۱. مبانی نظری: مداخله عقل فعال در تاریخ
۱.۱.مقدمه: از شبکههای عقلگرا تا شبکههای وحیانی
در فصول پیشین، سیر پیدایش شبکههای اجتماعی «قدرتگرا»، «عقلگرا» و «معناگرا» را پی گرفتیم. دیدیم که چگونه بشر در مسیر حرکت جوهری خود، با تکیه بر ابزارهای درونیِ «عاطفه»، «عقل» و «شهود»، کوشید تا بر بحرانهای وجودی و معرفتی خود غلبه کند. اما تاریخ شبکههای اجتماعی شاهد ظهور گونهای متمایز و قدرتمند از شبکههاست که نه صرفاً بر پایه مکاشفات بشری یا استدلالهای فلسفی، بلکه بر مبنای «ارتباط مستقیم با منبع هستی» شکل گرفتهاند. این فصل به بررسی «شبکههای اجتماعی دینگرا» اختصاص دارد؛ شبکههایی که نقطه عزیمت آنها نه زمین، بلکه عالم عقول است.
۱.۲.تمایز پارادایمی: دین الهی در برابر دین بشری
پیش از هر چیز، تفکیک میان دو مفهوم از دین ضروری است. تاریخ بشر مشحون از ادیان و آیینهایی است که محصول هراسها، امیدها و تخیلات جمعی انسان بودهاند (ادیان بشری). در این آیینها، انسان تلاش میکند خدا یا امر قدسی را بر اساس فهم محدود خود بسازد؛ حرکتی از «پایین به بالا» که اغلب به اسطورهسازی و شرک میانجامد (Durkheim, ۱۹۹۵, p. ۹).
اما آنچه ما در اینجا به عنوان «شبکه دینگرا» (در معنای توحیدی آن) مدنظر داریم، محصول حرکتی معکوس، یعنی از «بالا به پایین» است. در اینجا، این انسان نیست که خدا را تعریف میکند، بلکه خداوند است که از طریق «وحی»، خود و راه رسم زندگی را به انسان میشناساند (Weber, ۱۹۷۸, p. ۴۳۹).
بنابراین، تمام ادیان توحیدی جهانشمول (یهودیت، مسیحیت، اسلام و…) نه ادیانی متعدد، بلکه تجلیات تاریخیِ یک حقیقت واحد هستند که قرآن از آن به «دین اسلام» یاد میکند؛ حقیقتی که توسط ابراهیم(ع) بنیان نهاده شد و در طول تاریخ توسط پیامبران بازگو و تکمیل گردید(Armstrong, ۲۰۰۱, p. ۳). اگر تفاوتی میان این ادیان دیده میشود، یا ناشی از مقتضیات زمانی و تکامل ظرفیت بشر است و یا حاصل تحریفات بشری که کتب آسمانی پیشین را دستخوش تغییر کرد (Armstrong, ۲۰۰۱, p. ۵). از همین روست که قرآن خود را «مهیمن» (نگهبان و اصلاحکننده) بر کتب پیشین میخواند تا غبار تحریف را از آن حقیقت واحد بزداید (Qur’an ۵:۴۸).
۱.۳.مسئلهی ضرورت دین الهی و روششناسی تبیین آن
با وجود آنکه انسان از سه منبع اساسی معرفت یعنی تجربه، عقل و شهود برخوردار است، این پرسش اساسی مطرح میشود که: چرا خداوند مستقیماً در زندگی بشر مداخله کرده و پیامبرانی را برای هدایت او فرستاده است؟ پاسخ به این پرسش نیازمند دو گام روششناختی است:
- احراز الهی بودن دین: پیش از رجوع به آموزههای یک دین و تحلیل ماهیت وحیانی آن، باید روشن شود که آن دین واقعاً الهی است. اهمیت این گام در آن است که ماهیت وحیانی دین، امری فراعقلی و فراتجربی است و نمیتوان آن را صرفاً در چارچوب منطق انسانی توضیح داد. با این حال «وجود» دین، بهعنوان یک پدیدهی تاریخی و اجتماعی، قابل تحلیل عقلانی و بررسی بیرونی است.
- تبیین دروندینی فلسفه بعثت: اگر الهی بودن دین ثابت شود، تنها منبع معتبر برای تبیین چرایی نزول آن، خود آموزههای وحیانی است؛ چرا که هیچکس جز فرستندهی وحی، یعنی خداوند، صلاحیت پاسخ به این پرسش را ندارد.
۱.۳.۱. دو گونه استدلال در مسئله حجیت
بر این اساس، بررسی دین الهی برای پاسخ به پرسش «چرا خداوند دین را فرستاده است؟» نیازمند دوگونه استدلال است:
- استدلال بیرونی (پیشادینی): گردآوری شواهد تاریخی و عقلانی که نشان دهد دینِ مورد مطالعه منشأ فرابشری دارد. مهمترین نمونه این شواهد، «معجزه» در معنای قرآنی آن و نیز تحدّی است، که بهعنوان نشانهای بر صدق رسالت پیامبر و منشأ الهی پیام او عمل میکند. (در این مرحله، عقلِ بشری داورِ صدقِ مدعاست). (به دفتر سوم، بخش سوم فصل دوم بند ۲ مراجعه کنید)
- استدلال درونی (پسادینی): مراجعه به نصوص و منابع وحیانی برای کشف فلسفه بعثت و هدف دین. حجیت این مرحله مبتنی بر احراز الهی بودن دین در گام پیشین است. در این مقام، عقل دیگر داور نیست، بلکه مفسرِ کلام خداوند است.
