در یک تقسیمبندی بسیار کلی و کلان، جهانبینیها (یا پارادایمهای اساسی فکری) را میتوان به سه دسته یا جریان اصلی تقسیم کرد که هر یک، پاسخهای متفاوتی به پرسشهای بنیادین وجود، معرفت و ارزش ارائه میدهند. این سه دستهبندی کلان عبارتاند از:
۱. جهانبینی الهی/دینی
هسته مرکزی این جهانبینی، اعتقاد به وجود یک یا چند وجود فراطبیعی (خدا، خدایان، روح کل، نیروی برتر) است که:
- منشأ هستی: جهان را آفریده یا بر آن حکم میراند.
- منشأ معنا و ارزش: معنا، ارزشهای اخلاقی و هدف نهایی زندگی، ریشه در امر مقدس، اراده الهی یا هماهنگی با نظم کیهانی دارد.
- منبع معرفت: وحی، متون مقدس، سنت دینی و عقل (در خدمت دین) به عنوان منابع معتبر شناخت به شمار میروند.
- دیدگاه به انسان: انسان موجودی دارای روح، مسئول در برابر آفریدگار و دارای سرنوشتی فراتر از زندگی مادی است.
- مثالها: جهانبینی اسلام، مسیحیت، یهودیت، هندوئیسم، بودیسم (در برخی تفسیرها).
۲. جهانبینی عقلگرا/فلسفی سکولار
این جهانبینی بر توانایی ذهن انسان (عقل، منطق، تجربه) به عنوان تنها یا اصلیترین منبع شناخت تأکید دارد و امر فراطبیعی را به حاشیه میراند یا نفی میکند.
- منشأ هستی: جهان را میتوان با قوانین طبیعی، ماتریالیسم یا ایدهآلیسم فلسفی (بدون ارجاع به خدا) تبیین کرد.
- منشأ معنا و ارزش: ارزشها و معنا، اموری هستند که انسانها به طور عقلانی میسازند، انتخاب میکنند یا از شرایط اجتماعی و تاریخی برمیآیند (اومانیسم، اگزیستانسیالیسم، کانتینیسم).
- منبع معرفت: عقل (خردگرایی)، تجربه (تجربهگرایی)، علم و روشهای نقادانه فلسفی.
- دیدگاه به انسان: انسان موجودی عاقل، آزاد و خودمختار است که مسئول ساختن زندگی و ارزشهای خویش است.
- مثالها: جهانبینی اومانیستی، اگزیستانسیالیسم، ایدئالیسم آلمانی (هگل)، پراگماتیسم، خردگرایی انتقادی.
۳. جهانبینی علممحور/طبیعتگرایانه
این جهانبینی روش تجربی را تنها راه موثق شناخت واقعیت میداند.
- منشأ هستی: جهان تابع قوانین علی طبیعی است. هر پدیدهای نهایتاً با علم فیزیک، شیمی، زیستشناسی و علوم عصبی قابل توضیح است.
- منشأ معنا و ارزش: معنا و اخلاق، پدیدههایی تکاملی، روانشناختی یا اجتماعی هستند که باید با روش علمی مطالعه شوند. ممکن است به «معناسازی» فردی تقلیل یابند.
- منبع معرفت: منحصراً روش علمی مبتنی بر مشاهده، آزمایش، تکرارپذیری و تبیین طبیعی.
- دیدگاه به انسان: انسان یک موجود زیستی پیچیده است، محصول تکامل داروینی، و ذهن/آگاهی پدیدهای است که از فعالیت مغز برمیآید.
- مثالها: جهانبینی پوزیتیویسم منطقی، ماتریالیسم علمی، طبیعتگرایی متافیزیکی، برخی اشکال سکولاریسم رادیکال.
