در گفتارهای پیشین نشان دادیم که چگونه عقول با خلق صورتهای ذرات بنیادی، جمادی، حیاتی، نباتی، حیوانی و انسانی و نزول آنها به عالم ماده، نفس انسانی را در قالب وجودی واحد و مشکک تکامل بخشیدند. در گفتار پیشین نیز نشان دادیم که هر صورتی که از عالم عقل به عالم خلق نازل میشود، قوانین نوخاستۀ خود را ایجاد میکند. اکنون میخواهیم نشان دهیم که نفس چگونه عالم خلق و قوانین آن را ادراک میکند.
جریان آگاهی در نفس مشکک برخلاف سیر نزول اطلاعات در هستی است. یعنی در نفس، اطلاعات از عالم ماده به سمت عالم مجردات صعود میکند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۳۰۲). بر این اساس، اطلاعات در چهار سطح پردازش و ادراک میشوند:
- سطح اول: پردازش اطلاعات در بدن
- سطح دوم: بازنمایی صورت در ذهن
- سطح سوم: بازنمایی مفاهیم در عقل
۱. سطح اول: پردازش اطلاعات در بدن
این سطح خود به دو سطح فرعی تقسیم میشود: پردازش اطلاعات در سطح جمادی (فیزیکی و شیمیایی) و پردازش اطلاعات در سطح حیاتی.
۱.۱. پردازش اطلاعات در سطح جمادی (فیزیکی و شیمیایی)
نخستین مرحله از صعود آگاهی، پردازش اطلاعات در سطح فیزیکی و شیمیایی است. برای مثال، نور یا گرمای ناشی از امواج الکترومغناطیس ساطعشده از اشیاء، ابتدا بهواسطه گیرندههای حسی جذب و به سیگنالهای الکتریکی تبدیل میشود. این سیگنالها، که «پتانسیل عمل» نامیده میشوند، توسط سلولهای عصبی دریافت و به سمت اعصاب مرکزی ارسال میگردند (Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۲۳۴).
در این مرحله ما نسبت به فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی زیرین کاملاً ناآگاه هستیم. مثلاً دادههای بینایی، هنگام عبور از شبکیه تا قشر مخ، بارها تجزیه و بازترکیب میشوند، بیآنکه ما هیچ هشیاری مستقیمی از این فرآیند داشته باشیم.
شواهد علمی: در آغاز دهه ۱۹۵۰، استفن کوفلر هنگام بازشکافی کار سلولهای گیرنده نور (سلولهای میلهای و مخروطی در شبکیه چشم) پی برد که این سلولها دربارۀ میزان و درجۀ روشنی و تاریکی هیچ پیامی به مغز نمیفرستند و بهجای آن تنها در برابر ناهمسانی میان روشنایی و تاریکی واکنش نشان میدهند (Kuffler, ۱۹۵۳؛ به نقل از Kandel et al., ۲۰۲۱).
چندی پس از آن، دیوید هابل و تورستن ویزل به این کشف شگفتانگیز رسیدند که پیام هنگام رسیدن به قشر مخ بهکلی دگرگون میشود. اکثر سلولهای قشر مخ به لکههای نوری کوچک واکنش قابلمشاهدهای از خود نشان نمیدهند و بهجای آن به خطوط طولی حاشیهای و لبههای امتدادیافته بین نواحی تاریک و روشن، مانند حاشیۀ اشیاء، واکنش نشان میدهند. این سلولها که «ویژگییاب» نامیده شدهاند، در قشر بینایی مغز کشف شدهاند(Hubel & Wiesel, ۱۹۵۹, p. ۱۱۷).
شگفتانگیزترین نکته، پیبردن به این واقعیت بود که ویژگییابها تنها به حالت ویژهای از چنین خطوط کنارنمای تاریکروشن واکنش نشان میدهند؛ یعنی برخی از سلولها به خطوط عمودی و برخی دیگر به خطوط افقی و برخی نیز به کنارههای اریب پیرامونی شیئی واکنش نشان میدهند. بنابراین، اگر شیئی مانند طاس در برابر چشمان شما بهآهستگی بچرخد و هنگام چرخیدن گوشههای هر ضلعش پیدرپی جابهجا شود، در واکنش به این تغییر گوشهها، در هر زمان سلول ویژهای که مسئول حالت ذیربط است فعالشده و پیامی را گسیل میکند (Hubel & Wiesel, ۱۹۶۲).
