در چارچوب متافیزیک مبتنی بر اصالت وجود و تشکیک وجود، نظام هستی بهصورت سلسلهمراتبی از مراتب گوناگون وجود فهم میشود. بر اساس این دیدگاه، وجود حقیقتی واحد است که در درجات مختلفی از شدت و کمال تحقق مییابد (ملاصدرا، ۱۱۳۸۰، ج ۱، ص ۲۷۳). نظریهی قوس نزول و قوس صعود وجود تبیینی از نحوهی گسترش و بازگشت مراتب وجود در این نظام هستیشناختی ارائه میدهد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۴۵).
استدلال بر این اصل را میتوان چنین تقریر کرد:
نخست، بر اساس اصل تشکیک وجود، حقیقت وجود دارای مراتب گوناگون شدت و ضعف است. برخی مراتب وجود از کمال و شدت بیشتری برخوردارند و برخی دیگر در مرتبهای پایینتر قرار دارند (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۷۸). بنابراین نظام واقعیت بهصورت سلسلهمراتبی از مراتب وجود قابل فهم است.
دوم، موجودی که در مرتبهی بالاتر وجود قرار دارد، از کمال بیشتری برخوردار است و در عین حال منشأ افاضه و پیدایش مراتب پایینتر میشود. از آنجا که وجود در مراتب عالی خود کاملتر و غنیتر است، میتواند منشأ صدور مراتب پایینتر قرار گیرد. این فرایند صدور یا تجلی مراتب پایینتر از مراتب عالیتر را قوس نزول مینامند (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۸۹).
در قوس نزول، وجود از مرتبهی اعلی بهتدریج در مراتب پایینتر ظهور مییابد و هر مرتبه نسبت به مرتبهی پیشین از شدت و کمال کمتری برخوردار است. در نتیجه، نظام هستی از مراتب عالیتر وجود آغاز میشود و به مراتب ضعیفتر، مانند عالم طبیعت و ماده، امتداد مییابد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۵۰).
سوم، در مقابل این جریان نزولی، در عالم موجوداتی وجود دارند که دارای قابلیت حرکت بهسوی مراتب بالاتر وجود هستند. بهویژه موجودات ذیشعور و دارای ادراک میتوانند در مسیر تکامل وجودی خویش از مرتبهای پایینتر به مرتبهای بالاتر از کمال حرکت کنند (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۲۰). این حرکت بهسوی کمال و شدت بیشتر وجود را قوس صعود مینامند.
چهارم، بر اساس اصولی مانند حرکت جوهری، موجودات مادی بهطور تدریجی در مسیر تکامل قرار دارند و میتوانند از مراتب ضعیفتر وجود به مراتب قویتر آن ارتقا یابند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۵۵؛ مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۱۵۶). در این مسیر، موجودات با گذر از مراتب مختلف کمال، بهسوی مبدأ اعلی وجودی که سرچشمهی همهی مراتب هستی است بازمیگردند.
بر این اساس، ساختار کلی نظام هستی را میتوان بهصورت دو جریان مکمل توصیف کرد: نخست، قوس نزول که بیانگر صدور و تنزل مراتب وجود از مبدأ اعلی به مراتب پایینتر است؛ و دوم، قوس صعود که بیانگر حرکت تکاملی موجودات از مراتب پایینتر بهسوی کمالات بالاتر و تقرب به مبدأ وجود است.
بنابراین، نظریهی قوس نزول و قوس صعود تصویری از نظام هستی ارائه میدهد که در آن مراتب وجود از مبدأ اعلی صادر میشوند و در عین حال، موجودات در مسیر تکامل خویش میتوانند بهسوی همان مبدأ عالی حرکت کنند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۶۰؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۳۵).
۱.سلسلهمراتب عقول
در سنت فلسفهٔ اسلامی، بهویژه در حکمت مشائی، نظریهٔ «سلسلهمراتب عقول» برای تبیین نسبت میان مبدأ نخستین هستی و مراتب پایینتر وجود مطرح شده است. بر اساس این نظریه، میان واجبالوجود و عالم طبیعت، مراتبی از موجودات مجرد و عقلانی قرار دارند که از آنها با عنوان «عقول» یاد میشود (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۰۲). این عقول موجوداتی مادی نیستند، بلکه مراتب مجردی از وجودند که در نظام طولی هستی، واسطهٔ صدور، افاضه و تدبیر مراتب پایینتر بهشمار میآیند و همواره و بهطور همزمان بر تمام مراتب پایینتر — از جمله عالم ماده — احاطهٔ وجودی و تدبیری دارند (فارابی، ۱۳۸۲، ص ۶۷).