۴.جهانبینی و گسل تمدنی
این تقسیمبندی، به بهترین شکل، جغرافیای گسلِ تمدنی را ترسیم میکند: در یک سو، جهانبینیِ دینیِ انقلاب با بنیادهای متافیزیکیِ خود؛ در سوی دیگر، نظامهای مدرنِ اقتصادی، حقوقی و مدیریتی که بر پایۀ منفعتطلبی و عقلانیتِ ابزاری استوار شدهاند. اما مسئله، آنچنان که برخی میپندارند، تعارضی انتزاعی میان «علم و دین» نیست؛ بلکه تقابلِ دو سطح از معرفت است: از یک سو، حکمتِ هستیشناختیِ اسلامی که به پرسش از چیستیِ وجود، غایت و مراتبِ آن میپردازد؛ از سوی دیگر، علومِ تجربی که به مثابۀ روشی برای پیشبینی و کنترلِ پدیدههای طبیعی عمل میکنند، بدون آنکه هیچگونه موضعِ وجودشناختیِ مثبتی اتخاذ کنند.
هدف ما عبور از این شکاف است. اما چگونه؟ نه از راهِ حذفِ یکی به نفع دیگری، و نه از راهِ «ترکیبِ» آنها در یک کلِّ یکپارچه. زیرا این دو، در سطحِ منطقی ناهمخوان نیستند (چرا که علم دربارهٔ «چگونگی» سخن میگوید و دین دربارهٔ «چراییِ غایی»)؛ بلکه مسئله، نبودِ زبانی مشترک برای ترجمۀ یافتههای علمی به زبانِ معنا و غایت، و بالعکس، برای تنزیلِ مفاهیمِ دینی به قلمرویی قابلِ سنجش و آزمون است. این، یک مسئلۀ هرمنوتیکی است، نه یک معمایِ هستیشناختی. به بیان دیگر؛ ما با دو واقعیتِ متضاد روبرو نیستیم که بخواهیم یکی را انتخاب کنیم یا آنها را در هم بیامیزیم. ما با دو زبانِ متفاوت برای توصیفِ یک واقعیت روبروییم. مسئله، یافتنِ راهی برای ترجمهٔ این دو زبان به یکدیگر، یا دستکم، ایجادِ بستری برای گفتوگو میان آنهاست. این، یک کارِ تفسیری (هرمنوتیکی) است، نه یک تقابل وجودشناختی.
راهحل، طراحیِ یک پلِ معرفتی است؛ پلی که در یک سوی آن، دستاوردهایِ علومِ تجربی (بهمثابه خوانشیِ عینی از نظمِ طبیعت) قرار دارند، و در سوی دیگر، مفاهیمِ بنیادینِ فلسفۀ اسلامی بهعنوان چارچوبی برای تفسیرِ معناپردازانه از این نظم عمل میکند. این پل، نه به معنایِ اثباتِ تجربیِ مفاهیمِ متافیزیکی است و نه به معنایِ تأویلِ عرفانیِ فرمولهای علمی؛ بلکه به معنایِ ایجادِ یک فضایِ گفتمانی است که در آن، دانشمند و فیلسوف بتوانند بدونِ فروکاستنِ قلمروی یکدیگر، از مرزهایِ معرفتیِ خود عبور کرده و به پرسشهایِ مرزی پاسخ دهند.
اما این پل را نمیتوان در شاخههایِ ثانویه (مانند پزشکی یا اقتصادِ) جستجو کرد؛ چرا که آن شاخهها، خود بر پیشفرضهایی استوارند که نیاز به بازبینیِ بنیادین دارند. بازبینی باید در سطحِ معرفتشناختی رخ دهد: یعنی باید پرسید که «نسبتِ زبانِ علم با زبانِ دین چیست؟» این پرسش، ما را به سمتِ یک هرمنوتیکِ دوگانه راهنمایی میکند: علم، طبیعت را بهمثابۀ متنی میخواند که با ریاضیات نوشته شده، و دین، این متن را در افقی گستردهتر (از ماده تا معنا) قرار میدهد، بدون آنکه یکی از این دو خوانش، نافیِ اعتبارِ خوانشِ دیگر باشد.
