۱. چیستی و شکلگیری سازههای عاطفی
هر یک از محیطهای چهارگانۀ یادشده، الگوی خاصی از احساسات و عواطف بنیادین را در تجربه زیسته کودک بازنمایی میکنند. کودک نهتنها با رفتارهای آشکار اطرافیان مواجه میشود، بلکه از خلال این رفتارها، معنایی عاطفی از جهان، خود و رابطه میان آن دو را درک میکند. پژوهشهای روانشناسی رشد نشان دادهاند که هیجانهای اولیه، در تعامل با الگوهای پاسخدهی مراقبان، به صورت چارچوبهای پایدار یادگیری هیجانی در میآیند (Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۱۷۶–۱۷۹).
این احساسات اولیه، همراه با مشاهده کنشهای دیگران و واکنشهای مکرر کودک به ارضا یا ناکامی نیازهای اساسیاش، بهتدریج به یادگیریهای پایدار میانجامند؛ یادگیریهایی که نه صرفاً شناختی، بلکه عمیقاً عاطفی و وجودیاند (Sroufe et al., ۲۰۰۵, pp. ۳۴–۳۸).
این یادگیریها بر اساس اصل اتحاد عاقل و معقول، در متن وجودی کودک رسوب میکنند و به ساخت نفس او شکل میدهند؛ به این معنا که صورتهای ادراکی و عاطفی، عین نحوه تحقق نفس میشوند، نه اموری عارضی بر آن (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۳۳۵–۳۴۰). از این منظر، آنچه کودک میآموزد، به چیزی بیرون از او تبدیل نمیشود، بلکه به «چگونگی بودن» او در جهان بدل میگردد.
در نتیجه، این فرایند یادگیری، نوعی حرکت جوهری در نفس پدید میآورد؛ حرکتی تدریجی، انباشتی و جهتدار که با هر تجربه عاطفی معنادار، صورت تازهای به وجود انسانی میبخشد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص. ۶۷–۷۲ ؛ مصباح یزدی، ۱۳۸۹، صص. ۱۱۲–۱۱۸).
حاصل این حرکت، شکلگیری مجموعهای بههمپیوسته از وهمیات، تصورات و ارزیابیهای عاطفی است که به صورت یک کل منسجم عمل میکنند. این مجموعه، چارچوب تفسیر کودک از موقعیتها، روابط و حتی خواستههای درونی او را تعیین میکند و میتوان از آن با عنوان «سازهٔ عاطفی» یاد کرد؛ سازهای که بنیان لایههای بعدی شخصیت و منش اخلاقی را فراهم میسازد (Damasio, ۱۹۹۹, pp. ۱۶۹–۱۷۲).
مثال کاربردی
برای درک عینیتر سازوکار شکلگیری سازهٔ عاطفی، میتوان وضعیت کودکی سه یا چهار ساله را در محیطی آشفته و فاقد حمایت و هدایت در نظر گرفت. در چنین محیطی، نیازهای اساسی کودک—مانند گرسنگی—بهطور منظم و قابل پیشبینی پاسخ داده نمیشوند و واکنش مراقبان اغلب ناپایدار یا تصادفی است. در نتیجه، کودک برای ارضای نیاز خود ناگزیر به آزمون و خطا متوسل میشود (Sroufe et al., ۲۰۰۵, pp. ۳۷–۴۰).
در این شرایط، کودک بهتدریج درمییابد که برخی رفتارها—مانند پرخاشگری، گریه شدید یا قشقرقبازی—در مقایسه با رفتارهای آرام، سریعتر و مؤثرتر به نتیجه منجر میشوند. این یادگیری ممکن است حاصل تجربه مستقیم خود کودک باشد یا از طریق مشاهده رفتار دیگران در محیط پیرامون شکل گیرد (Bandura, ۱۹۸۶, pp. ۴۷–۵۰). بدینترتیب، کودک نه بر اساس استدلال آگاهانه، بلکه بر پایه پیوند عاطفی میان «هیجان»، «رفتار» و «نتیجه»، به الگوی خاصی از کنش دست مییابد.
با تکرار این تجربه، یک طرحوارهٔ اولیه—متشکل از مؤلفههای عاطفی، رفتاری و ادراکی—در نفس کودک شکل میگیرد؛ طرحوارهای که در موقعیتهای مشابه فعال میشود و بهصورت خودکار جهت کنش را تعیین میکند (Young et al., ۲۰۰۳, pp. ۷–۱۰). اگر این الگو در طول زمان تثبیت شود، از سطح واکنشهای مقطعی فراتر رفته و به بخشی نسبتاً پایدار از سازمان روانی کودک تبدیل میشود.
همزمان با افزودهشدن لایههای شناختی و ارزیابانه، این طرحوارهٔ اولیه بهتدریج تکامل مییابد و در قالب سازهای چندلایه و بههمپیوسته تثبیت میشود؛ سازهای که نهتنها رفتار، بلکه نحوه ادراک کودک از خود، دیگران و جهان را نیز شکل میدهد (Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۱۷۶–۱۷۹). از منظر فلسفی، این فرایند مصداقی از حرکت جوهری نفس است که در آن، تجربههای عاطفی تکرارشونده به صورتهای وجودی پایدار بدل میشوند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، صص. ۶۷–۷۲).
۲.دروننگری و بروننگری
سازههای عاطفی، متناسب با جهت تمرکز «نفس» بر دنیای درون یا دنیای بیرون، میتوانند صورتبندیهای متفاوتی به خود بگیرند. از منظر روانشناسی شخصیت، تفاوت میان دروننگری و بروننگری نه صرفاً یک ترجیح رفتاری، بلکه حاصل نحوه سازمانیافتگی تجربههای هیجانی، شناختی و ادراکی فرد است (Jung, ۱۹۷۱, pp. ۴۱۳–۴۱۷).
در حالتی که نفس عمدتاً بر دنیای بیرون متمرکز است، طرحوارهها، احساسات و عواطف فرد عمدتاً در نسبت با رویدادهای خارجی، واکنش دیگران و محرکهای محیطی شکل میگیرند. در این وضعیت، سازهٔ عاطفی کارکردی بازنمایانه-واکنشی دارد؛ به این معنا که رویدادهای بیرونی بهسرعت برانگیزاننده هیجان میشوند و رفتار فرد اغلب پاسخی مستقیم به آن رویدادهاست. چنین الگویی با توصیف روانشناختی شخصیت بروننگر همخوانی دارد.