مسئلهٔ اصلیای که این نظریه در پی حل آن است، چگونگی پیدایش کثرت از مبدأیی کاملاً واحد و بسیط است. در فلسفهٔ مشائی، خداوند بهعنوان واجبالوجود، حقیقتی کاملاً بسیط، نامتناهی و عاری از هرگونه ترکیب دانسته میشود (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۱، ص ۱۲۴). از چنین مبدأیی نمیتوان صدور بیواسطهٔ کثرت را بدون تبیین فلسفی پذیرفت؛ زیرا اگر از علت کاملاً واحد و بسیط، کثرتی بیواسطه صادر شود، نوعی کثرت در جهت علیت آن علت فرض شده است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۱۲). از همینجا قاعدهٔ مشهور «الواحد لا یصدر عنه إلا الواحد» اهمیت پیدا میکند؛ یعنی از واحد حقیقی، در مرتبهٔ نخست، تنها یک موجود صادر میشود (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۰۵).
بر اساس این قاعده، نخستین صادر از واجبالوجود، موجودی مجرد و عقلانی است که در فلسفهٔ مشائی «عقل اول» نامیده میشود. عقل اول از یکسو وابسته به مبدأ نخستین است و از سوی دیگر، به دلیل ممکنالوجود بودن خود، دارای جهات اعتباری گوناگون است. فیلسوفانی مانند فارابی و ابنسینا برای تبیین صدور مراتب بعدی، از همین جهات استفاده کردند (فارابی، ۱۳۸۲، ص ۷۲؛ ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۱۰). در تقریر ابنسینایی، عقل اول از آن جهت که واجبالوجود را تعقل میکند، منشأ صدور عقل بعدی میشود؛ از آن جهت که ذات خود را به اعتبار وجوب بالغیر تعقل میکند، نفس فلک پدید میآید؛ و از آن جهت که ذات خود را به اعتبار امکان ذاتی تعقل میکند، جسم فلک صادر میشود (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۲۳۵).
به این ترتیب، زنجیرهای از عقول و افلاک شکل میگیرد. عقل اول منشأ عقل دوم، نفس فلک نخست و جسم فلک نخست میشود؛ عقل دوم نیز به همین شیوه منشأ عقل سوم، نفس فلک دوم و جسم فلک دوم میگردد، و این روند تا عقل دهم ادامه مییابد (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۱۸). نکتهٔ کلیدی اینجاست که این مراتب عقلی، نهتنها مقدم بر عالم مادهاند، بلکه ساختار علّی ثابتی را تشکیل میدهند که تمام امکانهای تحقق در جهان مادی، از پیش در آنها «مستقر» است (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۱۳۲). عقل دهم که در فلسفهٔ مشائی «عقل فعال» نامیده میشود، با عالم زیر قمر ارتباط دارد و نقش افاضهٔ صور بر مواد طبیعی و نیز افاضهٔ معقولات بر نفس انسانی را بر عهده دارد (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۳، ص ۸۹).
در این نظام، تحدید عقول به عدد ده امری صرفاً شهودی یا کاملاً مستقل از دانش زمانه نبود، بلکه با کیهانشناسی بطلمیوسی پیوند داشت (نصر، ۱۳۸۵، ص ۱۴۵). در کیهانشناسی رایج آن دوران، عالم بر اساس افلاک متعدد تصویر میشد و فیلسوفان مسلمان کوشیدند نظام متافیزیکی خود را با این تصویر کیهانشناختی هماهنگ کنند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۱۵). از اینرو، عدد ده در نظریهٔ عقول مشائی تا حد زیادی حاصل پیوند میان قاعدهٔ صدور، نظریهٔ افلاک و نظام نجومی بطلمیوسی بود: نُه عقل برای افلاک و عقل دهم برای تدبیر عالم زیر قمر (فارابی، ۱۳۸۲، ص ۸۵).
بنابراین، ساختار عقول دهگانه را باید در درجهٔ نخست متعلق به سنت مشائی دانست. در این سنت، عالم هستی بهصورت نظامی طولی و منظم فهم میشود که در رأس آن واجبالوجود قرار دارد و پس از آن، مراتب عقول، نفوس فلکی، افلاک و در نهایت عالم طبیعت قرار میگیرند (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۹۵). عقول در این نظام، واسطههای هستیشناختی میان وحدت مطلق مبدأ و کثرت عالماند و نقش آنها توضیح چگونگی انتقال فیض وجود از مرتبهٔ اعلی به مراتب پایینتر است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۲۰).
ملاصدرا اصل وجود مراتب مجرد، عقول و وسایط وجودی را میپذیرد، اما آنها را در چارچوب مبانی تازهای مانند اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری و قاعدهٔ «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» بازتفسیر میکند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۲، ص ۱۴۵؛ ج ۶، ص ۷۸). در حکمت متعالیه، تأکید اصلی نه بر تثبیت عدد ده برای عقول، بلکه بر مراتب شدت و ضعف وجود و نحوهٔ تنزل حقیقت وجود از مبدأ اعلی تا عالم ماده است (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۱۸۹).
از منظر صدرایی، هستی حقیقتی واحد اما دارای مراتب است. این مراتب از شدیدترین مرتبهٔ وجود، یعنی واجبالوجود، آغاز میشوند و تا ضعیفترین مراتب وجودی در عالم ماده امتداد مییابند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۱، ص ۲۷۸). بنابراین، میان مبدأ اعلی و عالم طبیعت، مراتب واسط وجودی قابل تصور است؛ اما این مراتب الزاماً نباید در قالب همان نظام عددی عقول دهگانهٔ مشائی فهم شوند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۲۵). به بیان دیگر، حکمت متعالیه اصل سلسلهمراتب طولی وجود را میپذیرد، اما آن را از وابستگی کامل به کیهانشناسی بطلمیوسی و ساختار عددی افلاک جدا میکند (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۵۰). عقول، مراتب شدیدتر و بسیطتر همان حقیقت واحد وجودند که بهتناسب استعداد و ظرفیت هر مرتبهٔ پایینتر، جلوههای خاصی از خود را — که ما بهصورت قوانین و نظمهای طبیعی میشناسیم — افاضه میکنند (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۷۵).
در نتیجه، نظریهٔ عقول دهگانه را باید یکی از مهمترین تلاشهای فلسفهٔ مشائی برای تبیین نسبت میان توحید و کثرت دانست (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۳۰). این نظریه میکوشد نشان دهد که چگونه از مبدأیی کاملاً واحد و بسیط، جهانی متکثر و دارای مراتب پدید میآید، بیآنکه بساطت مبدأ نخستین مخدوش شود (فارابی، ۱۳۸۲، ص ۹۲). در عین حال، در حکمت متعالیه، این نظریه بیشتر به صورت کلیترِ مراتب طولی وجود و وسایط فیض بازخوانی میشود، نه لزوماً بهعنوان ساختاری ثابت و منحصر در عدد ده (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۲۸؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۵۵).
بنابراین، میتوان گفت که سلسلهمراتب عقول در فلسفهٔ اسلامی، بهویژه در سنت مشائی، نقشی اساسی در تبیین رابطهٔ میان وحدت مبدأ و کثرت عالم ایفا میکند (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۲۴۰). این نظریه از یکسو بر مبانی متافیزیکیای مانند بساطت واجبالوجود و قاعدهٔ الواحد استوار است، و از سوی دیگر، در صورتبندی تاریخی خود با کیهانشناسی زمانه پیوند دارد (نصر، ۱۳۸۵، ص ۱۵۲). ملاصدرا نیز اصل مراتب مجرد و وساطت وجودی را میپذیرد، اما آن را در افق گستردهتر اصالت وجود و تشکیک هستی بازتفسیر میکند و از التزام سختگیرانه به صورت عددی و فلکمحور نظریهٔ مشائی فاصله میگیرد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۲، ص ۱۵۰؛ مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۱۹۵).
از این منظر، میتوان میان دو جهت کلی در نظام هستی تمایز نهاد: قوس نزول و قوس صعود. در قوس نزول، حرکت هستی از وحدت به سوی کثرت است؛ یعنی فیض وجود از مبدأ واحد و بسیط آغاز میشود و در مراتب گوناگون تنزل مییابد تا به عالم طبیعت و ماده برسد (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۹۰). در چنین سیری، نظریهٔ سلسلهمراتب عقول معنا پیدا میکند؛ زیرا عقول، مراتب واسط میان وحدت مطلق مبدأ و کثرت عالماند. هر مرتبه از عقل، حدی از تنزل وجود و مرتبهای از ظهور کثرت را نمایندگی میکند و بهواسطهٔ آن، فیض وجود به مرتبهٔ پایینتر افاضه میشود (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۳۰).
اما در قوس صعود، جهت حرکت برعکس است. در این سیر، حرکت از کثرت به سوی وحدت صورت میگیرد. عالم ماده که پایینترین مرتبهٔ وجود و گستردهترین جلوهٔ کثرت است، در مسیر صعودی خود بهتدریج از پراکندگی، بساطت مادی و ضعف وجودی فاصله میگیرد و به سوی سازمانیافتگی، وحدت ساختاری و شدت بیشتر وجودی حرکت میکند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۶۰). در اینجا، کثرتهای پراکنده بهتدریج در ساختارهای منسجمتر گرد میآیند و از طریق ترکیب، پیوند و سازمانیابی، واحدهایی پیچیدهتر را پدید میآورند (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۰۰).
این فرایند را میتوان با مفهوم «نوخاستگی» توضیح داد. بر اساس اصل نوخاستگی، هنگامی که اجزای متعدد در یک ساختار منظم و هماهنگ به یکدیگر میپیوندند، ویژگیهایی در سطح کل پدید میآید که در اجزای منفرد بهتنهایی وجود ندارد (O’Connor & Wong, ۲۰۰۲). برای مثال، ویژگیهای یک سلول زنده را نمیتوان صرفاً به ویژگیهای جداگانهٔ مولکولهای تشکیلدهندهٔ آن فروکاست؛ زیرا حیات، خودتنظیمی، سوختوساز و پاسخ هماهنگ به محیط، در سطح کل سامانه و در اثر سازمانیافتگی اجزا ظاهر میشود. به همین معنا، پیچیدگی صرفاً به معنای افزایش تعداد اجزا نیست، بلکه به معنای پیدایش نسبتها، پیوندها و الگوهای سازمانیافتهای است که وحدتی تازه در دل کثرت ایجاد میکنند.
در این چارچوب، هرچه ساختارهای مادی پیچیدهتر و سازمانیافتهتر میشوند، ظرفیت آنها برای دریافت، پردازش و پاسخگویی به اطلاعات محیطی افزایش مییابد. این افزایش ظرفیت را میتوان نوعی افزایش «هوشمندی» دانست؛ البته نه لزوماً به معنای آگاهی انسانی، بلکه به معنای توان فزایندهٔ یک سامانه برای تعامل هماهنگ با محیط، حفظ خود، تنظیم رفتار و تولید پاسخهای متناسب (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۰۵). بدینترتیب، هوشمندی در مراتب پایین طبیعت به صورت واکنشپذیری فیزیکی و شیمیایی ظاهر میشود؛ در مراتب بالاتر به صورت خودسازماندهی و خودتنظیمی زیستی؛ و در مراتب عالیتر به صورت ادراک، یادگیری، حافظه، انتخاب و آگاهی.
مفهوم نوخاستگی در علم جدید، توصیفکنندهٔ پدیدار شدن کیفیتها یا قوانین جدید در سطوح بالاتر سازمانیافتگی است. در خوانش فلسفی حکمت متعالیه، این «ظهور» جدید، نه ایجادِ امری کاملاً بیسابقه، بلکه «تحقق» و «اشتداد» امری است که همواره بهعنوان امکان و استعداد در مراتب پیشین وجود داشته است (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰). قوس صعود وجود در عالم ماده — که در حرکت جوهری متجلی است — سفر ماده به سوی تحققبخشی به استعدادهایی است که از پیش توسط مراتب عالیتر وجود (عقول) در آن تعبیه شده است (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۶۵). به بیان دیگر، عقول بهعنوان علل ثابت، چارچوب کلی همهٔ امکانهای صعودی را تعیین میکنند و ماده در مسیر حرکت جوهری خود، این امکانها را بهتدریج و بر اساس استعداد خود فعلیت میبخشد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۴۰). بنابراین، مراتب جدید پیچیدگی، خلقِ عقول جدید نیستند، بلکه جلوههای متنوع و متشکّلی از تدبیر همان عقول ثابتاند که در هر مرحله، به تناسب ظرفیت آن مرتبهٔ مادی، خود را نشان میدهند (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۸۰).
به بیان دیگر، عقول در قوس نزول بهعنوان مراتب مجرد و واسطههای افاضهٔ وجود مطرح میشوند؛ اما در قوس صعود، آثار و تجلیات آنها بهتدریج در ماده آشکار میگردد (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۱۰). هر مرتبهٔ بالاتر از سازمانیافتگی مادی، ظرفیت بیشتری برای پذیرش و نمایش آثار عقلانی دارد. بنابراین، هوشمندی بیشتر در عالم ماده را میتوان نشانهای از شدت یافتن وجود، افزایش وحدت در دل کثرت، و نزدیکتر شدن ساختارهای مادی به مراتب عقلانی دانست (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۷۰).
بر این اساس، تکامل عالم ماده صرفاً یک فرایند مکانیکی یا افزایشی نیست، بلکه میتوان آن را حرکتی وجودی از پراکندگی به وحدت، از بساطت به پیچیدگی، و از واکنشپذیری ساده به هوشمندی پیشرفته دانست (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۵). در این مسیر، ماده با حفظ مرتبهٔ مادی خود، بهتدریج قابلیتهای بالاتری را آشکار میسازد. ترکیبات سادهٔ شیمیایی به سامانههای خودسازمانیافته تبدیل میشوند؛ سامانههای خودسازمانیافته زمینهٔ پیدایش حیات را فراهم میکنند؛ حیات در مسیر تکامل زیستی به دستگاههای عصبی پیچیدهتر میرسد؛ و در نهایت، در انسان، آگاهی بازتابی، تفکر مفهومی و عقل نظری ظهور مییابد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۴۵).
بنابراین، اگر قوس نزول را حرکت از وحدت عقلانی به کثرت مادی بدانیم، قوس صعود را میتوان حرکت از کثرت مادی به سوی وحدت عقلانی دانست. در قوس نزول، عقول واسطهٔ تنزل فیض و پیدایش مراتب کثیر عالماند؛ اما در قوس صعود، ماده از طریق پیچیدگی، سازمانیافتگی و نوخاستگی، بهتدریج استعداد ظهور مراتب بالاتر هوشمندی را پیدا میکند. این سیر صعودی در نهایت به پیدایش موجودی میانجامد که نهتنها به محیط واکنش نشان میدهد، بلکه خود و جهان را میشناسد، دربارهٔ هستی تأمل میکند و قادر است نسبت خود را با مبدأ وجود دریابد (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۱۵).
از اینرو، عقل انسانی را میتوان نقطهٔ اوج ظهور عقلانیت در عالم ماده دانست؛ مرتبهای که در آن، کثرت مادی به بالاترین سطح وحدت درونی و خودآگاهی میرسد (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۷۵). انسان از یکسو موجودی طبیعی و برآمده از فرایندهای مادی و زیستی است، اما از سوی دیگر، بهواسطهٔ عقل و آگاهی، حامل مرتبهای از وجود است که او را به عالم مجردات و مراتب بالاتر هستی پیوند میدهد. به این ترتیب، سلسلهمراتب عقول در قوس نزول و تکامل آگاهی در قوس صعود، دو وجه مکمل یک حقیقتاند: یکی بیانگر تنزل وحدت به کثرت، و دیگری نشاندهندهٔ بازگشت کثرت به سوی وحدت (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۸۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۵۰).
۲. افاضه صورت در قوس صعود
در قوس صعودی، ماده بهتدریج استعداد پذیرش مراتب پیچیدهتر و شدیدتر وجود را مییابد. هرگاه پیچیدگی در سطحی از وجود از حدّ معینی فراتر رود، زمینهی ظهور صورتی نو فراهم میشود؛ صورتی که مقتضیات و قانونمندی ویژهی خود را دارد. تدبیر و افاضهی چنین صورتی مستلزم مرتبهای برتر از عقل است؛ عقلی که در سلسلهمراتب عقول به مبدأ وجود نزدیکتر است و از شدت وجودی بالاتری برخوردار است.
اگر این منطق را به پیدایش مولکولها از دل میدانهای کوانتومی تعمیم دهیم، میتوان یک سلسله مراتب صعودی از پیچیدگی، صورت و عقول ترسیم کرد. در هر مرحله، وقتی پیچیدگی از آستانهای میگذرد، «صورت» تازهای پدید میآید که قانونمندی خاص خود را دارد.
اکنون به مرحلهای رسیدهایم که میتوانیم بر اساس گفتمانی که میان حکمت متعالیه و نظریه میدانهای کوانتومی ایجاد کردیم، مراحل خلقت را از دیدگاه جهانبینی علمی-فلسفی توصیف کنیم
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