در این نگاه، آنچه «تعارض» به نظر میرسد، در واقع نابسندگیِ زبان است: ما واژگانی برای بیانِ همزیستیِ این دو سطح نداریم. علمِ مدرن، نه ماتریالیستی است و نه ایدئالیستی؛ بلکه روشیشناختیِ خنثی است که در بسترِ تاریخیِ مدرنیته، به ناچار با قرائتهای ماتریالیستی پیوند خورده است. از سوی دیگر، فلسفۀ اسلامی، نه رقیبِ علم، بلکه چارچوبیِ تأویلی است که میتواند دستاوردهایِ علمی را در نظامی از غایتشناسی و سلسلهمراتبِ وجودی جای دهد. بنابراین، آنچه ما نیاز داریم، یک همنشینیِ دیالکتیکی است: علم، دادههایِ عینی را فراهم میکند؛ فلسفه، آن دادهها را در بافتی از معنا قرار میدهد؛ و هر دو، بدونِ آنکه به حوزۀ یکدیگر تجاوز کنند، در تعامل با هم، فهمی جامعتر از واقعیت را ممکن میسازند.
خوشبختانه، گامهایِ آغازینِ این مسیر، پیش از ما برداشته شده است. در دهههای اخیر، پژوهشگرانی در مراکز علمیِ کشور، کوشیدهاند تا با رویکردی تطبیقی، زمینههایِ گفتوگویِ مرزی میان فلسفهٔ اسلامی و علومِ تجربیِ مدرن را فراهم آورند. اگرچه این پژوهشها غالباً با روشِ تطبیقِ مستقیم همراه بودهاند، اما دستکم این دستاوردِ کلیدی را دارند که گنجایشِ زبانِ فلسفهٔ اسلامی را برای تفسیرِ معناپردازانهٔ یافتههای علمی نشان میدهند:
۵.محورهای کلیدی در پژوهشهای تطبیقی
آنچه در این پژوهشها قابلِ تأمل است، نه «اثباتِ علمیِ مفاهیمِ فلسفی» که ایجادِ فضایی برای پرسشهایِ مرزی است. اجازه دهید این ظرفیتها را در پنج حوزهٔ کلیدی بازبینی کنیم؛ اما با این آگاهی که هر یک از این تطبیقها، صرفاً تمثیلی برای گفتوگو هستند، نه دلیلی بر همارزیِ معرفتی:
۱. حرکتِ جوهری و فیزیکِ کوانتوم: از «شیء» تا «فرایند»
فلسفهٔ صدرایی، با نظریهٔ «حرکتِ جوهری»، نگاهِ ایستا به جهان را کنار میگذارد و بر سیالیتِ ذاتیِ وجود تأکید میکند. از سوی دیگر، فیزیکِ کوانتوم، در چارچوب نظریهٔ میدانهای کوانتومی، جهان را نه مجموعهای از ذراتِ ثابت، بلکه شبکهای از میدانهای پویا معرفی میکند که در حالتِ پایه (خلأ کوانتومی) نیز دارای افت و خیزِ دائمیاند (حجتی، منفرد و رزمی، ۱۴۰۰). این پویایی به گونهای است که بر اساس اصل عدم قطعیت، یک ذره در دو لحظهٔ پیاپی وضعیتِ یکسانی ندارد و این امر با نظریهٔ حرکتِ جوهری که حرکت را در بسترِ زمان تبیین میکند، قابل تطبیق است (همان). گویی جهان در بنیادیترین سطح خود، نه مجموعهای از اشیاء ثابت، بلکه فرایندی از «شدن» دائمی است (قدیری، ۱۳۸۸، صص ۲۱۵-۱۸۵).