در مقابل، هنگامی که نفس بر دنیای درون تمرکز مییابد، سازهٔ عاطفی شکلگرفته بیشتر متکی بر بازنمایی احساسات، افکار و حالات درونی است. در این حالت، رویدادهای بیرونی لزوماً به واکنش رفتاری فوری منجر نمیشوند، بلکه ابتدا در سطح تجربه درونی پردازش میگردند و واکنش ممکن است به صورت هیجانهای درونی مانند غم، اضطراب یا تأمل بروز یابد(McCrae & Costa, ۱۹۹۷, pp. ۸۲۶–۸۲۹).
برای مثال، در مواجهه با یک انتقاد، فردی با سازهٔ عاطفی بروننگر ممکن است بلافاصله به رفتار طرف مقابل واکنش نشان دهد؛ مانند دفاع تند یا پرخاشگری. در حالی که فردی با سازهٔ عاطفی دروننگر، همان موقعیت را بیشتر در سطح درونی تجربه میکند؛ مثلاً احساس رنجش یا اندوه را در خود پردازش مینماید، بیآنکه الزاماً واکنش بیرونی فوری نشان دهد.
از منظر فلسفه اسلامی، این تفاوت را میتوان در چارچوب تمرکز وجودی نفس تحلیل کرد. نفس انسانی، هنگامی که بر بعدی از ابعاد وجودی خود تمرکز میکند، جهان و خویشتن را از همان منظر ادراک مینماید و بهتبع آن، ساختارهای عاطفی متناسب با آن بعد شکل میگیرند. این تمرکز، امری منفعل نیست، بلکه بهتدریج و در اثر تکرار تجربهها، به صورت یک ملکه و نحوهٔ خاص از بودن تثبیت میشود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۳۳۵–۳۴۰).
در نتیجه، تمرکز نفس بر درون یا بیرون، به شکلگیری سازههای عاطفی متفاوت میانجامد: سازههایی که یا بیشتر متکی به بازنمایی محرکهای بیرونیاند، یا عمدتاً بر تجربههای درونی و خودادراکی استوارند. این سازهها، در ادامه رشد، مبنای تفاوتهای پایدار شخصیتی و سبکهای مواجهه فرد با جهان را فراهم میسازند.
توضیح بیشتر
از آنجا که مغز بهعنوان بُعد مادی انسان، ظرفیت پردازش همزمان تمامی اطلاعات درونی و بیرونی را ندارد، ناگزیر فرایندی از انتخاب و اولویتبندی اطلاعات رخ میدهد. در روانشناسی شناختی، این فرایند با مفاهیمی چون توجه و تمرکز تبیین میشود(Posner & Rothbart, ۲۰۰۷, pp. ۳–۶). اما این انتخاب، صرفاً محصول شدت یا برجستگی محرکها نیست، بلکه تا حد زیادی متأثر از اهداف، نیازها و جهتگیریهای درونی فرد است.
برخلاف تلقیهای رفتارگرایانه که نفس را در برابر محرکها عمدتاً منفعل میدانند، یافتههای جدید روانشناسی و علوم اعصاب نشان میدهد که توجه، فرایندی هدفمحور و تنظیمشونده است و میتواند آگاهانه یا نیمهآگاهانه هدایت شود. برای مثال، اگرچه بوی غذا بهطور طبیعی توجه فرد گرسنه را جلب میکند، اما همان فرد در شرایطی مانند روزهداری میتواند عامدانه توجه خود را از این محرک منحرف سازد و آن را به موضوعی دیگر معطوف نماید؛ امری که نشاندهنده نقش کنشمندی نفس در مدیریت توجه است (Gross, ۲۰۱۵, pp. ۸–۱۰).
از منظر فلسفه اسلامی، این واقعیت بهخوبی با تحلیل تمرکز وجودی نفس تبیین میشود. نفس انسانی، اگرچه در معرض کثرت دادههای حسی، خیالی و عقلی قرار دارد، اما نمیتواند همزمان بر همه آنها احاطه یابد؛ ازاینرو، با نوعی «توجه گزینشی وجودی»، بخشی از این دادهها را برجسته و بخشی دیگر را به حاشیه میراند. این تمرکز، امری صرفاً تحمیلی نیست، بلکه غالباً حاصل انتخاب تدریجی نفس در مسیر خودمدیریتی است.
در نتیجه، هنگامی که نفس بهطور مکرر توجه خود را به دنیای بیرون معطوف میکند، سازههای عاطفی شکلگرفته نیز بیشتر حول بازنمایی محرکهای خارجی، رفتار دیگران و پیامدهای اجتماعی سامان مییابند. در مقابل، اگر نفس تمرکز خود را بر دنیای درون—یعنی احساسات، افکار و حالات شخصی—قرار دهد، سازههای عاطفی حاصل، بیشتر ماهیتی دروننگرانه و خودارجاع پیدا میکنند. این تفاوت نه صرفاً یک سبک رفتاری، بلکه نتیجهی مسیر متفاوت حرکت جوهری نفس است که بهتدریج به صورت ملکه و ساختار پایدار روانی تثبیت میشود.
بنابراین، سازههای عاطفی را میتوان حاصل تعامل میان انتخابهای توجهی نفس، تجربههای عاطفی تکرارشونده و فرایند حرکت جوهری دانست؛ تعاملی که نهایتاً نحوه بودن فرد در جهان و شیوه مواجهه او با خود و دیگران را رقم میزند.
۳.کنترل از طریق سطح حیاتی و صدور رفتار
برای آنکه نفس انسانی بتواند منشأ رفتار ارادی باشد، لازم است امکان اعمال کنترل بر سازوکارهای مغزی و بدنی را داشته باشد. این مسئله، یکی از چالشهای بنیادین در فلسفه ذهن و روانشناسی بوده است. دکارت، با فرض دو جوهر کاملاً متمایزِ نفس و بدن، معضل تعامل میان دو جوهر ناهمگون را پدید آورد؛ معضلی که هنوز در فلسفه ذهن مدرن بهطور کامل حل نشده است (Descartes, ۱۶۴۱/۱۹۸۴, pp. ۵۶–۵۹).
در مقابل، حکمت متعالیه با طرح نظریهی تشکیک وجود و تبیین نفس بهعنوان موجودی واحد و ذومراتب، این مشکل را از بنیان دگرگون میکند. بر اساس دیدگاه ملاصدرا، نفس انسانی حقیقتی بسیط اما دارای مراتب گوناگون وجودی است که از مرتبهی مادی و بدنی آغاز شده و تا مراتب مجرد عقلی امتداد مییابد. بدن، نه امری بیگانه با نفس، بلکه مرتبهای نازلتر از وجود همان نفس است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۱۴–۱۸).