پژوهشهای بعدی نشان دادند که سلولهای دیداری تنها به خطوط کناری منحصر نمیشوند، بلکه سلولهایی نیز وجود دارند که به حرکت، عمق، شکل و رنگ واکنش نشان میدهند(Livingstone & Hubel, ۱۹۸۸). به بیانی دیگر، دادههایی که ما از اشیاء دریافت میکنیم، در مسیر حرکت خود نخست تجزیه شده و سپس دوباره گرد هم آمده و به ادراک یگانهای تبدیل میشوند.
بخش ارزشمند این تجزیه و ترکیب در ناحیه بینایی اولیه در قشر مخ انجام میگیرد. دانشمندان یکی از آنها را عصبراهۀ «چه» نامگذاری کردند که دادههای وابسته به شکل را جابهجا میکند؛ و دومی را عصبراهۀ «کجا» نامیدند که دادههای وابسته به حرکت شیء در محیط را انتقال میدهد (Ungerleider & Mishkin, ۱۹۸۲). هر دوی این عصبراههها به نواحی بالای قشر مخ ختم میشوند که در آنجا به فرایند پیچیدهتر پردازش اختصاص دارد.
آنچه از این مرحله درمییابیم، این است که آگاهی و ادراک—حتی در ابتداییترین سطح خود—بر بنیادی عمیق از هوشمندی سازمانیافته استوار است؛ هوشمندیای که نه حاصل اراده آگاهانه ما، بلکه محصول ساختارهای دقیق فیزیکی، شیمیایی و زیستی دستگاه بدن است (Dennett, ۱۹۹۱, p. ۱۵۶). این مرحله، مبنای مشترک میان تمام موجودات دارای دستگاه حسی و عصبی به شمار میرود و میتوان آن را نخستین پله از نردبان صعود آگاهی دانست (LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۲۳۴).
در این سطح، بدن مانند ماشینی پیچیده عمل میکند که دادههای خام جهان خارج را دریافت کرده، آنها را به زبان عصبی و زیستی ترجمه میکند، و مقدمات ظهور سطوح عالیتر آگاهی را فراهم مینماید. ما در این فرایند کاملاً ناآگاه و منفعل هستیم. غالب پدیدههایی که در بدن و سیستم عصبی ما روی میدهد، همچون پردازش سیگنالهای بینایی، شنوایی، لامسه و… تماماً در پسِ پرده هشیاری اتفاق میافتد و تنها نتیجه نهایی این فرایندهاست که به سطوح بالاتر راه مییابد (Dehaene, ۲۰۱۴, p. ۱۰۲).
در تراز فلسفی، این هوشمندی سطح پایین، که ملاصدرا از آن با عنوان «صورت جمادی» یاد میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۴۵)، درواقع تجسم همان مرتبه از وجود است که میان ماده محض و ظهور حیات قرار میگیرد. از منظر حکمت متعالیه، هر مرتبه از هستی، واجد نصیبی از شعور و سازمان است؛ اما این شعور، در سطح صورت جمادی، بیشتر به معنا و کارکرد اتوماتیک و ناخودآگاه گرایش دارد و هنوز وارد عرصه ادراک تجربی و آگاهی فعال نشده است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۷۸).
این ساحت، پایهی اساسی برای ظهور سطوح بالاتر آگاهی، یعنی صورتهای حیاتی، ذهنی و عقلی، خواهد بود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳). همچنانکه بر مبنای حرکت جوهری صدرایی، ماده با اتکاء بر هوشمندی صورتهای نازله بهسوی تبلور حیات و آگاهی حرکت میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۳، ص. ۲۰۱)، تحول در دستگاه عصبی و پیچیدگیهای فزاینده آن، زمینه را برای ظهور صورتهای عالیتر آماده میسازد.
بنابراین، باید تاکید کرد که صعود آگاهی نه یک جهش دفعی، بلکه یک مسیر تدریجی و پیوسته است؛ مسیری که از ریشههای ناخودآگاه و زیستی آغاز میشود و پلهپله به آگاهیِ تجربهمند، تفسیرگر و خلاق انسانی میانجامد (Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳). در غیاب این پایهی خودکار و هوشمند، هیچ شکل بالاتری از ادراک و عقلانیت نمیتواند شکل بگیرد و تداوم یابد (Searle, ۲۰۱۰, p. ۴۵).
۱.۲.پردازش در سطح صورت حیاتی
در مراتب صعود آگاهی، پس از عبور از لایهٔ فیزیکی و شیمیایی (سطح صورت جمادی)، به سطحی میرسیم که میتوان آن را «صورت حیاتی» نامید؛ مرتبهای که شاخصهٔ اصلی آن هوشمندی و ساماندهندگی درونی بدن است. عملکرد این سطح نیز همانند سطح جمادی، عمدتاً ناآگاهانه و خارج از قلمرو هشیاری ما رخ میدهد و بسیاری از فرآیندهای بنیادی بدن، همچون گردش خون، هضم، تنظیم دما و نیز پاسخهای خودکار عصبی، در این مرتبه سازماندهی میگردد.