با تفکیک دقیق این دو سطح حجیت، میتوان از یکسو از فروکاست دین الهی به صرف محصول عقل بشری جلوگیری کرد، و از سوی دیگر خطر «دور هرمنوتیکی» را مهار نمود؛ زیرا قرآن یا هر متن مقدس دیگر، تنها پس از احراز صدق و حجیت بیرونی، میتواند در تحلیل دروندینی بهکار رود.
۱.۳.۲. یافتههای استدلال درونی: دو مسیر برای پاسخ
با مفروض دانستنِ اثباتِ استدلال بیرونی (به دفتر سوم، بخش سوم فصل دوم بند ۲- اعجاز قرآن مراجعه کنید)، برای پاسخ به چراییِ دین از منظر دروندینی، دو راه پیشِ رو داریم:
راه اول: استناد به اهداف تصریحشدهی بعثت در قرآن. در این رویکرد، به آیاتی مراجعه میکنیم که صراحتاً هدف از ارسال رسولان را بیان کردهاند. خداوند در قرآن کریم اهدافی نظیر موارد زیر را برای بعثت برمیشمارد:
۱. اتمامحجت با انسان: خداوند میفرماید پیامبران را فرستاد: «لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ» (تا پس از این پیامبران، حجتی برای مردم بر خدا باقی نماند – نساء: ۱۶۵). هدف، ابلاغِ رسمیِ ارادهی الهی است تا مسئولیت تماماً متوجه انسان شود.
۲. اقامه قسط و داوری انحصاری: خداوند کتاب را نازل کرد: «لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ» (تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند، حکم کند – بقره: ۲۱۳) و «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» (تا مردم به عدالت قیام کنند – حدید: ۲۵). این امر بیانگر اعمال حاکمیت تشریعی خداوند برای حل بنبستهای اجتماعی است.
راه دوم: استناد به فلسفه خلقت آدم (مبانی انسانشناختی). در این رویکرد، ضرورت دین نه صرفاً از طریق اهداف بعثت، بلکه از طریق تحلیل ماهیت و هدف خلقت انسان (داستان آدم) تبیین میشود.
۲. مبانی انسانشناختی: تحلیل داستان آدم
چنانکه در روششناسی (راه دوم) اشاره شد، درک چرایی دین بدون شناخت مخاطب آن (انسان) ممکن نیست. داستان آدم در قرآن، صرفاً سرگذشت یک فرد نیست؛ بلکه نقشهی راهِ «شدنِ انسان» و فلسفهی تاریخ بشر است(Eliade, ۱۹۵۹, pp. ۸۶–۹۴). این داستان را میتوان از سه منظر نگریست: نخست، روایت دینی و نمادین دربارهٔ وضعیت وجودی انسان (Eliade, ۱۹۵۹, p. ۹۴)؛ دوم، مسئلهٔ پیدایش نوع بشر در تاریخ طبیعی (Stavrianos, ۱۹۹۱, p. ۱۵)؛ و سوم، چارچوبی برای فهم حرکت تاریخی و اجتماعی انسان در جهان (Toynbee, ۱۹۶۱, p. ۱۱۲) تمرکز ما در اینجا بر ترکیب منظر دوم و سوم است تا جایگاه انسان را در هستی تبیین کنیم:
۲.۱. بازیگران صحنه هستی: ملک، جن و انس
خداوند در قرآن از سه نوع موجود ذیشعور نام میبرد که شناخت ماهیت آنها برای درک موقعیت انسان ضروری است:
- ملائکه (کارگزاران هستی): موجوداتی که فاقد ارادهی مستقل از خدا هستند (واسطه فیض). آنها ساختار جبر و قوانین هستی را نمایندگی میکنند. فلاسفه آنها را «عقول مجرده» میدانند که هیچ اصطکاکی با ماده ندارند. در دفتر دوم ما کارکرد شش عقل را تشریح کردیم. در اینجا عقل هفتم یا عقل فعال نقش آفرینی میکند )طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۱۷–۱۲۰(.
- جن (انرژیِ دارای اراده): موجوداتی از جنس «آتش» (انرژی نافذ و مارج). برخلاف ملائکه، دارای اراده مستقل و مسئولیت هستند. جنس انرژیگونهی آنها به آنها اجازه میدهد که در ماده رسوخ کنند و بدون دیده شدن، بر عواطف و شناخت انسان اثر بگذارند(طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۷۳–۷۶).
- انسان (محل اتصال ماده و معنا): انسان در قرآن موجودی معرفی میشود که از مادهٔ خاکی آفریده شده اما با نفخهٔ الهی صاحب بعدی معنوی و برتر گردیده است (طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۱۴۵–۱۴۷).