از این منظر، نفس برای تحقق اراده و صدور رفتار، نیازی به «تأثیرگذاری بیرونی» بر بدن ندارد، بلکه از ساحت حیاتی خود—که مرتبهای از وجود اوست—بهعنوان واسطهی تحقق فعل استفاده میکند. ساحت حیاتی، محل تلاقی معنا و ماده است؛ جایی که نیت، تصمیم و ارادهی نفسانی، به فرآیندهای عصبی، عضلانی و رفتاری تبدیل میشوند.
یافتههای جدید علوم اعصاب نیز، هرچند با زبان و چارچوبی متفاوت، به امکان چنین تأثیری اشاره میکنند. نظریههایی مانند علّیت نزولی نشان میدهند که حالات ذهنی کلان—مانند نیت، هدف و تصمیم—میتوانند بر فرآیندهای عصبی سطح پایینتر اثر بگذارند و مسیر فعالیت مغز را هدایت کنند (Kim, ۱۹۹۹, pp. ۳۳–۳۶). در این چارچوب، مغز نه منشأ نهایی رفتار، بلکه ابزار اجرایی نفس تلقی میشود.
در نتیجه، از منظر تلفیقی حکمت متعالیه و علوم شناختی، رفتار انسانی حاصل یک زنجیرهی تقلیلناپذیر از ارادهی نفسانی ← تمرکز حیاتی ← سازوکار عصبی ← کنش بدنی است. نفس، برای صدور رفتار، مغز را به کار میگیرد، نه آنکه توسط آن تعیین شود. این تحلیل، امکان تبیین همزمان اختیار، خودتنظیمی، و مسئولیت اخلاقی را فراهم میسازد؛ امری که در رویکردهای تقلیلگرایانهی رفتارگرایانه یا عصبمحور بهسادگی قابل تبیین نیست.
۴.آگاهی از تصمیمات و آزمایش لیبت
در آزمایشهای مشهور بنجامین لیبت، فیزیولوژیست دانشگاه کالیفرنیا، نشان داده شد که فعالیت مغزی مرتبط با یک کنش اختیاری (که به «پتانسیل آمادگی» معروف است)، بهطور میانگین حدود ۵۵۰ میلیثانیه پیش از اجرای عمل آغاز میشود، در حالی که فرد تنها حدود ۱۵۰ میلیثانیه پیش از عمل از قصد خود برای انجام آن آگاه میگردد. به بیان دیگر، فعالیت عصبی تقریباً ۴۰۰ میلیثانیه پیش از آگاهی هشیارانه آغاز میشود (Libet, ۱۹۸۵, pp. ۵۳۴–۵۳۶).
برخی رویکردهای فیزیکالیستی، این یافته را شاهدی بر این ادعا دانستهاند که منشأ رفتارهای انسان، فرآیندهای ناخودآگاه مغز است و آنچه «ارادهی آزاد» نامیده میشود، صرفاً توهمی پسینی و روایتی ذهنی از کنشهایی است که پیشتر بهطور زیستی تعیین شدهاند (Wegner, ۲۰۰۲, pp. ۵۵–۵۹). با این حال، چنین تفسیری مبتنی بر پیشفرضی تقلیلگرایانه است که همه سطوح کنش انسانی را به سطح آگاهی هشیار فرو میکاهد.
در چارچوب تلفیقی حکمت متعالیه و روانشناسی، میتوان تفسیر دقیقتری از این آزمایشها ارائه داد. همانگونه که پیشتر بیان شد، نفس انسانی دارای مراتب گوناگون وجودی است و همهی تصمیمها الزاماً در سطح آگاهی تأملی یا عقلانی اتخاذ نمیشوند. بخشی از کنشهای انسان از ساحت حیاتی نفس نشأت میگیرند؛ ساحتی که کارویژهی آن، حفظ بقا، پاسخ سریع به موقعیتها و تنظیم خودکار رفتار است و لزوماً با آگاهی هشیار همراه نیست.
در رفتارهای هشیارانه و تأملی—مانند انتخاب هدف، برنامهریزی یا داوری اخلاقی—فرآیند تصمیمگیری معمولاً در سطح عقلانی یا ذهنی صورت میگیرد و سپس به سطوح پایینتر (حیاتی و بدنی) منتقل میشود. اما در رفتارهای ناهشیار یا نیمههشیار—مانند واکنش سریع به خطر—ساحت حیاتی نفس مستقیماً وارد عمل میشود، بیآنکه آگاهی تأملی فرصت مداخلهی اولیه داشته باشد (Damasio, ۱۹۹۹, pp. ۵۱–۵۳).
مثال روشن این مسئله، رانندگی و ترمزگیری ناگهانی است. اگر در چنین موقعیتی لازم بود تصمیمگیری ابتدا در سطح آگاهی هشیار صورت گیرد، تأخیری حداقل چندصد میلیثانیهای رخ میداد که میتوانست پیامدهای خطرناکی به همراه داشته باشد. در حالی که در عمل، تصمیم به ترمز گرفتن در سطح حیاتی و بهصورت خودکار اتخاذ میشود و تنها پس از اجرا، به سطح آگاهی میرسد. در مقابل، تصمیمهای استراتژیک—مانند انتخاب مسیر، مقصد یا زمان حرکت—در سطح عقلانی پردازش میشوند.
با این تبیین، آزمایشهای لیبت را میتوان چنین فهم کرد که رفتار مورد بررسی، عمدتاً از ساحت حیاتی نفس صادر میشود و به همین دلیل، بازنمایی آگاهانهی آن با تأخیر زمانی همراه است. این تقدم فعالیت عصبی بر آگاهی، نه نشانهی نفی اختیار، بلکه نشانهی چندسطحیبودن فرآیند تصمیمگیری در نفس انسانی است.
نکتهی مهم آن است که حتی در این موارد نیز، ارادهی انسان بهطور کامل نفی نمیشود. خود لیبت با معرفی مفهوم «حق بازداری[1]»، تصریح میکند که آگاهی هشیار میتواند در لحظات پایانی، تصمیمهای برخاسته از فرآیندهای ناهشیار را لغو یا تعدیل کند (Libet, ۱۹۹۹, pp. ۵۱–۵۲). این امکان، دقیقاً با دیدگاه حکمت متعالیه همخوان است؛ چرا که نفس میتواند با تمرکز آگاهانه، جهت حرکت ساحت حیاتی را اصلاح نماید—برای مثال، مهار پرخاشگری غریزی یا مقاومت در برابر تمایل آنی.