الف) ناهشیاری بدن و هوشمندی زیستی
مدیریت اغلب فعالیتهای حیاتی بدن، حاصل کارکرد گونهای هوشمندی زیستی است که به سطح خودآگاهی نمیرسد و در لایههای ژرفتر ناخودآگاهی ریشه دارد. نمونهٔ بارز این مسئله را میتوان در آزمایشهای هیپنوتیزم مشاهده کرد: در این حالت، فرد با عبور از سطح هشیار و فرو رفتن به ناهشیاری، میتواند کنترل بخشی از فرآیندهای زیستی خویش را به این حیطه بسپارد.
ب) شواهد تجربی: هیپنوتیزم و ناهشیاری
آزمایش اول: در یکی از آزمایشهای کلاسیک هیپنوتیزم، به آزمودنی تلقین میشود که ساعد دستش بیحس شده است. پس از القای تلقین، حتی با وارد کردن درد فیزیکی حقیقی به ساعد، فرد حسی از درد گزارش نمیکند؛ اما در بخشهای دیگر بدنش، واکنش درد همچنان وجود دارد. این یافته حاکی از آن است که این تغییر حس، نه زاییدهٔ اختلال واقعی در اعصاب، بلکه ناشی از فرآیند ناخودآگاه و کنش هوشمند بدن است (Oakley & Halligan, ۲۰۱۳, pp. ۵۶۵–۵۷۶).
آزمایش دوم و سوم: در دو آزمایش معکوس، نشان داده میشود که صرف تلقین کافی است تا بدن ما حتی واکنشهای شیمیایی بسیار پیچیده، مانند تاولزدن یا دفع آن را، بدون حضور عامل فیزیکی اصلی (داغ یا سرد) بروز دهد یا فرو بنشاند (Wallace, ۱۹۹۳, pp. ۱۶۵–۱۷۵). این تجربیات علمی روشن میکنند که «صورت حیاتی» یا همان هوشمندی زیستی بدن، میتواند مستقل از محرکهای واقعی فیزیکی و شیمیایی و صرفاً با دریافت پیامهای تلقینی خاص، فرآیندهای مهمی را در بدن فعال یا غیرفعال کند.

ج) نتیجهگیری: بدن؛ تنها یک سامانهٔ فیزیکی–شیمیایی نیست
مجموعه این شواهد نشان میدهد که بدن و دستگاه عصبی ما، صرفاً تحت قوانین فیزیکی و شیمیایی عمل نمیکند. اگر اینگونه بود، تلقین و سازوکارهای ناهشیار چنین تأثیرات عمیقی بر عملکرد زیستی نمیگذاشتند. از اینرو باید قائل به لایهای هوشمندانه در سازمان زیستی—متمایز از ذهن هشیار—بود. این لایه همان «صورت حیاتی» است که عرصهٔ اصلی مدیریت بدن و واکنشهای غیرارادی و ضمنی به محیط را بر عهده دارد.
۱.۳. تمایز صورت حیاتی و ذهن
ممکن است چنین بهنظر برسد که همه این فرآیندها به ذهن مربوط است؛ اما باید بهصراحت فرق نهاد بین «ذهن»—که با بازنمایی آگاهانه و اعمال ارادی پیوند دارد—و «صورت حیاتی» که مسئول مدیریت ناهشیارانه و اتوماتیک بدن است. عملکرد صورت حیاتی بهمثابهٔ یک سامانهٔ هوشمند زیرساختی و غیرارادی است که بسته به محرکهای محیطی، باعث ایجاد حالات احساسی، هیجانی و فیزیولوژیک خاص میگردد. این واقعیت را روانشناسی امروز نیز تأیید میکند: بسیاری از هیجانات، واکنشهایی زیست–شناختی هستند که پیش از آگاهی ذهنی ما رخ میدهند و بدن را برای بقا (مانند فرار یا حمله) آماده میسازند. برای نمونه، افزایش ضربان قلب و سرعت تنفس در مواجهه با ترس، انعکاسی از عملکرد صورت حیاتی برای آمادهسازی بدن در موقعیتهای بحرانی است(Bear, Connors, & Paradiso, ۲۰۲۰).