ارزشِ هرمنوتیکیِ این تطبیق: این همسویی، به ما امکان میدهد که از «جهان بهمثابهٔ ماشین» (نگاهِ مکانیستیِ قرن نوزدهمی) فاصله بگیریم و به «جهان بهمثابهٔ جریان» بیندیشیم.
۲.وحدت وجود و درهمتنیدگی کوانتومی
مفهوم عرفانی وحدت تشکیکی وجود با پدیدههایی مانند درهمتنیدگی کوانتومی و نظریه میدانهای کوانتومی مقایسه میشود. این نظریهها نشان میدهند که جهان در مقیاس بنیادین، یک کل بههمپیوسته و جداییناپذیر است، نه مجموعهای از اجزای منفرد (نصیری محلاتی، کهنسال و مسعودی، ۱۳۹۷، ص ۱۶۶). چنین نگاهی، همسو با تأکید سنت اسلامی بر «وحدت در عین کثرت» است که در اندیشهٔ سید حسین نصر (۱۳۸۷، صص ۲۶۵-۲۳۵) و مهدی گلشنی (۱۳۹۵، صص ۱۲۶-۱۰۹) به خوبی تبیین شده است.
ارزشِ هرمنوتیکیِ این تطبیق: این تطبیق، به ما یادآوری میکند که نگاهِ اتمیستی نه در فلسفه و نه در فیزیکِ معاصر، موجه نیست. پژوهشهایی از این دست نشان میدهند که میتوان بدون فروکاستن یکی به دیگری، از همسوییِ زبانیِ این دو حوزه برای فهمِ عمیقترِ جهان بهره برد.
۳. زمان در حکمتِ متعالیه و نظریهٔ نسبیت: از «زمانِ کیفی» تا «زمانِ کمّی»
ملاصدرا زمان را نه یک ظرف مستقل، بلکه بُعد چهارم جسم و عیناً وابسته به حرکت جوهری آن میداند (رازی، شانظری و شفیعی، ۱۳۹۹؛ محمدی، ۱۳۹۶). او در نظریهٔ حرکت جوهری خود، برای نخستین بار در تاریخ تفکر، زمان را بهعنوان بُعد چهارم وجودِ جسمانی معرفی کرد که دلالت بر سیالیت ذات طبیعت، از جمله جوهر آن دارد (رازی، شانظری و شفیعی، ۱۳۹۹، ص ۱۰۴). بر اساس این دیدگاه، زمان یک کمیت ایستا نیست، بلکه با حرکت ماده در ذات خود گره خورده است و هر جسمی زمانِ خاصِ خود را دارد (همان، ص ۱۱۰).
این نگاه با درک نظریه نسبیت اینشتین، که زمان را بعدی انعطافپذیر و درهمتنیده با فضا (فضا-زمان) معرفی میکند (Gholibeigian & Gholibeigian, ۲۰۱۶)، قرابت مفهومی شگفتانگیزی دارد. پژوهشهای تطبیقی نشان دادهاند که بر اساس اصول هستیشناختی ملاصدرا و بهویژه نظریه حرکت جوهری، دیدگاه او درباره زمان همخوانی نزدیکی با یافتههای فیزیکدانان مدرن مانند آلبرت اینشتین دارد و میتواند تصویری از وحدت و پیوستگی جهان طبیعی با چهار بُعد ارائه دهد[1]. برخی محققان حتی بر این باورند که ملاصدرا در تعریف خود از زمان بهعنوان بُعد چهارم جهان، نزدیک به سیصد سال پیش از اینشتین به این درک دست یافته است (محمدی، ۱۳۹۶). اما باید توجه داشت که زبان این دو کاملاً متفاوت است (یکی کمی و ریاضی و دیگری کیفی و شهودی)
ارزشِ هرمنوتیکیِ این تطبیق: این همسوئی، امکانِ گفتوگو دربارهٔ «نسبیبودنِ زمان» را فراهم میکند؛ نسبیتی که هم در فلسفه (نسبتِ زمان به حرکت) و هم در فیزیک (نسبتِ زمان به چارچوبِ مرجع) دیده میشود.