در نتیجه، آگاهی انسان را باید بخشی از فرآیند تصمیمگیری دانست، نه تمام آن. بسیاری از پردازشها در لایههای عمیقتر وجود—یعنی ساحت حیاتی نفس—رخ میدهند و سپس در سطح آگاهی بازنمایی میشوند. این رویکرد، ضمن حفظ یافتههای علوم اعصاب، از فروغلتیدن به جبرگرایی عصبی جلوگیری کرده و امکان تبیین مفاهیمی چون اختیار، مسئولیت اخلاقی و تربیتپذیری انسان را فراهم میسازد.
۵.بیست و چهار سازه عاطفی متداول
سازههای عاطفی بخشی از شخصیت افراد است، ازاینرو شناخت آنها از اهمیت زیادی برخوردار است، این سازهها در دوران کودکی شکل میگیرند و در تمام طول عمر همراه فرد هستند و بخشی از رفتارهای او را در بزرگسالی هدایت میکنند.
ما در این گفتار بیست و چهار سازه عاطفی را که حاصل تلفیق سه دسته نیاز بنیادی و چهار نوع جهان بازنمایی شده و دو رویکرد دروننگر و بروننگر است، شرح خواهیم داد.
۵.۱.سازههای عاطفی در جهان امن
در جهان امن، نظم، پیشبینیپذیری و پاسخگویی محیط، زمینهای مناسب برای شکلگیری سازههای عاطفی متعادل و پایدار در نفس کودک فراهم میکند. در چنین جهانی، نیازهای اساسی کودک نهتنها بهموقع برآورده میشوند، بلکه الگوی ثابتی از رابطه میان «نیاز، انتظار و پاسخ» در تجربهی زیستهی او شکل میگیرد. این تجربهی تکرارشونده، به تدریج در قالب طرحوارههایی مبتنی بر اعتماد، امنیت و کارآمدی در نفس کودک تثبیت میشود (Sroufe et al., ۲۰۰۵, pp. ۷۷–۸۱).
از منظر حکمت متعالیه، این فرآیند را میتوان بخشی از حرکت جوهری نفس دانست؛ حرکتی که در آن، نفس از واکنشهای پراکنده و ناپایدار، به سوی ساختارهای درونی منسجمتر و هماهنگتر با واقعیت سوق مییابد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۱۲۰–۱۲۴). جهان امن، با کاهش تنشهای غیرضروری، به نفس کودک امکان میدهد انرژی وجودی خود را صرف تثبیت سازههای بنیادی کند، نه صرف بقا یا مقابله با تهدید.
الف) سازههای مرتبط با نیازهای زیستی
در جهان امن، نیازهای زیستی کودک—مانند گرسنگی، خواب، امنیت فیزیکی و نظم روزمره—بهصورت منظم و بدون آشفتگی تأمین میشوند. این نظم بیرونی، بهتدریج در نفس کودک درونیسازی میشود و به شکلگیری سازههای عاطفی پایدار میانجامد که نقش مهمی در خودتنظیمی و تعادل رفتاری دارند (Kagan, ۱۹۸۹, pp. ۹۵–۹۸).
۱. سازهٔ نظمگرا (دروننگر)
در حالتی که تمرکز نفس کودک بیشتر معطوف به درون باشد، کودک با مشاهدهی الگوی منظم محیط، قواعد را بهصورت درونی جذب میکند و به تدریج سازهی عاطفی نظمگرا در او شکل میگیرد. این سازه شامل طرحوارههایی نظیر: «هر نیازی زمان پاسخ خاص خود را دارد»؛ «تعویق خواستهها ممکن و مفید است» ؛ «تعادل میان فعالیت، استراحت و وظیفه ضروری است»
چنین کودکانی معمولاً توان بالاتری در خویشتنداری، تنظیم هیجان و مدیریت تکانهها نشان میدهند (Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۲۰۵–۲۰۷). از منظر رشد نفس، این سازه نشاندهندهی آن است که ساحت حیاتی نفس، تحت هدایت ساختارهای پایدار قرار گرفته و از واکنشهای افراطی فاصله گرفته است.
مثال: کودک میآموزد که میان بازی و استراحت تعادل برقرار کند؛ نه به دلیل اجبار بیرونی، بلکه چون تجربه کرده است که رعایت نظم، به آرامش و رضایت درونی میانجامد.
۲. سازهٔ قانونگرا (بروننگر)
در مقابل، اگر تمرکز نفس کودک بیشتر معطوف به بیرون باشد، نظم محیطی به شکل سازهی عاطفی قانونگرا در او تثبیت میشود. در این حالت، کودک انتظار دارد که محیط و دیگران مطابق قواعد مشخص رفتار کنند و نسبت به نقض قوانین حساس میشود. این سازه شامل طرحوارههایی مانند: «قواعد باید برای همه یکسان اجرا شوند»؛ «بینظمی و تبعیض ناپذیرفتنی است» ؛ «اقتدار مشروع، مبتنی بر قانون است»
این سازه میتواند زمینهساز رشد حس عدالتخواهی، مسئولیتپذیری اجتماعی و احترام به ساختارها باشد، اما در صورت افراط، ممکن است به تفکر انعطاف ناپذیر یا سختگیری نسبت به دیگران منجر شود (Mussen et al., ۲۰۲۱, pp. ۴۱۲–۴۱۵).
مثال: کودک ممکن است خود در رعایت دقیق قوانین انعطاف نشان دهد، اما از والدین یا معلم انتظار داشته باشد که قواعد را بدون تبعیض و استثنا اجرا کنند؛ زیرا نظم را ویژگی «محیط سالم» میداند.
ب): سازههای مرتبط با نیازهای اجتماعی
در جهان امن، کودک در بستری از حمایت عاطفی، توجه پایدار و روابط قابل پیشبینی رشد میکند. والدین و اعضای خانواده نسبت به نیازهای هیجانی او پاسخگو هستند و تعامل کودک با معلمان، مربیان و دیگر بزرگسالان بر اساس احترام متقابل و ثبات رفتاری شکل میگیرد. چنین فضایی، امکان تجربهی دلبستگی ایمن و شکلگیری روابط اجتماعی سالم را فراهم میسازد (Bowlby, ۱۹۸۸, pp. ۱۲۰–۱۲۳; Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۱۹۸–۲۰۱).
کودک در این جهان، فرصتهای کافی برای بازی، همکاری و تعامل گروهی با همسالان دارد و از طریق این تعاملها میآموزد که پیوند اجتماعی میتواند منبع امنیت، لذت و معنا باشد. تأمین نیاز به پیوندجویی و تعلق، به تدریج در نفس کودک به صورت سازههای عاطفی نسبتاً پایدار نهادینه میشود که کیفیت روابط آیندهی او را شکل میدهند (Sroufe et al., ۲۰۰۵, pp. ۱۰۵–۱۰۹).