۲.۲. فرآیند خلقت: از تکامل داروینی تا جهش ملکوتی
قرآن خلقت انسان را پدیدهای دفعی نمیداند، بلکه آن را فرآیندی دو مرحلهای توصیف میکند که درک آن شبهات بسیاری را پاسخ میدهد:
مرحله اول: تکامل در عالم خَلق (تدریجی)
علامه در ذیل آیاتی مانند «خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ» و «خَلَقَ الإِنسَانَ مِن صَلصَالٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون» توضیح میدهد که این تعبیرها به مادهٔ زمینی و مراحل تحول آن در پیدایش بدن انسان اشاره دارند(طباطبایی، المیزان، ج ۱۶، ص ۳۳۱–۳۳۳). همانگونه که علوم تجربی نشان میدهد، نخستین اشکال حیات به صورت موجودات تکسلولی در محیطهای آبی اولیه پدید آمدند و در طی میلیونها سال فرایند تکامل به تنوع زیستی کنونی انجامید (Mayr, ۲۰۰۱, p. ۳۷). قرآن نیز مراحل رشد انسان را شبیه به رشد جنین توصیف میکند و آن را با خلقت عیسی (ع) مقایسه میکند. «انَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدم ۖ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (آلعمران: ۵۹) یعنی: «در نزد خدا، خلقت عیسی مانند خلقت آدم است؛ او را از خاک آفرید و سپس فرمود: باش! پس شد.» این مقایسه پرسشی را در ذهن کنجکاو خواننده پدید میآورد که چه شباهتی میان این دو وجود دارد؟ مگر حضرت عیسی فرزند حضرت مریم نبود؟ پس چه شباهتی با خلقت آدم که از گل آفرینده شد، دارد؟ پاسخ این پرسش در مقایسه تکوین رشد جنینی آدم در دامن طبیعت و تکوین رشد جنینی حضرت عیسی (ع) در دامن حضرت مریم (ع) نهفته است:
شباهتهای میان خلقت عیسی(ع) و آدم(ع) عبارتند از:
- هر دو بدون داشتن پدر و از یک نطفه آغاز شدند.
- رشد و تکامل هر دو در دو مرحله صورت گرفت.
- مرحلهی اول خلقت تدریجی و در محیطی مایع بود.
- مرحلهی دوم نیز تدریجی و در دامن مادر طبیعی انجام شد.
رفع شبهه در خلقت انسان
عبارت «قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُون» در آیهی فوق این شبهه را ایجاد میکند که خلقت آدم بهطور ناگهانی بوده است، در حالی که اینگونه نیست. این عبارت مربوط به «عالم امر» است، نه «عالم خلق». در عالم طبیعت، تحقق پدیدهها بر اساس نظام علّی و از طریق اسباب طبیعی و بهصورت تدریجی انجام میگیرد و این امر از سنتهای جاری الهی در نظام آفرینش به شمار میرود (طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۷۴–۷۶). در آیهٔ «خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ»، ابتدا به منشأ مادی و آفرینش آدم از خاک اشاره شده و سپس تحقق وجود او با فرمان الهی «کن» بیان میشود که نشاندهندهٔ تعلق امر الهی به این آفرینش است )طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۲۶۷–۲۶۸(.یعنی خداوند پس از آفرینش تدریجی آدم از خاک، در عالم امر به او فرمان داد: «باش! پس شد.»
مرحله دوم: جهش در عالم امر (دفعی)
آنچه «بشرِ زیستی» را به «آدم» (خلیفةالله) تبدیل کرد، دمیده شدنِ «روح الهی» در او بود. مرحلهای که به افاضهٔ امر الهی مربوط میشود و تحقق حقیقت انسانی را نشان میدهد(طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۱۴۵–۱۴۷). بنابراین عبارت «کُنْ فَیَکُون» مربوط به مرحله دوم خلقت انسان است.
دمیده شدن روح الهی در انسان ظرفیتی معرفتی در او پدید آورد که در قرآن با تعبیر «تعلیم اسماء» بیان شده است؛ قابلیتی که موجب برتری انسان بر ملائکه شد، زیرا فرشتگان دارای مقام و علم محدودی هستند، در حالی که انسان توان درک گستردهتری از حقایق را مییابد (طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۲۴–۱۲۷)
استدلال خلافت آدم بر این اساس، در سه گام اصلی خلاصه میشود:
- ماهیت علم: در فلسفه صدرایی، علم صرفاً داشتن تصویر اشیاء در ذهن نیست، بلکه یک «شدن» وجودی است. طبق اصل «اتحاد عاقل و معقول»، نفس انسان (که اکنون با روح الهی ممزوج شده) با هر حقیقتی که درک میکند، یکی میشود و وجودش به وسعت آن حقیقت گسترش مییابد (Mulla Sadra, ۱۹۸۱, p. ۲۷۶).
- ماهیت اسماء: «أسماء» در اینجا صرفاً الفاظ یا نامها نیستند، بلکه به حقایق وجودی و کمالات الهی (مانند علم، قدرت، حیات) اشاره دارند؛ از این رو تعلیم اسماء به آدم به معنای آگاهی لفظی نیست، بلکه نوعی تحقق و تجلی این کمالات در وجود انسان است، بهگونهای که انسان میتواند مظهر اسماء الهی گردد (Mulla Sadra, ۱۹۸۱, p. ۲۸۶). وقتی گفته میشود خدا این اسماء را به آدم آموخت، یعنی حقایق نوری این صفات را با جانِ آدم متحد کرد. آدم تنها «داننده»ی صفات نشد، بلکه وجودش به «مظهر» و تجسم این صفات تبدیل شد.
- برهان خلافت: خلافت آدم یک مقام قراردادی یا تشریفاتی نبود، بلکه نتیجهٔ ضرورت تکوینی ناشی از نفخ روح الهی و تعلیم اسماء بود؛ زیرا انسان به دلیل جامعیت وجودی خود میتواند مظهر همهٔ اسماء الهی گردد و از این جهت شایستگی خلافت الهی را مییابد، در حالی که سایر موجودات تنها مظهر برخی از این کمالاتاند (Mulla Sadra, ۱۹۸۱, p. ۲۹۱)
۲.۴.آزمون بزرگ: تقابل هدایت و قدرت
۲.۴.۱.دوگانه نخستین: سجدهی آگاهی و تولدِ شبکه قدرت
با تکمیل خلقت آدم، دو جریان متضاد در برابر او شکل گرفت که سرنوشت تاریخ بشر را رقم زد:
- سجده ملائکه (تسلیمِ هستی): سجدهٔ ملائکه در برابر آدم نشانهٔ تسلیم و خضوع نظام هستی در برابر مرتبهٔ وجودی انسان است؛ زیرا انسان به سبب تعلیم اسماء الهی و ظرفیت جامع وجودی خود مقامی یافت که دیگر موجودات در برابر آن خضوع میکنند (طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۲۷–۱۳۰). این سجده، نمادِ هماهنگیِ زیرساختهای هستی با انسانِ کامل است.