۴. نظریهٔ فیض و کیهانشناسیِ مدرن
نظریهٔ فیض و صدور در حکمت متعالیه، که آفرینش را یک تجلی دائمی و پیوسته از مبدأ هستی میداند ، با نظریه مهبانگ و انبساط پیوسته جهان در کیهانشناسی مدرن مقایسه شده است (اکبریان، ۱۳۹۲، صص. ۱۵۵-۱۱۰). در فلسفهٔ صدرایی، آفرینش یک «تجلیِ دائمی» است، نه یک رویدادِ زمانیِ منحصربهفرد؛ بهگونهای که فیض وجود از ناحیه حق تعالی عبارت است از تجلیات خاص پیدرپی که لازمهٔ تمامیت و کمال اوست (محبتی، کهنسال، ۱۴۰۳) . در کیهانشناسیِ مدرن، نظریهٔ مهبانگ و انبساطِ پیوستهٔ جهان، نشان از پویاییِ دائمیِ کیهان دارد[2] .[3] این پویایی بهگونهای است که جهان نهتنها در حال انبساط است، بلکه بر اساس مشاهدات ابرنواخترهای دوردست، این انبساط با شتاب نیز همراه است(مختاری، گلشنی،۱۳۹۵) .
ارزشِ هرمنوتیکیِ این تطبیق: این تطبیق، به ما امکان میدهد که از «آفرینشِ لحظهای» (که در خوانشهایِ عامیانه از دین رایج است) فاصله بگیریم و به «آفرینشِ مستمر» بیندیشیم؛ نگاهی که با علمِ روز نیز همسازتر است. در هر دو نگاه، جهان نه یک شیءِ ساختهشده در یک آنِ خاص، بلکه جریانی پیوسته و پویا از شدن و تحول است.
۵. ماده و انرژی
در فلسفه صدرایی، مراتب پایین وجود (ماده) قابلیت استکمال و تبدیل به مراتب بالاتر و لطیفتر (انرژیگونه و وجودی سیال) را دارند. این ایده با معادلهٔ مشهور اینشتین (E=mc²) که همارزی ماده و انرژی را اثبات کرد، قابل مقایسه است (رضانژاد، ۱۳۸۵، صص. ۱۱۰-۷۵).
ارزشِ هرمنوتیکیِ این تطبیق: این تطبیق، میتواند به بازنگری در نگاهِ دوگانهٔ «ماده/معنا» کمک کند و نشان دهد که مرزِ میانِ ماده و غیرماده، در علمِ روز نیز چندان قطعی نیست.
جمعبندیِ
این پژوهشها، که در مراکزی چون «مؤسسهٔ پژوهشیِ حکمت و فلسفهٔ ایران» و دانشگاههایِ معتبرِ کشور دنبال میشوند، فارق از روششناختی دستکم این ظرفیت را نشان میدهند که:
- زبانِ فلسفهٔ اسلامی، گنجایشِ تفسیرِ معناپردازانهٔ یافتههایِ علمیِ مدرن را دارد؛
- میتوان در فضاییِ گفتمانی، بدونِ فروکاستنِ قلمرویِ یکدیگر، از مرزهایِ معرفتی عبور کرد؛
- این گفتوگو، بهجایِ اثباتِ برتریِ یک حوزه بر حوزهٔ دیگر، میتواند به غنایِ هر دو حوزه بینجامد.
[1] A comparative study of movement and time in Mulla Sadra and Albert Einstein. (2017). حکمت اسلامی, 4(2)
[2] انبساط جهان. (۲۰۲۴). در ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. بازیابی شده از https://fa.wikipedia.org/wiki/انبساط_جهان
[3] کیهانشناسی. (۲۰۲۴). در ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. بازیابی شده از https://fa.wikipedia.org/wiki/کیهانشناسی
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