۱. سازهٔ دلبسته (دروننگر)
در حالتی که تمرکز نفس کودک بیشتر به سوی درون معطوف باشد، تجربهی دلبستگی ایمن به شکل سازهی عاطفی دلبسته در نفس او تثبیت میشود. در این سازه، روابط اجتماعی واجد عمق، تداوم و معنای شخصی هستند و کودک تمایل دارد پیوندهای محدود اما پایدار برقرار کند. طرحوارههای محوری این سازه عبارتاند از:«رابطهی امن نیازمند شناخت متقابل و زمان است»؛ «اعتماد و وفاداری ارزشهای بنیادی رابطهاند»؛ «پیوند عمیق، منبع امنیت روانی است»
این سازه، زمینهساز شکلگیری روابط صمیمی، دوستیهای پایدار و گروههای همفکر منسجم میشود و به تقویت حس اعتماد بینفردی و ثبات هیجانی کمک میکند (Mussen et al., ۲۰۲۱, pp. ۴۳۲–۴۳۵).
از منظر حکمت متعالیه، میتوان گفت که نفس در این حالت، پیوند اجتماعی را در لایههای درونی وجود خود ادغام میکند و از سطح واکنشهای گذرا، به سوی وحدت و انسجام درونی حرکت میکند؛ امری که با سیر کمالی نفس و حرکت جوهری آن سازگار است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۱۴۵–۱۴۸).
مثال: کودک ترجیح میدهد با تعداد محدودی از همسالان خود رابطهای صمیمی و عمیق برقرار کند و در این روابط، احساس امنیت و تعلق بیشتری را تجربه میکند، حتی اگر دامنهی ارتباطات او گسترده نباشد.
۲. سازهٔ برونگرا (بروننگر)
در مقابل، اگر تمرکز نفس کودک بیشتر به سوی بیرون معطوف باشد، دلبستگی ایمن به شکل سازهی عاطفی برونگرا در او تثبیت میشود. در این سازه، پیوند عاطفی نه به یک یا چند رابطهی عمیق، بلکه به صورت توزیعشده میان افراد و گروههای مختلف تجربه میشود. طرحوارههای شاخص این سازه شامل موارد زیر است: «ارتباط با دیگران منبع انرژی و نشاط است»؛ «مشارکت جمعی ارزشمند است»؛ «تنوع روابط، فرصت رشد اجتماعی فراهم میکند»
کودک دارای این سازه، معمولاً از تعاملات گروهی لذت میبرد، در فعالیتهای جمعی فعال است و توانایی بالاتری در سازگاری اجتماعی، نقشپذیری و ارتباطگیری سریع نشان میدهد (Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۲۱۰–۲۱۲). این سازه میتواند به انعطافپذیری اجتماعی و گسترش شبکهی ارتباطی منجر شود، هرچند در صورت افراط، ممکن است عمق روابط فدای گستردگی آنها گردد.
مثال: کودک با اشتیاق در بازیهای گروهی و فعالیتهای جمعی شرکت میکند، بهسرعت با افراد جدید ارتباط میگیرد و از حضور در جمع احساس انرژی و سرزندگی میکند.
ج): سازههای مرتبط با نیاز شناختی
در جهان امن، کودک با طیفی گسترده از فرصتهای یادگیری متناسب با سطح رشد خود مواجه است. کنجکاوی او نهتنها سرکوب نمیشود، بلکه به رسمیت شناخته میشود و پرسشهای کودکانهاش با پاسخهایی روشن، صادقانه و قابل فهم همراه است. این وضعیت، به کودک امکان میدهد بیهراس از خطا بیندیشد، فرضیه بسازد، تجربه کند و از فرایند یادگیری لذت ببرد (Vygotsky, ۱۹۷۸, pp. ۸۵–۸۹).
در چنین بستری، چالشهای شناختی نه تهدیدی برای ارزشمندی نفس، بلکه فرصتی برای فعلیتیافتن توان عقلانی و ادراکی تلقی میشوند. از منظر روانشناسی رشد، این تجربهها زمینهساز تقویت انگیزهٔ درونی، خودکارآمدی و جهتگیری مثبت نسبت به یادگیری هستند.
(Deci & Ryan, 2000, pp. 233–237)
از دیدگاه حکمت متعالیه، نیاز شناختی ریشه در قوهٔ عاقله و استعداد ادراکی نفس انسانی دارد و ارضای سالم آن، بخشی از حرکت جوهری نفس به سوی کمال معرفتی به شمار میآید. جهان امن، با رفع موانع هیجانی و تهدیدهای وجودی، امکان میدهد که نفس کودک، توجه خود را از ساحت بقا به ساحت فهم و معنا معطوف کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۱۶۰–۱۶۵).
۱. سازهٔ موفقیتگرا (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بیشتر به سوی درون معطوف باشد، تجربههای یادگیری در جهان امن به شکل سازهی عاطفی موفقیتگرا در او تثبیت میشود. محور این سازه، احساس رضایت درونی ناشی از فرایند فهم، حل مسئله و دستیابی شناختی است، نه صرفاً پیامدهای بیرونی مانند نمره، تشویق یا پاداش.
طرحوارههای محوری این سازه شامل موارد زیر است: «فهمیدن و کشف کردن، خود ارزشمند است»؛ «موفقیت، نشانهٔ شایستگی درونی من است»؛ «تجربهٔ موفقیت، انگیزهٔ ادامهٔ یادگیری را تقویت میکند»
کودک دارای این سازه، فعالیتهای شناختی را برای خودِ یادگیری دنبال میکند و در مواجهه با دشواریها، بیش از آنکه نگران ارزیابی بیرونی باشد، به احساس کفایت درونی خود تکیه مینماید. این الگو با مفهوم انگیزش درونی در نظریهٔ خودتعیینگری همخوان است (Deci & Ryan, ۲۰۰۰, pp. ۲۳۵–۲۳۸).
از منظر رشد نفس، سازهٔ موفقیتگرا نشان میدهد که نفس کودک، لذت معرفتی را در ساحت درونی خود ادغام کرده و یادگیری را بخشی از هویت خویش میسازد؛ امری که به تعمیق انسجام درونی و پایداری انگیزشی میانجامد.
مثال: کودک پس از حل یک مسئلهٔ ریاضی یا تکمیل یک پازل، بهجای انتظار تحسین، از احساس «من توانستم» لذت میبرد و همین احساس، او را به مواجهه با مسئلهٔ بعدی ترغیب میکند.
۲. سازهٔ پیشرفتگرا (بروننگر)
در حالتی که تمرکز نفس کودک بیشتر به سوی بیرون معطوف باشد، تجربههای یادگیری در جهان امن به شکل سازهی عاطفی پیشرفتگرا سازمان مییابد. در این سازه، یادگیری با شایستگیهای عینی، بهبود مهارتها و سنجش عملکرد در نسبت با معیارهای بیرونی معنا پیدا میکند.
طرحوارههای اصلی این سازه عبارتاند از: «پیشرفت از طریق بهبود قابل مشاهدهٔ تواناییها سنجیده میشود»؛ «چالشهای دشوارتر، فرصت رشد هستند»؛ «بازخورد بیرونی میتواند انگیزهبخش و جهتدهنده باشد»
کودک دارای این سازه، تمایل دارد خود را در موقعیتهای چالشبرانگیز، رقابتی یا ارزیابانه قرار دهد و از این طریق، سطح شایستگیهای خود را بیازماید و ارتقا دهد. این الگو با اهداف پیشرفتمحور در نظریهٔ اهداف پیشرفت همراستا است(Elliot & McGregor, ۲۰۰۱, pp. ۵۰۱–۵۰۵).
در صورت تعادل، این سازه میتواند به انگیزش بالا، پشتکار و رشد مهارتهای پیچیده منجر شود؛ هرچند در صورت افراط یا همراهی با ناامنی، ممکن است حساسیت بیش از حد به ارزیابی بیرونی را در پی داشته باشد.
مثال: کودک پس از برنده شدن در یک بازی یا مسابقهٔ شناختی، بهجای توقف، به دنبال فرصتهای دشوارتر میگردد تا توانایی خود را در سطح بالاتری محک بزند.
۵.۲.سازههای عاطفی در جهان ناامن
در جهان ناامن، نیاز به پیوند و تعلق—که ذاتاً باید منبع امنیت و آرامش باشد—به عرصهای از اضطراب، رقابت قدرت و بیثباتی عاطفی بدل میشود. روابط اجتماعی کودک در چنین جهانی، نه بر اساس همدلی و حمایت متقابل، بلکه بر پایهی ارزشگذاری مشروط، مقایسه و گاه تحقیر شکل میگیرد. کودک میآموزد که محبت، توجه یا پذیرش اجتماعی، امری ناپایدار و وابسته به عملکرد یا انطباق با خواست دیگران است (Bowlby, ۱۹۸۸, pp. ۱۳۰–۱۳۴).
در این فضا، نفس کودک برای حفظ بقا و کاهش رنج طردشدگی، تمرکز خود را یا به درون معطوف میکند یا بهطور افراطی به بیرون میچسبد. حاصل این فرایند، شکلگیری سازههایی است که اگرچه در کوتاهمدت کارکرد حفاظتی دارند، اما در بلندمدت میتوانند بنیان روابط ناسالم و آسیبپذیری هیجانی را پیریزی کنند (Sroufe et al., ۲۰۰۵, pp. ۱۱۲–۱۱۶).
الف): سازههای مرتبط با نیازهای زیستی
در جهان ناامن، تأمین نیازهای اولیه (مانند غذا، امنیت فیزیکی) همراه با تنش، تحقیر یا بیثباتی است. این شرایط دو سازهٔ متضاد را شکل میدهند:
۱.سازهٔ منزوی (دروننگر)
اگر تمرکز نفس بر درون معطوف شود، کودک ترجیح میدهد به دنیای درونی خود پناه ببرد و در تخیلات خویش زندگی کند. در چنین وضعیتی، کودک برای گریز از واقعیتی که با تنش، تحقیر یا ناایمنی همراه است، به تخیلپردازی و انزوای عاطفی روی میآورد (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۸۵–۸۸).
این سازه شامل طرحوارههایی از این دست است: «نیازهایم نامشروع هستند.»
چنین طرحوارهای باعث محدود شدن خواستهها و خودداری کودک از ابراز نیازهای زیستی میشود. پیامد این فرایند، شکلگیری نوعی بیحسی عاطفی، کاهش انگیزه و انفعال است؛ بهگونهای که کودک برای کاهش رنج، ارتباط هیجانی خود را با واقعیت بیرونی به حداقل میرساند (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۹۲–۹۵).
مثال:
کودک گرسنهای که از ترس واکنش والدین، درخواست غذا نمیکند و بهجای آن، در دنیای خیالی خود احساس گرسنگی را «حذف» میکند.
۲.سازهٔ وابسته (بروننگر)
در مقابل، اگر تمرکز نفس کودک بر بازنماییهای بیرونی قرار گیرد، او برای بقا به جلب محبتِ آمیختهبه-آزار متوسل میشود. در این الگو، کودک میآموزد که تأمین نیازها تنها از طریق حفظ رابطه با دیگریِ قدرتمند ممکن است، حتی اگر این رابطه همراه با تحقیر یا آسیب باشد (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۱۰۱–۱۰۴).
این سازه شامل طرحوارههایی مانند موارد زیر است: «تنها با اطاعت از دیگران نیازهایم برآورده میشود.»؛ «من بدون حمایت دیگران ناتوانم.»
پیامد هر دو طرحواره، شکلگیری وابستگی بیمارگونه، ترس از استقلال و جستوجوی مداوم ناجی بیرونی است. نفس کودک، بهجای اتکا به تنظیم درونی، بقای خود را به رضایت و تأیید دیگری گره میزند (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۱۰۷–۱۱۰).
مثال:
کودکی که پس از هر بار تحقیر شدن، با چاپلوسی تلاش میکند توجه والدین را جلب کند.
ب): سازههای مرتبط با نیازهای اجتماعی
در جهان ناامن، کودک ضعیف و بیدفاع همواره در معرض امر و نهیهای بیانتها و نصیحتهای یکجانبه و تحقیرآمیز قرار میگیرد که معمولاً به نام تربیت، خیرخواهی و دلسوزی انجام میشود. او در لحظات اضطراب ناشی از جدایی، نیاز شدیدی به ارتباط با دیگران دارد تا از شدت اضطرابش کاسته شود. از این رو به سوی چهرههای آشنا میرود اما با بیعلاقگی، بیتوجهی، و عدم درک نیازهای خاص خود، یا فقدان محبت صادقانه و اعتمادبخش، و حتی با رفتارهای پرخاشگرانه مواجه میشود. این شیوههای برخورد نه تنها اضطرابش را کاهش نمیدهد، بلکه باعث شدت یافتن آن میگردد. پاسخهای کودک به این شرایط:
۱. سازهٔ حساس (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک در جهان ناامن بیشتر به سوی درون معطوف شود، نیاز اجتماعی به شکل سازهی عاطفی حساس سازمان مییابد. در این سازه، کودک پیوند اجتماعی را بالقوه تهدیدکننده تجربه میکند و نسبت به نشانههای طرد، بیتوجهی یا نارضایتی دیگران، بیشواکنش نشان میدهد.
طرحوارههای محوری این سازه عبارتاند از: «دیگران ممکن است هر لحظه مرا طرد کنند»؛ «برای حفظ رابطه، باید دائماً مراقب باشم»؛ «کوچکترین نشانهٔ بیتوجهی، خطرناک است»
این سازه، کودک را به هوشیاری افراطی، اضطراب اجتماعی و درونریزی هیجانها سوق میدهد. روابط اجتماعی در این حالت، بهجای منبع امنیت، به میدان ارزیابی دائمی تبدیل میشود. کودک ممکن است از برقراری روابط جدید پرهیز کند یا در روابط موجود، به شدت نگران از دست دادن پیوند باشد (Thompson, ۲۰۱۴, pp. ۲۰۵–۲۰۸).
از منظر حکمت متعالیه، میتوان گفت نفس در این وضعیت، به دلیل غلبهی خوف وجودی، از گسترش پیوند با «دیگری» بازمیماند و حرکت او به سوی کمال اجتماعی، دچار انقباض و احتیاط افراطی میشود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، صص. ۱۷۰–۱۷۳).
مثال: کودکی که پس از یک بیتوجهی کوچک از سوی دوستش، دچار اضطراب شدید میشود و ساعتها به این فکر میکند که «حتماً دیگر دوستم ندارد».
۲. سازهٔ خدمتگرا (بروننگر)
در مقابل، اگر تمرکز نفس کودک بیشتر به سوی بیرون معطوف باشد، نیاز به پیوند اجتماعی در قالب سازهی عاطفی خدمتگرا تثبیت میشود. در این سازه، کودک میآموزد که بقا در رابطه، در گرو راضی نگه داشتن دیگران، فداکاری افراطی و نادیدهگرفتن نیازهای خود است.
طرحوارههای مرکزی این سازه شامل موارد زیر است: «ارزش من به میزان مفید بودنم برای دیگران است»؛ «اگر نه بگویم، طرد میشوم»؛ «محبت باید با خدمت جبران شود»
این سازه میتواند به رفتارهای ایثارگرانهی افراطی، ناتوانی در تعیین مرزهای شخصی و وابستگی هیجانی منجر شود. کودک، بهجای تجربهی رابطهای متقارن، در نقش «حامی»، «نجاتدهنده» یا «خدمتکار عاطفی» دیگران قرار میگیرد (Gilligan, ۱۹۸۲, pp. ۶۴–۶۷).
در کوتاهمدت، این راهبرد ممکن است پذیرش اجتماعی را افزایش دهد، اما در بلندمدت، فرسودگی هیجانی، خشم پنهان و احساس بیارزشی را در پی دارد؛ زیرا نفس کودک، پیوند را نه بر اساس همارزی وجودی، بلکه بر پایهی کارکرد ابزاری خود تعریف میکند.
مثال: کودکی که همواره مسئول حل مشکلات دوستانش میشود، اما هنگام نیاز خود، جرأت درخواست کمک ندارد.
ج):سازههای مرتبط با نیاز شناختی
در جهان ناامن، استقلال شناختی کودک بهطور نظاممند تضعیف میشود و پیام مکرر «ناتوانی» به او القا میگردد. کودک میآموزد که تلاش شناختی، تصمیمگیری مستقل و ابتکار شخصی تأثیری بر پیامدها ندارد. این فرایند با آنچه سلیگمن از آن بهعنوان درماندگی آموختهشده یاد میکند همخوان است؛ حالتی که در آن فرد پس از تجربههای مکرر ناتوانی، به این نتیجه میرسد که کنشهایش بیاثر است (Seligman, ۱۹۷۵, pp. ۲۳–۳۱).
۱.سازهٔ حقیر (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بهسمت درون معطوف شود، باور به ناتوانی بهصورت درونیشده شکل میگیرد. کودک بهتدریج به این نتیجه میرسد که نهتنها در موقعیت فعلی، بلکه بهطور ذاتی فاقد صلاحیت است. این باور به طرحوارههایی مانند موارد زیر تبدیل میشود: «من لیاقت تصمیمگیری ندارم.»؛ «دیگران همیشه بهتر میدانند.»
چنین طرحوارههایی به اجتناب از چالشها، ترس از ابراز وجود و کنارهگیری شناختی منجر میشوند؛ بهگونهای که کودک حتی در شرایطی که توانایی واقعی دارد، خود را ناتوان نشان میدهد. این الگو با توصیف سلیگمن از کاهش انگیزش، افت ابتکار و انفعال شناختی در درماندگی آموختهشده همراستا است (Seligman, ۱۹۷۵, pp. ۵۴–۶۱).
مثال:
دانشآموزی که با وجود توانایی بالا، از مشارکت در فعالیتهای کلاسی خودداری میکند و ناتوان به نظر میرسد.
۲.سازهٔ سازشگرا (بروننگر)
در مقابل، اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، او برای کاهش اضطراب شناختی، به تسلیم در برابر قدرت روی میآورد. در این الگو، کودک میآموزد که امنیت و کاهش تنش نه از طریق تفکر مستقل، بلکه از راه انطباق سریع با خواستههای دیگران حاصل میشود؛ حتی اگر این خواستهها با منافع یا ارزشهای او در تعارض باشند.
این سازه میتواند به وابستگی شناختی به افراد قویتر و پذیرش نقشهای تحمیلی بینجامد؛ بهگونهای که کودک برای حفظ تعلق و امنیت کاذب، از قضاوت مستقل خود چشمپوشی میکند. سلیگمن نشان میدهد که در چنین شرایطی، فرد ممکن است از موقعیت «قربانی» به بازتولید همان الگوهای آسیبزا گذر کند، زیرا کنش مستقل را بیفایده میداند (Seligman, ۱۹۷۵, pp. ۸۹–۹۶).
مثال:
کودکی که تحت آزار همسالان قرار میگیرد، اما برای پذیرفته شدن، به گروه آزارگران میپیوندد و خود به آزارگر ثانویه تبدیل میشود.
۵.۳. سازههای عاطفی در جهان آشفته
در جهان آشفته، غیرقابلپیشبینی بودن محیط و ناهماهنگی میان گفتار و رفتار مراقبان، کودک را در وضعیتی از اضطراب مزمن قرار میدهد. کودک نمیتواند الگوی ثابتی برای پاسخدهی محیط بسازد و در نتیجه، تنظیم عاطفی او حول محور کنترل اضطراب شکل میگیرد. پژوهشها نشان میدهند که این الگوی دلبستگیِ آشفته، بستر شکلگیری پاسخهای عاطفی افراطی مانند پرخاشگری، خشم فروخورده یا انزوای دفاعی است و این پاسخها بهتدریج به عناصر پایدار شخصیت تبدیل میشوند
(Ainsworth et al., 1978, pp. 201–209).