- تمرد ابلیس (تولدِ شبکه قدرت): ابلیس که از جنس جن (انرژی و اراده) بود با مقایسهٔ عنصر آتش با خاک، برتری خود را نتیجه گرفت و به همین دلیل از فرمان سجده سرپیچی کرد؛ در حالی که این قیاس ناشی از توجه صرف به جنبهٔ مادی خلقت انسان و غفلت از مقام روح الهی و تعلیم اسماء بود )طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۳۶–۳۹( در واقع استدلال او («خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ») اولین بیانیه نژادپرستی و قدرتطلبی در تاریخ است.
۲.۴.۲. شکلگیری روابط: انسان در میان دو قطب
پس از این دوقطبی شدن، نوع رابطه انسان با هر یک از این دو گروه، مسیر سعادت یا شقاوت او را تعیین میکند:
الف: رابطه با ملائکه (عقل فعال به عنوان رابط هستی با انسان)
ملائکه صرفاً ساجدینِ خاموش نیستند؛ بلکه مجراهای فیض الهیاند. در فلسفه اسلامی، «عقل فعال» نقشی کلیدی در این ارتباط ایفا میکند.
۱. جایگاه هستیشناختی
در دفتر دوم، به عقل ششم به عنوان خالق «صورت انسانی» اشاره شد. عقل فعال در فلسفه اسلامی، آخرین حلقه از زنجیره عقول طولی است که مستقیماً با عالم طبیعت در تماس است(Nasr, ۲۰۰۶, p. ۲۰۵).
- کارکرد: عقل فعال خزانهدار همهٔ صور و حقایق است، و هرگاه ماده در مسیر حرکت جوهری خود به استعداد و پیچیدگی لازم برسد ـ مثلاً در شکلگیری مغز انسان یا پیدایش جنین ـ عقل فعال صورت یا معنای متناسب با آن را افاضه میکند، زیرا او واسطهٔ فیض میان عالم عقل و عالم طبیعت است (Mulla Sadra, ۱۹۸۱, p. ۳۰۵).
- تشبیه علمی: همانطور که در نظریه میدانها، وقتی انرژی در یک میدان خاص به حد نصاب میرسد، ذرهای (مثل الکترون) به عنوان برانگیختگی میدان ظاهر میشود؛ عقل فعال نیز میدانی از شعور است که وقتی ذهن انسان آماده شد، «معنا» را در آن متبلور میکند.
۲. مکانیسم معرفتشناسی: تبدیل «داده» به «دانش»
چگونه انسان از دیدنِ اشیاء مادی (دادهها)، به درکِ قوانین کلی (بینش) میرسد؟ ذهن انسان تنها قادر به ضبط تصاویر جزئی است. اما هنگامی که دادههای حسی در ذهن فراهم میشوند، عقل فعال با تابش نور خود بر این صور، معنا و قانون کلی را از دل آنها استخراج کرده و درک عقلی پدید میآورد.
(Mulla Sadra, ۱۹۸۱, p. ۳۱۲). این فرایند را میتوان به نور خورشید تشبیه کرد، هنگامی که باعث میشود اجسام در تاریکی دیده شوند. نور عقل فعال باعث میشود که «مفاهیم کلی» مانند مفهوم زیبایی، عدالت، یا قانون جاذبه؛ از دلِ مصادیق جزئی مانند یک گل زیبا، یک رفتار عادلانه، افتادن سیب؛ برای ذهن قابل رویت شوند.
۳. عقل فعال به عنوان «کانال شهود»
عقل فعال در شهود نقشی کلیدی دارد:
- در استدلال و علم تجربی (صعود آگاهی): انسان پلهپله و با زحمت به سمت عقل فعال حرکت میکند تا بارقهای از حقیقت را دریافت کند.
- در شهود( نزول آگاهی): انسان با تزکیه نفس و خاموش کردنِ اعوجاجهای حسی و وهمی، خود را مستقیماً در معرضِ تابشِ عقل فعال قرار میدهد.
- علم کامل: زمانی حاصل میشود که انسان هر دو مسیر را طی کرده باشد و آگاهی صعودی و نزولی در یک نقطه با هم تلاقی کند. علت اینکه شمنیسم به شرک و بت پرستی آلوده شد، بخاطر این بود که شکاف میان صعود آگاهی و نزول آن بسیار زیاد بود.
جمعبندی: وحی به مثابه اتصال کامل
بنابراین رابطه میان انسان و ملائکه یک رابطۀ وجودی است. ملائکه بطور مستمر فیض حضرت حق را بر عالم ماده نازل میکنند و به آن هستی میبخشند. در این رابطه عقل فعال به عنوان «رابطِ هوشمندِ هستی» دو ساحتِ مجزایِ جهان (مادهی متغیر و معنای ثابت) را به هم پیوند میزند. ذهن انسان بدون اتصال به این منبع، مانند یک کامپیوترِ بدون اینترنت است؛ ممکن است دادههای زیادی داشته باشد، اما به «شبکهی جهانیِ معنا» دسترسی ندارد.
هنگام اتصال، «یادگیری» دیگر یک فرآیندِ خطی و تکراری نیست، بلکه نوعی «دریافت» است. درست در همین نقطه است که وحی معنا پیدا میکند: وحی، بالاترین سطحِ اتصالِ نفسِ پیامبر به عقل فعال است، جایی که حقایق نه به صورتِ مفاهیمِ انتزاعی، بلکه به صورتِ «قانون» و «شریعت» برای هدایتِ بشریت نازل میشوند.
ب: رابطه با ابلیس
۱. استراتژی «اغوا»: تلاش برای قطع اتصال با عقل فعال
اولین مواجهه ابلیس با آدم زمانی بود که خداوند امر به سجده کرد و ابلیس ساز مخالف زد و با استدلالِ «خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ» ، برتری نژادی خود را به رخ کشید. اما رانده شدن او از درگاه الهی، صرفاً بخاطر این نافرمانی نبود، بلکه ریشه در «تکبر» و امتناع از بازگشت داشت. او پس از مؤاخذه، بجای توبه، خدا را مقصر قلمداد کرد («بِمَا أَغْوَيْتَنِي»: خدایا تو مرا گمراه کردی!) و با این فرافکنی، استراتژی خود را رسماً اعلام نمود: «لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ» (بر سر راه مستقیم تو کمین خواهم کرد).
این اعلامِ جنگ، در حقیقت پایهگذاریِ یک «سامانهی اغوا» بود؛ تلاشی سیستماتیک برای مسدود کردن کانالِ «عقل فعال» (منبع هدایت) از طریق تحریک عواطف، القای توهمات و زینت دادنِ زشتیها تا انسان نور عقل فعال را درک نکند.
۲. پیامدِ وجودیِ هبوط: گذار از «شهود» به «تضاد منافع»
با مهلت خواستن ابلیس و موافقت حضرت حق با این درخواست، صحنه درگیری به محل سکونت آدم منتقل شد. آدم در «بهشت برزخی» (جایگاهی میان ماده محض و تجرد محض) و در حالتی از تعادل به سر میبرد، اما در همین فضای امن، فریبِ وعدههایِ ابلیس را خورد. درخت ممنوعه، نمادی از گرایش به «جاودانگی کاذب» و «قدرتطلبی» بود. خوردن از این درخت، موجب شد «لباس تقوا» (پوشش فطری و نورانی) فروریزد و «سَوْآت» (زشتیها، امیال حیوانی و ضعفهای بشری) آشکار شود.
نتیجهی قهریِ این کنش، واقعهای بود که سرنوشتِ بشر را دگرگون کرد: «هبوط». این رخداد، سقوط از مقام «شهود مستقیم» (اتصالِ بیواسطه به بالا) به مقام «تضاد و درگیری» (گرفتاری در پایین) بود. آنجا که خداوند فرمود: «اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» (فرود آیید در حالی که برخی دشمن برخی دیگرید)، نقطه آغاز تاریخ اجتماعی بشر رقم خورد؛ تاریخی آمیخته با نزاع، تضاد منافع و گمگشتگی که ضرورتِ بازگشت به دین برای تنظیم مجدد روابط را ایجاب میکرد.
۳. فلسفه بعثت: مهندسی مجدد جامعه در برابر شبکه قدرت
هبوط آدم به معنای آغاز تاریخ اجتماعی بشر بود. اما این تاریخ چگونه آغاز شد؟ بر اساس شواهد انسانشناختی و تطبیق آن با روایت قرآن، بشر ابتدا در جوامعی «بسیط و همبسته» میزیست که هنوز «قدرت» و «تضاد طبقاتی» در آن شکل نگرفته بود. بعثت انبیاء در مراحل بعدی، پاسخی به تغییر ماهیت این جوامع و ظهور «شبکه قدرت» بود.
۳.۱. از کلمات آدم تا دین نخستین (شمنیسم)
قرآن میفرماید: «آدم کلماتی را از پروردگارش دریافت کرد و توبه نمود». دریافت این کلمات، نقطه آغاز دینداری در زمین است. با استناد به مطالعات جوامع بدوی (دفتر ششم، بخش اول)، این نظریه به ذهن متبادر میشود که نخستین شکل دینداری بشر «شمنیسم» توسط پیامبر نخستین (حضرت آدم (ع)) بنیانگذاری شده است. به بیان دیگر او به عنوان شخصیتی «شهودی-عاطفی»، واسطهی میان عالم غیب و قبیلهی انسانی بود. او حقایق را نه با استدلالهای پیچیده عقلی (که هنوز ظرفیت آن در بشر شکل نگرفته بود)، بلکه به صورت «شهودی» و در قالب «اسطوره» و «آیین» به فرزندانش میآموخت تا وحدت قبیله حفظ شود. جامعهای که آدم رهبری میکرد، متشکل از انسانهایی با گونه شخصیتی «عاطفی-اعتقادی» بود. در این جامعه، «من» در «ما» حل شده بود، مالکیت خصوصی معنا نداشت و همه چیز بر پایه اشتراک و دلبستگی متقابل بنا شده بود. دین در اینجا ابزار «انسجام» بود، نه ابزار «قدرت».
۳.۲. هابیل و قابیل: آغاز نبرد تاریخی شبکهها
آرامش این جوامع اولیه پایدار نماند. در این رابطه میتوان با تفسیری متوسع از داستان هابیل و قابیل در قرآن، آن را نمادی از «گذار تاریخی جامعه بشری» دانست که در آن نابودی قبایل صلحجو توسط قبایل جنگجو رقم خورد:
- هابیل (نماد قبایل صلحجو و شمنمسلک): هابیل دامدار بود؛ شغلی که مبتنی بر همزیستی با طبیعت است. در کتاب مقدس نیز آمده است که «هابیل چوپان گوسفندان بود و قابیل کشاورز زمین» (Genesis ۴:۲). این تصویر با توصیف قرآنی شخصیت صلحجوی او همخوان است؛ جایی که در برابر تهدید برادرش میگوید: «اگر دستت را بگشایی تا مرا بکشی، من دستم را به سوی تو دراز نمیکنم» (مائده: ۲۸). این رفتار میتواند بازتابی از فرهنگ قبایل نسبتاً مسالمتجوی دامدار باشد که در ساختارهای سادهٔ اجتماعی زندگی میکردند و فاقد سازوکارهای پیچیدهٔ قدرت و خشونت سازمانیافته بودند (Stavrianos, ۱۹۹۱, p. ۹۰).
- قابیل (نماد پیدایش شبکه قدرت): قابیل کشاورز بود؛ شغلی که به مالکیت زمین و امکان انباشت محصول گره خورده است. در تاریخ جوامع اولیه نیز پیدایش کشاورزی با شکلگیری مالکیت، مازاد اقتصادی و ساختارهای قدرت اجتماعی همراه بود (Stavrianos, ۱۹۹۱, p. ۸۵; Durant, ۱۹۵۴, p. ۵۸). در این چارچوب، حسادت قابیل و قتل هابیل را میتوان نمادی از ظهور نخستین الگوی «شبکه قدرتگرا» دانست که در آن رقابت بر سر منابع و سلطه جایگزین همزیستی سادهٔ پیشین میشود.
- تفسیر جامعهشناختی قتل: کشته شدن هابیل توسط قابیل را میتوان نمادی از یک واقعیت تاریخی دانست: در جریان گذار از جوامع ساده و نسبتاً برابرگرا به جوامع کشاورزیِ مستقر، ساختارهای مالکیت، رقابت بر سر منابع و شبکههای قدرت شکل گرفتند؛ روندی که به پیدایش جوامع طبقاتی و در نهایت تمدنها و امپراتوریها انجامید (Stavrianos, ۱۹۹۱, p. ۸۵; Toynbee, ۱۹۶۱, p. ۱۱۲). در این چارچوب، روایت قابیل و هابیل به صورت نمادین برخورد میان الگوی همزیستی سادهٔ پیشین و الگوی نوظهورِ قدرت و انباشت را بازتاب میدهد.
نتیجهگیری
در این چارچوب تفسیری، روایت هابیل و قابیل را میتوان نمادی از تقابل دو منش و دو الگوی بنیادین سازمانیابی اجتماعی در آغاز تاریخ بشر دانست. هابیل نمایندهٔ الگویی است که بر همزیستی با طبیعت، سادگی ساختارهای اجتماعی و پرهیز از خشونت استوار است؛ در حالی که قابیل نماد منش قدرتطلب و توسعهگراست که برای گسترش سلطهٔ خود به تصرف زمین، انباشت منابع و توسل به خشونت، جنگ و خونریزی برای تثبیت و گسترش شبکههای قدرت روی میآورد. در اینجا، برخلاف دیدگاه بسیاری از تاریخنگاران که شکلگیری کشاورزی را عامل اصلی پیدایش رقابت و ساختارهای قدرت میدانند، کشاورزی نه علت این تحول بلکه ابزاری در خدمت گرایش توسعهطلبانه و قدرتمحور انسانهایی از سنخ قابیل تلقی میشود. بدین ترتیب، قتل هابیل را میتوان بهصورت نمادین آغاز برتری یافتن منطق قدرت، رقابت و خشونت بر الگوی پیشین همزیستی دانست؛ روندی که در ادامهٔ تاریخ در قالب شکلگیری ساختارهای طبقاتی، دولتها و تمدنهای قدرتمحور تداوم یافته است.
۳.۳. ضرورت بعثت انبیاء اولوالعزم (احیای شبکه هدایت)
خداوند در آیه ۲۱۳ سوره بقره به صورت فشرده زمینه بعثت انبیاء را چنین بیان میکند: «مردم امت واحدی بودند که خداوند، پیامبران را بشارتدهنده و بیمدهنده برانگیخت و کتاب آسمانی، که به سوی حق دعوت میکرد، بر آنان نازل نمود تا در میان مردم، در آنچه اختلاف داشتند، حکم کند. ولی کسانی که به آنها کتاب داده شده بود، و نشانههای روشن به آنها رسیده بود، از روی ظلم در آن اختلاف کردند. پس خداوند، به خواست خود، آنهایی را که ایمان آورده بودند، به حقیقت آنچه مورد اختلاف بود، هدایت نمود. و خدا، هر کس را بخواهد، به راه راست هدایت میکند.» (بقره ۲۱۳)
این آیه در وحله نخست بیانگر وضعیت ناپایدار هابیلیان تاریخ است و در وحلۀ دوم پرسشی را در ذهن پدید میآورد: اختلاف میان امت واحده چه بود که خود آنان نمیتوانستند آن را حل کنند و نیاز به پیامبر و کتاب آسمانی داشتند؟ و چرا پس از برگزیده شدن پیامبر و آشکار شدن حقایق، باز گروهی در آن اختلاف کردند؟
۳.۳.۱.ریشه اختلافات و نقش آزادی اراده
در پاسخ به این پرسش، باید گفت که ریشه اختلافات به هبوط آدم و فریب شیطان بازمیگردد. خداوند هنگام هبوط آدم به او فرمود:«…فرود آیید که برخی از شما دشمن برخی دیگر شدید…» (بقره ۳۶).
شیطان با وعدههای دروغین، آدم را فریب داد و اعلام کرد که در کمین فرزندان آدم مینشیند و آنان را اغوا میکند. از این رو، فرزندان آدم دارای دشمنی نامرئی و پنهان شدند. این دشمن پنهان از طریق فریب، دنیاطلبی و قدرتطلبی در عواطف انسان رسوخ کرده و او را از مسیر حق باز میدارد و موجب ایجاد اختلافات و دشمنیها میشود.
بررسیهای تاریخی نیز این موضوع را به روشنی نشان میدهد که چگونه قدرتگرایی انسان موجب پیدایش مذهب شرک و ایجاد اختلاف طبقاتی شد. در واقع شواهد تاریخی نشان میدهد انسان در این جنگ نابرابر شکست خورده است و باید از مسیر نادرستی که طی کرده است بازگردد. این بازگشت چگونه خواهد بود؟
۳.۳.۲.بعثت انبیاء
خداوند بر اساس وعدهای که به فرزندان آدم داده بود، برای اینکه این جنگ نابرابر را عادلانه کند،رسولانی را از میان مردم بر میگزیند تا به آنان که از شیطان و هوای نفس پیروی میکنند، هشدار و به هدایت شدگان بشارت دهند. اما با این وجود اختلافات ریشهکن نشد، و گروهی از آنان که کتاب آسمانی را دریافت کرده بودند و دلایل روشن انبیاء را شنیده بودند، باز فریب شیطان را خوردند و اینبار در اصل دین اختلاف کردند. خداوند نیز آنها را به حال خود واگذاشت و هدایت خود را برای آنان که ایمان آورده بودند، ادامه داد و پیامبران دیگری را برای آنان مبعوث کرد تا آنان را به حقیقت آنچه که در آن اختلاف شده بود آگاه سازند.
اهداف اصلی بعثت انبیاء: اکنون که شبکه قدرت (سنت قابیل) بر جهان مسلط شده و جامعهی بیطبقه را به جامعهای طبقاتی و ظالم تبدیل کرده است، خداوند سلسله پیامبران را مبعوث میکند. ماموریت آنها دیگر صرفاً «حفظ انسجام» (مانند دوران آدم) نیست، بلکه «قیام علیه ساختار قدرت» است.
۱. مبارزه با شرک و دعوت به توحید: هدف اصلی پیامبران، مبارزه با شرک و دعوت به پرستش خدای یکتا بود. در سوره نحل آیه ۳۶ میفرماید: «ما در هر امتی پیامبری برانگیختیم تا به آنان بگویند خدا را بپرستید و از [پرستش] طاغوت خودداری کنید.». این هدف در دعوت همه پیامبران، از حضرت نوح تا حضرت محمد (ص)، تکرار شده است. به عنوان مثال، حضرت نوح به قوم خود گفت:«خدا را عبادت کنید، شما را جز او خدایی نیست» (اعراف ۵۹). حضرت هود نیز همین پیام را به قوم عاد رساند (اعراف ۶۵). مبارزه با شرک به معنای مبارزه با جهانبینی قدرتگرا است. به همین دلیل است که قدرتهایی مانند نمرود و فرعون به شدت با پیامبران مخالفت میکردند و حاضر به قبول رسالت آنان نبودند.
۲. برقراری عدالت اجتماعی: پیامبران ماموریت داشتند تا عدالت را در جامعه برقرار کنند. در سوره حدید آیه ۲۵ میخوانیم:«ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم قسط را برپا کنند.». برپایی قسط به معنای مبارزه با تبعیض، ظلم و اختلافات طبقاتی است. این هدف بهحدی مهم است که در سوره اعراف آیه ۲۹، قسط مقدم بر پرستش ذکر شده است:«خدایم به قسط امر کرده است و این که روی خود را در پرستش و سجود به سوی خدا استوار دارید.»
۳. دعوت به اطاعت از انبیاء: مبارزه با جهانبینی شرک و شبکه اجتماعی قدرتگرا ، گام نخست هر انقلاب دینی است. برای اینکه این گام به درستی برداشته شود، هماهنگی و وحدت مبارزان انقلابی شرط لازم است و این امر میسر نمیشود، مگر اینکه همۀ افراد جامعه گوش به فرمان رهبر انقلاب باشند. از این رو در ایۀ ۶۴ سورۀ نساء بر پیروی از انبیاء تاکید میفرماید:«هیچ رسولی نفرستادیم مگر به این منظور که به اذن خدا اطاعت شود.» این اطاعت در مقابل اطاعت از طاغوت و ستمگران قرار دارد. به عنوان مثال، حضرت صالح (ع) مردم را به اطاعت از خود و دوری از مسرفان و ستمگران دعوت کرد (شعراء ۱۵۰-۱۵۳).
۴. تزکیه و تعلیم: پیامبران ماموریت داشتند تا مردم را از نظر اخلاقی و معنوی پاک کنند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزند. در سوره آل عمران آیه ۱۶۴ میخوانیم:«خداوند بر مؤمنان منّت نهاد که در میان آنها پیامبری از خودشان برگزید تا آیات او را بر آنان بخواند، و آنان را پاک کند و کتاب و حکمت به آنها بیاموزد.»
جامعیت رسالت انبیاء
دین بر خلاف فلسفه و عرفان که پدیدههای فردی و به ترتیب روی اصلاح ساختار شناختی و اصلاح ساختار عاطفی فرد متمرکزند، بسیار جامع است و همهی ابعاد شهودی، شناختی و عاطفی اعم از فردی و اجتماعی را در بر میگیرد. اجرای چنین برنامهی عظیمی در طول زندگی یک یا چند نسل از انبیاء تحقق نایافتنی است و نیازمند تداوم رهبری پیامبران در طول تاریخ زندگی بشر است. از زمان هبوط آدم تا بعثت رسول خاتم، پیامبران زیادی مبعوث شدند که همگی آنان از طریق تزکیه و تعلیم نوع بشر تلاش کردند با شرک و بت پرستی مبارزه کنند تا بتوانند قسط را در جامعه برقرار سازند.
۴. جمعبندی فصل دوم: از «نظریه هدایت» تا «آزمایشگاه تاریخ»
در این فصل تلاش شد چارچوب نظری شکلگیری «شبکه هدایت» در برابر «شبکه قدرت» تبیین شود. نقطهٔ آغاز این تقابل، ماجرای خلقت آدم است؛ جایی که دو واکنش بنیادین در برابر مقام انسان پدیدار شد: تسلیم ملائکه که نماد هماهنگی نظام هستی با انسانِ آگاه است، و تمرد ابلیس که نخستین صورتبندی منطق قدرت، برتریطلبی و خودبنیادی را نمایندگی میکند. از همان لحظه، تاریخ بشر در میانهٔ این دو قطب شکل گرفت.
در یک سو، «شبکه هدایت» قرار دارد که مجرای آن ملائکه و بهویژه عقل فعال است؛ ساختاری هستیشناختی که میان عالم معنا و جهان ماده پیوند برقرار میکند و امکان ادراک حقیقت را برای انسان فراهم میسازد. اتصال انسان به این شبکه، زمینهٔ پیدایش علم، شهود و در مرتبهٔ عالیتر، وحی را فراهم میکند. وحی در این چارچوب، کاملترین صورت اتصال آگاهی انسانی به منبع هدایت الهی است که در قالب شریعت و قانون برای ساماندهی زندگی فردی و اجتماعی بشر نازل میشود.
در سوی دیگر، «شبکه اغوا» قرار دارد که ابلیس پایهگذار آن است. استراتژی اصلی این شبکه، قطع ارتباط انسان با منبع هدایت از طریق تحریک امیال، القای توهمات و زینت دادن به قدرتطلبی و دنیاگرایی است. هبوط آدم را میتوان آغاز مرحلهای دانست که در آن انسان از حالت شهود مستقیم فاصله گرفت و وارد عرصهٔ تعارض منافع، رقابت و کشمکشهای اجتماعی شد.
در این بستر تاریخی، داستان هابیل و قابیل را میتوان نماد نخستین ظهور این دو منطق در سازمانیابی اجتماعی انسان دانست. هابیل نمایندهٔ الگویی مبتنی بر همزیستی، سادگی و پرهیز از خشونت است، در حالی که قابیل نماد شکلگیری منطق انباشت، سلطه و شبکههای قدرت است. با غلبهٔ تدریجی این منطق، ساختارهای مالکیت، رقابت بر سر منابع و نظامهای طبقاتی در جوامع انسانی پدید آمدند و تاریخ بشر به صحنهٔ گسترش شبکههای قدرت تبدیل شد.
در چنین شرایطی، بعثت انبیاء پاسخی الهی به این وضعیت تاریخی است. مأموریت آنان تنها دعوت فردی به ایمان نبود، بلکه تلاشی همهجانبه برای بازسازی جامعه بر محور توحید، عدالت و هدایت الهی به شمار میرفت. پیامبران با مبارزه با شرک، مقابله با طاغوتهای قدرت، دعوت به عدالت اجتماعی، تزکیهٔ اخلاقی و تعلیم معرفت، کوشیدند شبکهٔ هدایت را در دل تاریخ احیا کنند و انسان را به مسیر فطری خود بازگردانند.
بدین ترتیب، تاریخ بشر را میتوان میدان تقابل مستمر دو الگوی بنیادین دانست:
- الگوی قدرتمحور قابیلی که بر توسعهطلبی، انباشت و سلطه استوار است،
- و الگوی هدایتمحور هابیلی که بر توحید، اخلاق و عدالت اجتماعی بنا شده است.
برای تحقق عینی الگوی دوم، سنت الهی بر آن قرار گرفت که نمونههایی از «جامعهٔ هدایتمحور» در تاریخ شکل گیرد تا مسیر تحقق آن برای بشر آشکار شود.
یکی از مهمترین این نمونهها در سنت ابراهیمی پدید آمد. ابراهیم (ع) با مرزبندی صریح میان توحید و نظامهای قدرت زمانهٔ خود، بنیان یک حرکت تاریخی را نهاد که در نسل او به شکلگیری هویت اجتماعی بنیاسرائیل انجامید.
از این رو، برای فهم عملی چگونگی شکلگیری و چالشهای یک «شبکه توحیدی»، لازم است تجربهٔ تاریخی این جامعه بررسی شود. در فصل آینده، با گشودن پروندهٔ «جامعهٔ ابراهیمی و بنیاسرائیل»، این تجربهٔ تاریخی را به مثابهٔ یک آزمایشگاه اجتماعی مطالعه خواهیم کرد؛ آزمایشگاهی که در آن هم ظرفیتهای جامعهٔ هدایتمحور و هم آسیبهای درونی آن آشکار میشود.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