۱.۴. ادراک حیاتی مستقل از ذهن
تحقیقات انجامشده در آزمایشهای زیرآستانهای نشان داده است که بدن میتواند به محرکهایی پاسخ دهد که حتی به آستانهٔ خودآگاهی نرسیدهاند. مثلاً محرکهایی که کمتر از ۱۰۰ میلیثانیه به صورت بصری یا شنیداری ظاهر شوند، توسط بدن ادراک و بدان پاسخ داده میشود، هرچند که وارد آگاهی ذهنی ما نمیشوند (Eysenck & Keane, ۲۰۲۰). این نشاندهندهٔ وجود سامانهای پردازشی در سطح حیاتی است که مستقل از بازنماییهای ذهنی و آگاهی عمل میکند. واکنش به محرکهای زیرآستانهٔ هشیاری با تغییرات در رسانایی پوست یا سایر نشانههای بیولوژیکی قابل رصد است؛ خصوصاً وقتی محرکها دارای بار هیجانی (مثلاً تصاویر ترسناک یا چهرههای منفی) باشند. پژوهشهایی همچون نتایج ری دولان (Dolan, ۲۰۰۲, pp. ۱۱۹۱–۱۱۹۴)، رابلس و همکاران (Robles, Smith, Carver, & Wellens, ۱۹۸۷, pp. ۳۹۹–۴۱۰) و اوهمان و سورز (Öhman & Soares, ۱۹۹۴, pp. ۲۳۱–۲۴۰) صحت این مدعا را بهوضوح نشان دادهاند.
۱.۵. نتیجهگیری
- محرکهایی که به سطح هشیاری نمیرسند، توسط بدن دریافت و پردازش میشوند.
- سیستم حسی و زیستی ما، بر مبنای هوشمندی صورت حیاتی به این محرکها پاسخ میدهد و این پاسخ نه به ذهن هشیار، بلکه به لایهای ناهشیار و سازماندهنده بازمیگردد.
- دامنهٔ عملکرد صورت حیاتی فراتر از فرآیندهای صرفاً مادی بوده و حلقهٔ پیوندی است میان جهان ماده و مراتب بالاتر وجود (عالم مثال).
۲.سطح دوم: بازنمایی صورت در ذهن
اطلاعات پس از عبور دادههای حسی از لایه فیزیکی‑زیستی (صورت جمادی و صورت حیاتی)، اکنون وارد سطحی میشوند که میتوان آن را «سطح ذهن» یا «بازنمایی ذهنی» نامید؛ جاییکه ادراک تجربی ما کیفیتی یکپارچه، منسجم و معنادار مییابد.
۲.۱. مسئله یکپارچگی ادراک
یکی از اساسیترین پرسشها در فلسفه ذهن و علوم شناختی، مسئلهٔ «یکپارچگی ادراک» است: چگونه است که ما، با وجود تفکیک و پردازش جداگانه ویژگیها مانند رنگ، شکل، حرکت، صدا، و غیره، یک شیء را به صورت منسجم و یکپارچه ادراک میکنیم؟ مثلاً دوچرخهسوار، نزد ما چیزی فراتر از مجموعهای از رنگها و حرکتهای منفصل است؛ بلکه حضوری سهبعدی، زنده و یکپارچه دارد. مطالعات عصبشناختی نشان میدهد بخشهایی از مغز، اطلاعات حسی را در مسیرهای جداگانه (مانند مسیر «چه» و «کجا») پردازش میکنند (Bear, Connors, & Paradiso, ۲۰۲۰, pp. ۳۱۵–۳۲۰)، اما هنوز معلوم نیست این همه چگونه و در کدام سطح به آگاهی یکپارچه منجر میشوند (Eysenck & Keane, ۲۰۲۰, pp. ۴۵–۴۸).
۲.۲. بازنمایی ذهنی: فراتر از ادراک خام
بازنمایی ذهنی یعنی ترکیب، معنا و وحدتبخشی دادههای منفصل حسی. برای مثال، وقتی تصویری شامل سه نقطه داریم، حس ما تنها حضور «نقاط» را گزارش میکند؛ اما ذهن، آنان را به صورت «یک مثلث» بازنمایی و تفسیر میکند. مثلث در واقع وجود عینی ندارد، بلکه محصول فعل وحدتدهنده ذهن است (Eysenck & Keane, ۲۰۲۰, p. ۵۲). ویژگی قابل توجه بازنمایی ذهنی آن است که، برخلاف پردازشهای خودکار حیاتی، میتواند هشیارانه و فعال باشد. بر همین اساس، قوای ذهنی را میتوان از قوای حیاتی (ناهشیار و اتوماتیک) تمیز داد.
