد، مهدی؛ و رزمی، حبیب‌الله. (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفهٔ ملاصدرا با تحوّل مستمر “ذرات” کوانتومی». پژوهش‌های فلسفه و کلام اسلامی، ۵۳(۲)، صص. ۲۶۵–۲۸۴.

رازی، سپیده؛ شانظری، جعفر؛ و شفیعی، افشین. (۱۳۹۹). «بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین». اندیشه دینی، ۲۰(۷۷)، صص. ۹۹–۱۲۶.

رضانژاد، محمد. (۱۳۸۵). تحول مفهوم ماده از فلسفه اسلامی تا فیزیک جدید. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.

فارابی، ابونصر محمد. (۱۳۸۲). آراء أهل المدینة الفاضلة (ترجمه و شرح سید جعفر سجادی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

قدیری، احمد. (۱۳۸۸). حرکت و زمان در حکمت متعالیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

مختاری، محمود؛ و گلشنی، مهدی. (۱۳۹۵). «علیت و پیش‌بینی در کیهان‌شناسی مدرن». پژوهش‌های فلسفی، ۱۰(۱۹)، صص. ۳۵۴–۳۷۸.

مطهری، مرتضی. (۱۳۷۸). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (جلد ۶: اصول فلسفه و روش رئالیسم). تهران: صدرا.

مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). کلیات علوم اسلامی (جلد ۳: کلام، عرفان، حکمت عملی). تهران: صدرا.

ملاصدرا، صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۰). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (تصحیح و تحقیق مقصود محمدی). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

ملاصدرا، صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (۹ جلدی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

نصیری محلاتی، احمد؛ کهنسال، علیرضا؛ و مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۷). «نگرشی تطبیقی بر اندیشه اصالت وجود و نظریه مکانیک کوانتومی». حکمت صدرایی، ۶(۲)، صص. ۱۶۳–۱۶۹.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *