با وجود این نقاط اشتراک امیدوارکننده، ما با یک چالش عظیم معرفتشناختی روبرو هستیم. فلسفه و علم، دو جهتگیری معرفتی متفاوت دارند:
- فلسفه، بهویژه متافیزیک صدرایی، از رویکردی «کل به جزء» بهره میگیرد؛ بدین معنا که از اصول بنیادین هستیشناختی – مانند اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری – آغاز کرده و بر اساس آنها، تبیینی از فرایند آفرینش و پدیداری اشیاء در عالم طبیعت ارائه میدهد. در این چارچوب، خلقت نه بهمثابه رویدادی ایستا، بلکه بهصورت جریانی پیوسته از تجلی وجود از مبدأ اعلی به مراتب نازلتر هستی فهم میشود. از آنجا که این اصول ناظر به سطح پیشینی و بنیادینِ واقعیت هستند، گزارههای فلسفی بهمعنای دقیق کلمه ابطالپذیر تجربی نیستند؛ نه از سر ضعف، بلکه بدین سبب که فلسفه با لایهای از هستی سروکار دارد که خود، شرط امکان تجربه و آزمون تجربی را فراهم میکند، نه موضوع مستقیم آنها.
- در مقابل، علوم تجربی بهویژه فیزیک مدرن، از رویکردی «جزء به کل» پیروی میکنند. این علوم از مشاهده، اندازهگیری و مدلسازی پدیدههای جزئی و آزمونپذیر – نظیر رفتار ذرات بنیادی، میدانهای کوانتومی و ساختارهای ریاضی حاکم بر طبیعت – آغاز کرده و در نهایت به نظریههایی کلان همچون نظریه میدانهای کوانتومی یا کیهانشناسی مدرن دست مییابند. اساس اعتبار این نظریهها در ابطالپذیری و آزمونپذیری تجربی آنهاست؛ به این معنا که هر نظریه علمی همواره موقتی، مشروط و گشوده به بازنگری است. همین ویژگی سبب میشود علوم تجربی صرفاً بتواند آن وجه از هستی را توصیف کند که در افق تجربه، اندازهگیری و تکرارپذیری قرار میگیرد، و نه ساحتهای بنیادینتر وجود که پیشفرض امکان خود علماند.
از آنجا که این دو رویکرد در جهتهای معرفتی متفاوت – و گاه متقابل – حرکت میکنند، ایجاد پل معرفتی میان آنها کاری دشوار و گاه غیرممکن به نظر میرسد. صرفِ یافتن شباهتهای مفهومی یا قیاسهای استعاری میان مفاهیم فلسفی و نظریههای فیزیکی برای ایجاد رابطۀ مفهومی کفایت نمیکند. آنچه ضرورت دارد، تدوین یک روششناسی دقیق است که بتواند ضمن حفظ استقلال ساحت فلسفه و علم، امکان گفتوگوی منطقی و سازنده میان آنها را فراهم آورد و در نهایت، تصویری منسجم و غیرتقلیلگرایانه از هستی ارائه دهد.
۱.دیالکتیکِ ادراک؛ راه سوم در معرفتشناسی
برای عبور از دوگانگی معرفتشناختی میان رویکردهای کلبهجزء (روش قیاسی) و جزءبهکل (روش استقرایی)، میتوان از الگوی ادراک انسانی الهام گرفت. یافتههای علوم شناختی نشان میدهند که ادراک نه صرفاً فرایندی منفعلانه و نه کاملاً ذهنیساخته، بلکه حاصل تعامل پویای دو سامانۀ پردازشی «پایینبهبالا» و «بالابهپایین» است (Goldstein, ۲۰۱۴, pp. ۴۲-۴۵). سامانۀ پایینبهبالا با دریافت دادههای حسی خام آغاز شده و آنها را به عناصر ابتدایی ادراکی تجزیه میکند؛ این فرایند با روش تجربی در علوم طبیعی همسانی دارد، زیرا زمینۀ عینی و مادّیِ لازم برای نظریهپردازی را فراهم میآورد. در سوی دیگر، سامانۀ بالابهپایین با بهرهگیری از دانش پیشین، چارچوبهای مفهومی و ساختارهای ذهنی، دادههای پراکنده را سامان میدهد و تفسیر میکند (Goldstein, ۲۰۱۴, pp. ۹۱-۹۵)؛ این سامانه با معرفت فلسفی قرابت دارد، زیرا زمینۀ کلانِ معناافزایی و تأویل را فراهم میسازد.
این دو جریان پردازشی نه در تقابل، بلکه در چرخهای دیالکتیکی با یکدیگر عمل میکنند. این چرخه، که میتوان آن را «چرخۀ ادراک» نامید، از دو نیمۀ مکمّل تشکیل شده است: نیمۀ نخست، یعنی حرکت جزءبهکل (یا پایینبهبالا)، وظیفۀ تبدیل عناصر فیزیکی و جزئی به مفاهیم کلی را بر عهده دارد. بهعنوان مثال، هنگامی که موجودی عینی را مشاهده میکنیم و آن را «درخت» مینامیم، درخت نه خودِ شیء، بلکه مفهومی است که ذهن بر اساس شباهتها و انتزاع از مصادیق جزئی ساخته است. اشیاء، جزئی و تجربیسنجشپذیرند، اما مفاهیم، کلی و غیرقابلسنجشاند؛ بهگونهای که نمیتوان «مفهوم درخت» را در آزمایشگاه بهطور مستقیم اندازهگیری کرد. نیمۀ دوم، یعنی حرکت کلبهجزء (یا بالابهپایین)، مأموریت یافتن مصداق برای مفاهیم کلی را بر عهده دارد. بدین معنا که ذهن با در دست داشتن مفهوم کلی «درخت»، در جهان عینی به جستجوی موجودی میپردازد که ویژگیهای منطبق با آن مفهوم را دارا باشد؛ وقتی چنین موجودی یافت شود، گفته میشود «این درخت است». اما پرسش بنیادین این است که آیا آنچه یافته شده، واقعاً «درخت» است، یا صرفاً مصداقی از مفهومی کلی؟
بهنظر میرسد که امروزه این شیوۀ نقد، بهویژه در نسبت علم و فلسفه، موجب گسست میان این دو حوزۀ معرفتی شده است. برای نمونه، هنگامی که گفته میشود «میدان کوانتومی در حالت پایه، مصداقی برای مفهوم مادۀ اولی است»، بیدرنگ این ادعا مورد نقد قرار میگیرد که «مادۀ اولی» مفهومی کاملاً مجرد و فاقد هرگونه تعیّن ماهوی است، در حالی که میدانهای کوانتومی در حالت پایه، موجودیتهایی فیزیکی و دارای تعیّنات نظری و تجربیاند و بنابراین نمیتوانند مصداقِ مفهومی فاقد تعیّن باشند. این نقد، هرچند بظاهر منطقی است، اما ناشی از خلط میان سطوح زبانی، هستیشناختی و روششناختی است؛ چه اینکه رابطۀ مفهوم و مصداق، نه رابطۀ همارزی و نه رابطۀ اینهمانی، بلکه رابطۀ تناظر است. منظور از تناظر، همریختیِ کارکردی میان مفهوم و مصداق است؛ نه اینهمانیِ وجودشناختی. بنابراین، برای بازسازی پیوند علم و فلسفه، ضروری است که این چرخۀ ادراکی را بهعنوان الگویی برای فهم متقابل این دو حوزه بهکار گیریم و از هرگونه فروکاستن یک سطح به سطح دیگر پرهیز کنیم. به بیان دیگر کلید حل مشکل در دو مفهوم «مفهومیابی» و «تناظریابی» نهفته است. در این چارچوب، «مفهومیابی» نقشی همانند جریان بالابهپایین ایفا میکند: چارچوبی کلی فراهم میآورد که دادههای پراکنده را در یک افق معنادار سازمان میدهد. در برابر، جریان پایینبهبالا با تأمین شواهد عینی، زمینهای برای «تناظریابی» فراهم میآورد؛ یعنی امکانِ آزمونِ مفهومپردازیها در مواجهه با واقعیت.
گرچه این دو در یک مارپیچ هرمنوتیکی به هم میپیوندند، ولی همواره افق مفاهیم فلسفی فراتر از افق مفاهیم تجربی است. به بیان دیگر هر نظریه علمی نوعی مفهومیابی از دادههای واقعی است. این مفاهیم باید متناظر با مفاهیم پایۀ فلسفی باشند، ولی لزوماً مفاهیم پیشرفته فلسفی قابلیتِ تناظر با مصادیق تجربی را ندارند.
تناظریابی، بهعنوان حلقهٔ واسط، این امکان را فراهم میآورد که مفاهیم فلسفی در پرتو یافتههای علمی بازخوانی شوند و یافتههای علمی در پرتو چارچوبهای مفهومی معنا پیدا کنند. این تناظرها هرگز بهمعنای یکیانگاری یا فروکاستنِ فلسفه به علم نیست، بلکه بهمثابهٔ «پلهایی معرفتشناختی» عمل میکنند که امکانِ ترجمهپذیریِ محدود و گفتوگویِ مستمر را میان دو حوزه فراهم میآورند. تعامل پویای این دو، هم علم را از تجربهگراییِ صرف رها میسازد و هم فلسفه را از جزماندیشی نجات میدهد. الگوی شناختی انسان، بدینسان، سرمشقی برای ساماندهی کل دستگاه معرفت بشری بهمثابه یک کل پویا خواهد بود.
۲. پیامدهای مطلقانگاری؛ از انزوای معرفتی تا گسل تمدنی
نمودِ غالبِ شکاف معرفتی در ایرانِ معاصر، نه تقابلی آشکار و جنگِ تمامعیار میان دو جهانبینی، که گونهای انزوایِ متقابل و نبودِ مبادلهٔ معرفتی است. برخلافِ خوانشهایِ افراطی که بر تقابلِ مستقیمِ علم و دین تأکید دارند (مانند دوگانۀ پوزیتیویسمِ منطقی در برابرِ متافیزیکِ سنتی)، آنچه در بسترِ تاریخی و اجتماعیِ ایران رخ داده، بهمراتب ظریفتر و در عین حال پنهانکارتر است: دو قلمرویِ معرفتیِ «حکمتِ اسلامی» و «علومِ تجربیِ مدرن» بهسانِ دو جزیرهٔ معرفتیِ جداافتاده عمل میکنند که فاقد هرگونه پل ارتباطی، گفتوگوی روشمند و مبادلۀ محتوایی هستند. این پدیده، که میتوان آن را «گسستِ هرمنوتیکی» نامید، نه از سرِ دشمنی، بلکه از سرِ بیگانگی و نبودِ زبانِ مشترک شکل گرفته است (گلشنی، ۱۳۹۵، صص ۴۵-۳۲؛ نصر، ۱۳۸۷، صص ۱۸۰-۱۶۵).
در این فضایِ گسسته، هر یک از این دو جزیره، بهگونهای جداگانه، بخشی از نیازهایِ معرفتی و عملیِ جامعه را تأمین میکنند، اما هر دو از نقصانی اساسی رنج میبرند:
جزیرۀ نخست، یعنی جهانبینیِ علممحورِ متأثر از علومِ تجربیِ مدرن (که غالباً با قرائتی ابزاری از علم همراه شده است)، با تکیه بر روششناسیِ مبتنی بر مشاهده، اندازهگیری و مدلسازی، بهطورِ مؤثری نیازهایِ عینی و فنیِ جامعه را پاسخ میگوید (Kuhn, ۱۹۶۲/۲۰۱۲, pp. ۱۰-۲۲). با این حال، این جزیره بهدلیلِ نادیدهگرفتنِ چارچوبهایِ فلسفیِ معنابخش، در سطحِ شناختیِ ابزاری و دادههایِ فاقدِ جهتگیریِ هستیشناختی و اخلاقی باقی میماند و از پاسخ به پرسشهایِ بنیادینِ انسان دربارهٔ معنا، ارزش و غایت عاجز است (Habermas, ۱۹۷۱, pp. ۵۶-۶۲).
جزیرۀ دوم، یعنی جهانبینیِ دینیِ مبتنی بر حکمتِ متعالیه، با بهرهمندی از میراثِ غنیِ فلسفۀ اسلامی، نظامی منسجم از معنا، غایت و سلسلهمراتبِ وجودی را ارائه میدهد (ملاصدرا، ۱۹۸۱/۱۳۸۳، صص ۱۵۰-۱۲۰). با این حال، این جزیره بهدلیلِ انزوایِ خود از دستاوردهایِ عینیِ علومِ تجربی، در عرصۀ عملی و حلِ مسائلِ ملموسِ اجتماعی، کارآمدیِ لازم را از دست داده و غالباً در سطحِ مفاهیمِ انتزاعی و کلی باقی میماند (Golshani, ۲۰۰۰, pp. ۸۸-۹۵). این انزوا، نه تنها بهناتوانیِ این جهانبینی در گفتوگو با واقعیتِ عینی انجامیده، بلکه اعتبارِ آن را در نزدِ نسلِ جدید که با دستاوردهایِ علمی آشناست، به چالش کشیده است (اکبریان، ۱۳۹۲، صص ۲۰۰-۱۸۰).
نتیجۀ این دوگانگیِ جزیرهای، جامعهای است که در آن، هر دو سوی گسل از نوعی محرومیتِ معرفتی رنج میبرند: گروهِ علممحور، از چارچوبیِ معنایی برای جهتدهی به دادهها و نظریههایِ خود بیبهره است (که بهاصطلاحِ کانت، دچار «تهیبودنِ مفاهیم» است)؛ و گروهِ دینمحور، از ابزارِ عینی و روششناختیِ لازم برای تحققِ آرمانهایِ خود در جهانِ خارج ناتوان است (که دچار «نابیناییِ شهودها»ست) (Kant, ۱۷۸۱/۱۹۹۸, pp. ۱۹۳-B75). در چنین وضعیتی، هر دو قطب، یکدیگر را نه رقیب، که بیربط میپندارند؛ در حالی که هر یک بهنوعی به خارج از این مرزها (غرب یا سنتِ صرف) وابستهاند و ظرفیتِ رفعِ نیازهایِ یکدیگر را در درونِ خود دارند (Golshani, ۲۰۰۳, pp. ۱۱۲-۱۱۸).
راهِ برونرفت از این بنبستِ معرفتی، در برقراریِ مبادلهای پویا و روشمند میان این دو جزیره نهفته است. اگر این مبادله بر اساسِ دیالکتیکِ ادراک و اصولِ معرفتِ جامع (که در این فصل صورتبندی شد) تحقق یابد، همافزاییِ حاصل از آن میتواند نیازهایِ هر دو را برطرف سازد: علم، با بهرهگیری از چارچوبهایِ فلسفیِ دینی، به جهتگیریِ معنادار و چارچوبی برای نظریهپردازی دست مییابد (Boyd et al., ۱۹۹۱, pp. ۴۵-۵۲)؛ و فلسفه و دین، با بهرهمندی از دستاوردهایِ عینیِ علم، به زبانِ مشترکی برای ورود به عرصۀ عمومی و پاسخگویی به مسائلِ عینیِ جامعه مجهز میشوند (Barbour, ۲۰۰۰, pp. ۱۳۰-۱۳۸). این، همان راهِ سوم معرفتشناختی است که در آن، مفهومیابی و تناظریابی در چرخهای بازگشتی و اصلاحشونده، به تولیدِ معرفتیِ پویا، منسجم و غایتمند میانجامند
(Neisser, ۱۹۷۶, pp. ۲۰-۲۴؛ Eysenck & Keane, ۲۰۱۵, pp. ۸۸-۹۲).
۳. تناظریابی مفاهیم فلسفی؛ گامی بهسوی پلِ معرفتی
اگر تا اینجا نشان دادیم که گسلِ تمدنی ریشه در انزوایِ متقابلِ دو جزیرهٔ معرفتی دارد و راهِ برونرفت از آن، در برقراریِ مبادلهای پویا و روشمند میان آنها نهفته است، اکنون پرسشِ راهبردی این است: این مبادله، در عمل، چگونه آغاز میشود؟ پاسخ، طراحی یک روش برای تناظریابی است: گام نخست در این روش یافتن مفاهیمی که قابلیت تناظریابی دارند. گام دوم صورتبندی این مفاهیم به گونهای که قابلیتِ تناظر داشته باشند؛ گام سوم استدلالی که نشان دهد مفاهیم یافته شده متناظرند.
منظور از «تناظریابیِ مفاهیم فلسفی»، تلاشیست روشمند برای یافتنِ همریختیهای کارکردی، شباهتهای ساختاری، و قابلیتهای تفسیریِ متقابل میان مفاهیمی که در فلسفه، بهویژه در حکمتِ متعالیه، بهصورتِ انتزاعی و هستیشناختی صورتبندی شدهاند، با یافتهها و چارچوبهای علوم تجربی. این تناظریابی، نه از سرِ تقلیلِ فلسفه به علم (چراکه فلسفه، ساحتی فراتر از تجربه را نیز دربر میگیرد)، بلکه بهقصدِ ایجادِ زبانِ مشترک و نقاطِ عطفِ گفتوگو صورت میگیرد. بهعبارتِ دیگر، اگر فلسفه، «مفهوم» را بهمثابهٔ قالبی برای فهمِ واقعیت ارائه میدهد، علم میتواند «تناظرهایی عینی» برای آن مفهوم فراهم آورد تا از این رهگذر، مفهوم از تهیبودن (بهاصطلاحِ کانت) نجات یابد و در عین حال، علم از نابیناییِ ناشی از فقدانِ چارچوبِ مفهومی رهایی یابد.
برای روشنتر شدنِ این هدف، یک نمونهٔ عینی از تناظریابیِ اولیه را مطرح کنیم:
حرکتِ جوهری و نظریهٔ میدانهای کوانتومی: فلسفۀ صدرایی، «حرکتِ جوهری» را بهعنوانِ تحولِ باطنی و مستمرِ جوهرِ اشیاء تعریف میکند که در بسترِ زمان رخ میدهد و موجبِ سیالیتِ ذاتیِ وجود است. در نظریهٔ میدانهای کوانتومی، میدانها در حالتِ پایه (خلأ کوانتومی) نیز دارای نوساناتِ دائمیاند و ذرات، نه موجوداتِ ثابت، که برانگیختگیهایِ گذرایِ میدانها محسوب میشوند (حجتی، منفرد و رزمی، ۱۴۰۰).
در اینجا، میان «حرکت جوهری» و «تحولِ پیکربندیهایِ میدانی» تناظرِ کارکردی قابلِ تشخیص است: هر دو، بهنوعی بر «سیالیتِ ذاتیِ بسترِ وجودی» دلالت دارند و هر دو، تحول را نه یک عارضِ سطحی، بلکه امری درونی و بنیادین میدانند.
در اینجا باید این دو مفهوم به نحوی صورتبندی شود که امکان استدلال برای تناظر وجود داشته باشد. البته این تناظر، صرفاً برای گشودنِ فضایِ گفتوگوست و ادعایِ همسانیِ هستیشناختی میان این دو مفهوم را ندارد.
تمایزِ روششناختی
البته، این تناظریابیها، هرگز بهمعنایِ فروکاستنِ مفاهیمِ فلسفی به پدیدههایِ فیزیکی نیست؛ بلکه بهمعنایِ یافتنِ نقاطِ تلاقیِ مفهومی است که در آنها، زبانِ علم و فلسفه میتوانند بر سرِ یک پدیدهیِ واحد، به گفتوگو بنشینند، بیآنکه یکی، قلمرویِ دیگری را انکار کند. این، دقیقاً همان کاری است که کانت با مفاهیمِ پیشینیِ خود انجام داد: او مفاهیمی چون علیت و جوهر را نه بهعنوانِ ویژگیهایِ جهانِ خارج، بلکه بهعنوانِ شرطِ امکانِ تجربه صورتبندی کرد (Kant, ۱۷۸۱/۱۹۹۸, pp. ۱۲۷-۱۴۵). ما نیز در اینجا، بهجایِ اثباتِ وجودِ عینیِ مفاهیمِ فلسفی، در پیِ آن هستیم که نشان دهیم این مفاهیم، با ساختارهایِ جهانِ تجربی، تناظرهایِ کارکردیِ معناداری دارند که میتوانند بهعنوانِ پلِ گفتوگو عمل کنند.
هدفِ نهایی: هرمنوتیکِ دوگانه
بنابراین، هدفِ نهاییِ تناظریابیِ مفاهیمِ فلسفی، چیزی نیست جز طراحیِ یک هرمنوتیکِ دوگانه: علمی که مفاهیمِ فلسفی را در قالبِ فرضیههایی قابلِ آزمون بازخوانی کند، و فلسفهای که دادههایِ علمی را در افقی غایتشناختی و وجودشناختی بازتفسیر نماید. در این مسیر، آنچه از هر دو سو ضرورت دارد، تواضعِ معرفتی است: علم، از مطلقانگاریِ تجربهگرایانه دست بردارد و فلسفه، از جزماندیشیِ انتزاعی فاصله بگیرد. تنها در سایهٔ چنین تواضعی، مفهومیابی و تناظریابی در چرخهای بازگشتی به هم میرسند و آن همافزاییِ شناختیِ وعدهدادهشده، بهتدریج تحقق مییابد.
جمعبندی
بدینترتیب، در این فصل نشان دادیم که:
۱. گسلِ تمدنی در ایران، نه تقابلِ آشکار، بلکه انزوایِ متقابلِ دو جزیرهٔ معرفتی (علمِ ابزاری و فلسفهٔ انتزاعی) است.
۲. راهِ برونرفت، برقراریِ مبادلهای پویا و روشمند بر اساسِ دیالکتیکِ ادراک است.
۳. نقطهٔ عزیمتِ عملیِ این مبادله، «تناظریابیِ مفاهیم فلسفی» در ساختارِ جهانِ تجربی است؛ یعنی یافتنِ همریختیهای کارکردی و شباهتهای ساختاریِ میانِ مفاهیمِ فلسفی و یافتههای علمی. این تناظریابی، نه برای اثباتِ تجربیِ فلسفه، بلکه برای ایجادِ زبانِ مشترک و فضایِ گفتوگو صورت میگیرد و هرگز بهمعنایِ فروکاستنِ فلسفه به علم یا یکیانگاریِ هستیشناختیِ آنها نیست.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