۲.۳. ذهن: قوهای نوظهور از نفس حیوانی
موضوعی که باید به آن توجه کنیم این است که بازنمایی ذهنی یک ویژگی نوظهور است که خاستگاه آن صورت حیاتی نیست، زیرا بازنمایی ذهنی میتواند هشیار باشد، درحالیکه صورت حیاتی ماهیتاً ناهشیار است؛ با توجه به اینکه بسیاری از حیوانات باهوش مانند کلاغها و دولفینها دارای تواناییهای ذهنی از قبیل تفکر تجسمی هستند و حتی میتوانند مسائل ساده را حل کنند، بنابراین ذهن را میتوانیم یکی از قوای نفس حیوانی بدانیم.
۲.۴. بازنمایی صورت شیء و ذهن
در گفتار مربوط به صورت حیاتی ما دریافتیم که بدن ما پیش از ذهن قادر به دریافت دادههای حسی است و به آن واکنش نشان میدهد. در واقع اگر صورت حیاتی را به عنوان اولین قوۀ نفسانی بپذیریم آنگاه ذهن به عنوان دومین قوۀ نفسانی مطرح خواهد شد. این قوه باید به نحوی با عالم مثال در ارتباط باشد، زیرا همانگونه که پیش از این بیان کردیم، صورت شیء و ذهن همانند فرستنده و گیرنده عمل میکنند. اطلاعاتی مانند رنگ را که صورت شیء از طریق امواج الکترومغناطیس منتشر میکند، دستگاه حسی ما (صورت حیاتی) دریافت کرده و به ذهن ارسال میکند و ذهن این اطلاعات را به صورت اولیه آن بازنمایی میکند. در فلسفۀ اسلامی نیز بر این موضوع تأکید شده است که ماهیت دارای وجود خارجی و وجود ذهنی است، یعنی آنچه که در خارج به عنوان ماهیت وجود دارد عیناً در ذهن ظاهر میشود، بدون آنکه دارای آثار خارجی باشد، اما در فلسفه از چگونگی این ظهور سخنی به میان نیامده است.
۲.۵. بازتعریف ذهن
ذهن آن قوای نفس حیوانی است که دادههای حسی را یکپارچه کرده و آنها را به صورت یک هولوگرام بازنمایی میکند. این تعریف معادل با حس مشترک و قوۀ خیال در حکمت متعالیه است. اکنون میتوانیم به این پرسش پاسخ دهیم که بازنمایی رنگ، شکل، صدا و بو بهعنوان برخی از ویژگیهای شیء نشئت گرفته از چیست؟ علوم تجربی پاسخی برای این پرسش ندارد بهجز اینکه بگوید مغز امواج را اینگونه تفسیر میکند. اما ما از گفتارهای پیشین میدانیم که این اطلاعات مربوط به صورت شیء است؛ بنابراین آن چیزی که ما میبینیم یا میشنویم، ویژگیهای صورت شیء است. به بیان دیگر نفس ما بر اساس اطلاعاتی که از حس دریافت میکند، صورت شیء را در محل واقعی آن بازنمایی و ادراک میکند.
۲.۵.۱. رفع ابهام از مفهوم ذهن
در چارچوب معرفتشناسی که ترسیم کردیم، از واژه «قوای ذهنی» برای اشاره به مجموعهای از کارکردهای نفس (حس مشترک، خیال، وهم، حافظه و متخیله) استفاده کردیم که وظیفهشان پردازش دادههای حسی و خلق «بازنماییهای مثالی» است. این تعریف، هرچند دقیق و کارآمد است، اما با برداشت عمومی و رایج از کلمه «ذهن» تفاوتهای بنیادینی دارد. درک این تفاوتها برای جلوگیری از خلط مبحث و فهم عمیقتر هر دو دیدگاه ضروری است.
الف) تعریف متداول و عمومی از «ذهن»
در کاربرد روزمره و حتی در بسیاری از شاخههای روانشناسی و فلسفه معاصر، «ذهن» یک مفهوم چترگونه است که به تمام فعالیتهای شناختی و آگاهانه یک فرد اطلاق میشود. بر اساس این دیدگاه:
- ذهن مساوی با کل آگاهی است: ذهن شامل همه چیز است؛ از احساس یک درد ساده، به یاد آوردن یک خاطره، حل یک مسئله ریاضی، احساس عشق یا خشم، تا خلاقیت هنری و تصمیمگیریهای اخلاقی.
- ذهن در مقابل بدن قرار میگیرد: در یک دوگانه معروف، ذهن به عنوان قلمرو غیرفیزیکیِ افکار، احساسات و آگاهی در برابر «بدن» به عنوان قلمرو فیزیکی و مادی قرار میگیرد.
- عقلانیت، هسته مرکزی ذهن است: اغلب وقتی از «ذهن» صحبت میشود، بلافاصله تواناییهای عالی شناختی مانند تفکر منطقی، استدلال، زبان و حل مسئله به ذهن متبادر میشود. در این دیدگاه، «عقل» بخش اصلی و محوری «ذهن» است.
- خلاصه: در تعریف متداول، «ذهن» تقریباً معادل کلِ «نفس انسان» در سنت فلسفی است و تمام قوای ادراکی و تحریکی را در بر میگیرد.
ب) تعریف تخصصی «قوای ذهنی»
در مقابل، تعریفی که ما به کار میبریم، بسیار تخصصیتر و محدودتر است. در این دیدگاه، «قوای ذهنی» تنها یک مرتبه خاص از مراتب ادراکی نفس است، نه تمام آن.
- ذهن به عنوان کارخانه پردازش صور: در این چارچوب، «قوای ذهنی» نقش یک کارخانه میانی را ایفا میکنند. وظیفه این کارخانه، گرفتن مواد خام از «حواس ظاهری» و تبدیل آنها به بازنماییهای پردازششده (صور خیالی و معانی جزئی) است. این بازنماییها سپس به عنوان ماده اولیه برای تحلیل به مرتبه بالاتر، یعنی «عقل»، ارسال میشوند.
- ذهن، واسطهای میان حس و عقل است: «قوای ذهنی» در این مدل، دقیقاً در مرز میان عالم ماده و عالم عقل قرار دارند. آنها ادراکات را از مادی بودنِ صِرف رها میکنند (تجرد مثالی/خیالی) اما هنوز آنها را به سطح کلیت و انتزاع کامل (تجرد عقلی) نرساندهاند. ذهن در اینجا با «جزئیات» سروکار دارد (صورتِ این درخت، خطرِ این گرگ)، در حالی که عقل با «کلیات» کار میکند (مفهوم کلی «درخت»، قانون کلی «خطر»).
- ذهن، متمایز از عقل و قلب است: برخلاف دیدگاه عمومی، در این مدل، عقل یک قوه جداگانه و برتر از ذهن است. همچنین «قلب» (جایگاه شهود و ایمان) نیز مرتبهای فراتر از عقل و ذهن قرار دارد. بنابراین، تفکر منطقی، استدلال، شهود و ایمان، فعالیتهای «ذهنی» به این معنای خاص نیستند.
- حیوانات دارای قوای ذهنی هستند: بسیاری از حیوانات همانند انسان قادرند صورت مثالی اشیاء را بازنمایی کنند و به صورت تجسمی بیندیشند. ولی دارای قوۀ عقلانی نیستند و نمیتوانند به صورت انتزاعی بیندیشند.
ج) نتیجهگیری: چرا این تمایز مهم است؟
این تمایز صرفاً یک بازی با کلمات نیست، بلکه کلید درک یک نقشه دقیق از آگاهی است. تعریف متداول از «ذهن» برای گفتگوهای عمومی مفید است اما اغلب منجر به یک دیدگاه مبهم و یکپارچه از آگاهی میشود که در آن، مرز میان تخیل، تفکر منطقی و شهود عرفانی مشخص نیست.
در مقابل، چارچوب علمی‑فلسفی با ارائه یک کالبدشکافی دقیق از نفس، به ما اجازه میدهد تا کارکرد هر قوه را به طور مجزا بررسی کنیم. این مدل به ما نشان میدهد که «به یاد آوردن یک خاطره» (کارکرد قوه خیال)، «استدلال منطقی» (کارکرد عقل نظری) و «باور داشتن یک قضیه» (کارکرد قلب)، سه فرآیند کاملاً متفاوت هستند که در سه سطح مختلف از وجود ما رخ میدهند.
بنابراین، با استفاده از اصطلاح «قوای ذهنی» برای مرتبه خیال، ما به صورت آگاهانه از تعریف رایج «ذهن» فاصله میگیریم تا بتوانیم با دقتی جراحیگونه، لایههای مختلف این پدیده شگفتانگیز یعنی «آگاهی» را از یکدیگر تفکیک کرده و بشناسیم.
۲.۶. چرا ذهن قادر است صورت مثالی اشیاء را بازنمایی کند؟
در پاسخ به این پرسش، باید توجه داشت که این توانایی نه امری تصادفی و نه صرفاً حاصل واکنشهای فیزیولوژیک مغز است، بلکه ریشه در ساختار وجودی نفس دارد. بر اساس اصل تشکیک وجود، نفس حقیقتی واحد اما دارای مراتب است؛ حقیقتی که از یکسو با بدن مادی مرتبط است و از سوی دیگر، در سطوح عالیتر خود با مراتب غیرمادی هستی اتصال دارد.
نخستین قوۀ ادراکی نفس (ذهن) نه در عالم ماده مستقر است و نه در عالم عقل، بلکه در عالم مثال قرار دارد و به همین دلیل، از قوانین، نسبتها و سنخیتهای حاکم بر آن عالم پیروی میکند. عالم مثال، عالمی است دارای شکل، مقدار و نسبت، بدون آنکه وابسته به جرم و انرژی باشد؛ و از همینرو، صورتهای ادراکی ذهن نیز واجد همین ویژگیاند.
بدین ترتیب، رابطهٔ میان شیء خارجی و تصویر ذهنی آن، رابطهای صرفاً علّی‑فیزیکی نیست، بلکه رابطهای سنخی و وجودی است. چون ذهن و عالم مثال در یک مرتبهٔ وجودی مشترک یا همافق قرار دارند، امکان «ترجمهٔ ادراکی» میان آنها فراهم میشود. این وضعیت را میتوان بهخوبی با تمثیل «فرستنده و گیرندهای که بر اساس یک قرارداد یا پروتکل واحد عمل میکنند» توضیح داد: تنها زمانی انتقال معنا ممکن است که هر دو طرف، قواعد واحدی را بپذیرند.
برای مثال، در مورد رنگ قرمز، آنچه در عالم ماده وجود دارد، صرفاً بسامد خاصی از امواج الکترومغناطیسی است. این بسامد، خودِ «رنگ» نیست، بلکه صرفاً محرّک حسی است. این تحریک، هنگامی به ادراک رنگ قرمز منجر میشود که نفس—در مرتبهٔ مثالی خود—این دادهٔ فیزیکی را طبق قوانین عالم مثال به یک صورت مثالی رنگین تبدیل کند. ذهن، رنگ قرمز را «خلق» نمیکند، بلکه آن را بر اساس ساختار مثالی خویش بازتولید میکند.
بنابراین، ذهن قادر است همان بسامد خاص را به تجربهٔ آگاهانهٔ «قرمز بودن» بازگرداند، نه به این دلیل که رنگ خاصیت فیزیکیِ موج است، بلکه چون قانون تبدیل بسامد به صورت رنگین در هر دو سوی این رابطه—یعنی در عالم مثال و در قوهٔ خیال نفس—یکسان است. این همقانونی، نتیجهٔ همان تشکیک نفس و استقرار قوای ادراکی آن در مرتبهٔ مثالی وجود است.
در نتیجه، ادراک، نه انعکاس مکانیکی جهان در ذهن است و نه صرف برساخت ذهنی؛ بلکه تحقق یک صورت مثالی در ساحت نفس است، صورتی که هم با واقعیت خارجی سنخیت دارد و هم با ساختار وجودی ادراککننده هماهنگ است.
۲.۷. محدودیتهای بازنمایی
تصویری که ذهن بازنمایی میکند به دلیل محدود بودن کانال ارتباطی میان صورت شیء و ذهن، یک تصویر کامل از صورت شیء نیست. در واقع، کانال ارتباطی قادر نیست همۀ رنگها و ویژگیهای موجود در صورت شیء را به ذهن منتقل کند، ولی آن چیزی که در ذهن بازنمایی میشود، همان صورت شیء است. رابطۀ میان صورت شیء و بازنماییهای ذهنی را میتوان به رابطه میان گوینده و تصویر بازنماییشدۀ او در تلویزیون تشبیه کرد. در اینکه تلویزیون تصویر گوینده را بازنمایی میکند، هیچ تردیدی وجود ندارد. ولی این تصویر حقیقت گوینده نیست.
۲.۸. عالم مثال ظرفی برای بازنماییهای ذهنی
در واقع میتوان گفت عالم مثال، ظرفی برای تحقق صورت اشیاء و بازنماییهای ذهنی است به همین دلیل است که ما هر چیزی را در جای خود مشاهده میکنیم.
بازنماییهای ذهنی تنها منحصر به دادههای حسی نمیشوند، بلکه اندوزش داده در حافظۀ بلندمدت بهمرور مغز را توانا میسازد تا در نبود دادههای حسی، پندارهایی شبیه به ادراکات را در ذهن بازآفرینی کند. این پندارها میتوانند:
- تجسم: کاملاً مشابه نمونههای واقعی باشند.
- تخیل: کاملاً ساختگی و غیرواقعی باشند؛ مانند دختر شاهپریان، سیمرغ یا بشقابپرنده.
۲.۹. فرآیند ضبط و بازنمایی
ممکن است این پرسش به ذهن خوانندۀ فرهیخته خطور کند چیزی که در ذهن بازنمایی شده چگونه در حافظه ضبط و مجدداً بازنمایی میشود. ما پیش از این در خصوص مشکک بودن نفس سخن گفتیم و دانستیم که یک سر نفس ریشه در ماده دارد و سر دیگر آن در عالم مجردات سیر میکند. ذهن در میانۀ نفس قرار دارد و صورت حیاتی تقریباً عجین با بدن است و قادر است بر جسم تأثیر بگذارد. بنابراین، اطلاعات مربوط به آنچه که در ذهن بازنمایی میشود، توسط صورت حیاتی در نورونها ثبت و ضبط میشود(Bear, Connors, & Paradiso, ۲۰۲۰, pp. ۳۵۰–۳۵۵; Eysenck & Keane, ۲۰۲۰, pp. ۲۱۰–۲۱۵). این اطلاعات بعدها میتواند توسط صورت حیاتی فعال شده و به صورت تجسم مجدداً در ذهن بازنمایی شوند به بیانی دیگر صورت حیاتی برای تجسم، بخشهایی از حافظه را فعال کرده و دادههای ذخیرهشده را به حافظۀ کوتاهمدت منتقل مینماید و آنها را در ذهن بازنمایی میکند. در این بازنمایی، شخص میتواند تصورات ذهنی را دستکاری کرده یا آنها را درهم آمیزد و مجدداً توسط صورت حیاتی به حافظه بسپارد(Eysenck & Keane, ۲۰۲۰, p. ۲۲۰-۲۲۵). ما این فرایند را تخیل مینامیم. بنابراین تخیل کار ذهن است نه مغز.
۳.سطح سوم: بازنمایی مفاهیم در عقل
پس از صعود تدریجی دادهها و صور از مرتبهی فیزیکی و حیاتی، از طریق بازنمایی ذهنی، سرانجام به سطحی میرسیم که میتوان آن را «سطح عقل» یا فرآیندهای عقلانی دانست؛ سطحی که ویژگی اصلی آن ادراک کلیات، تجرید از محسوسات، و تولید مفاهیم کلی و معانی انتزاعی است.
عقل؛ فراتر از بازنمایی ذهنی
ذهن غالباً دست به بازنمایی صور منفصل و ترکیبی اشیاء در قالب خیالات و ادراکات جزئی میزند؛ اما عقل توانایی ادراک کلیات و ساختن مفاهیم عام را داراست. این مفاهیم نه واقعیت مادی دارند و نه ماهیت صرفاً مثالی، بلکه دارای مرتبهای برتر و مستقل از ماده و خیال هستند .
مثلاً مفهوم «انسان» یا «گردش» را میتوان بدون رجوع به فردی خاص یا موقعیتی ویژه دریافت و مورد شناخت قرار داد. در نظام فلسفی ملاصدرا، عقل مرتبهای از وجود است که در آن، نفس به مقام تجرد میرسد و بهرهای از نور عقل کسب میکند. این مرتبه، به عنوان عالیترین مرتبهی صعود آگاهی، مبدأ ادراک مفاهیم کلی، تعقل انتزاعی، و امور ریاضی، منطقی و فلسفی است.
۴.خلاصه و نتیجهگیری
نمایه زیر، جریان دوگانه نزول و صعود آگاهی را در بستر طبیعت و نفس انسان به تصویر میکشد. این چرخه، داستان تبدیل «معنا» به «ماده» و بازگشت دوباره به «معنا» است:

الف) جریان آگاهی در هستی یا قوس نزول (مسیر خلق):
۱. عالم عقل: خلق مفاهیم بنیادین و نزول آن در قالب اطلاعات محض (طرح اولیه).
۲. عالم مثال: ظهور اطلاعات به صورت الگوهای هندسی و «صورتهای نوعیه» (مدلسازی).
این مسیر، بازخوانی مهندسی معکوسِ همان مراحل توسط نفس انسان است:
۱. ادراک حسی: مواجهه با دادههای خامِ شیء در عالم ماده.
۲. ادراک خیالی: بازنمایی صورت مثالی یا ساختار هندسی شیء در ذهن.
۳. ادراک عقلی: انتزاع و بازنمایی مفهوم ماهوی شیء در عقل.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