الف) سازههای مرتبط با نیازهای زیستی
کودکی که در جهان آشفته زندگی میکند، نمیداند آیا مراقب اصلی به نیازهای زیستی او پاسخ خواهد داد یا نه؛ زیرا رفتار مراقب گاه گرم و پذیرنده و گاه سرد، طردکننده یا پرخاشگر است. این ناتوانی در پیشبینی پاسخ محیط، اضطراب شدیدی ایجاد میکند. کودک در واکنش به این اضطراب، با گریه و داد و فریاد تلاش میکند توجه مراقب را جلب کند. هنگامی که شدت سروصدا افزایش مییابد، مراقب ناچار به واکنش میشود و کودک بهتدریج میآموزد که تنها از طریق افزایش شدت هیجان میتواند به نیازهای زیستی خود پاسخ بگیرد. به این ترتیب، نطفهٔ سازههای خشم و پرخاشگری در او شکل میگیرد (Ainsworth et al., ۱۹۷۸, pp. ۲۱۰–۲۱۴).
۱.سازهٔ خشم (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، خشم او بهصورت فروخورده و پایدار سازمان مییابد. این سازه، حاصل تجربههای مکرر بیعدالتی و نادیدهگرفتهشدن است و کودک بهتدریج نوعی کینه و دشمنی درونی را پرورش میدهد. در این وضعیت، منافع دیگران بیاهمیت تلقی میشود و استفاده از هر وسیلهای برای دستیابی به هدف، موجه به نظر میرسد. کودک همچنین ابراز محبت، همدلی یا نوعدوستی دیگران را تصنعی و غیرقابلاعتماد میداند (Dodge, ۱۹۹۱, pp. ۲۰۶–۲۱۰).
طرحوارههای کلیدی این سازه عبارتاند از: «دیگران عمداً مرا نادیده میگیرند.»؛ «تنها با انتقام میتوانم امنیت کسب کنم.»
بر اساس این طرحوارهها، هر رقابت بهمنزلهٔ دشمنی تفسیر میشود؛ ازاینرو، کودک تحمل باخت و شکست را ندارد و با حداکثر توان برای پیروزی میجنگد (Dodge, ۱۹۹۱, pp. ۲۱۱–۲۱۴).
مثال:
کودکی که در بازی تقلب میکند یا هنگام باخت، بازی را به دعوا میکشاند.
۲.سازهٔ پرخاشگر (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، خشم بدون تأمل و بازداری ابراز میشود. کودک بهسرعت تصمیم میگیرد، تمایلات خود را با صراحت بیان میکند و با آخرین توان از خود دفاع میکند. در این الگو، زندگی بهتدریج به صحنهٔ کارزار تبدیل میشود و تعاملات روزمره رنگ و بوی سلطه و تقابل به خود میگیرند (Berkowitz, ۱۹۹۳, pp. ۷۵–۷۹).
طرحوارههای محوری این سازه شامل موارد زیر است: «اگر خشونت نشان ندهم، نادیده گرفته میشوم.»؛ «جهان میدان نبرد است.»
پیامدهای رفتاری این طرحوارهها شامل واکنشهای تکانشی (پرخاشگری کلامی یا فیزیکی) و تبدیل روابط عادی به رقابت برای تسلط است (Berkowitz, ۱۹۹۳, pp. ۸۰–۸۴).
مثال:
کودکی که برای تصاحب اسباببازی، بدون هشدار به دیگران حمله میکند.
ب) سازههای مرتبط با نیازهای اجتماعی در جهان آشفته
در جهان آشفته، کودک برای جلب توجه و حفظ پیوند اجتماعی، ناچار میشود به شیوههایی افراطی متوسل شود. ناپایداری هیجانی مراقبان و پیشبینیناپذیری واکنشهای آنان باعث میشود کودک احساس کند که تنها از طریق برجستهسازی خود یا غلبه بر دیگران میتواند دیده شود. در نتیجه، سازههای اجتماعی او حول محور رقابت، برتریجویی و نیاز افراطی به پیروزی سازمان مییابند. این الگوها با توصیف هورنای از تلاشهای نوروتیک برای کسب امنیت و ارزشمندی از طریق برتری و قدرت همراستا هستند (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۶۳–۷۰).
۱.سازهٔ خودبزرگبین (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، برتریجویی عمدتاً در سطح تخیلات شکل میگیرد. کودک در دنیای ذهنی خود، همواره خویش را بزرگتر، قویتر و باهوشتر از دیگران میبیند و نواقص واقعی خود را انکار میکند. او تصویری بینقص و ایدهآل از خود میسازد و تمایل دارد خود را بسیار مهمتر و ارزشمندتر از دیگران تلقی کند. این الگو با آنچه هورنای بهعنوان خودِ ایدهآلشده توصیف میکند مطابقت دارد؛ حالتی که فرد برای جبران احساس ناایمنی، به تصویر خیالیِ اغراقآمیز از خود پناه میبرد (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۹۷–۱۰۳).
در این سازه، کودک بهطور مداوم در خیال موفقیتهای بزرگ به سر میبرد و نیاز شدیدی به تحسین و تمجید دیگران دارد. او خود را شایستهٔ توجه مداوم میداند و برای جلب توجه، تلاش میکند برتر از آنچه هست جلوه کند. در صورت شکست یا ناکامی، مسئولیت را به دیگران نسبت میدهد و از پذیرش نقش خود اجتناب میکند (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۱۰۴–۱۰۸).
مثال:
نوجوانی که شکست تحصیلی خود را به معلم، مدرسه، همکلاسیها یا والدین نسبت میدهد و همه را مقصر میداند جز خود.
۲.سازهٔ رقابتجو (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، تلاش برای جلب توجه در قالب رقابتهای شدید و مداوم بروز میکند. کودک به پیروزی و موفقیت اهمیت افراطی میدهد و میکوشد در هر موقعیتی برنده باشد. پیشی گرفتن از دیگران به معیار اصلی ارزشمندی او تبدیل میشود و احساس امنیت اجتماعی او به نتیجهٔ رقابتها وابسته میگردد. این الگو با توصیف هورنای از گرایش نوروتیک به قدرت، موفقیت و برتری بر دیگران همخوان است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۵۶–۶۲).
در این سازه، اعتمادبهنفس ظاهراً بالا است و کودک به تواناییهای خود اطمینان نشان میدهد، اما در عین حال از وابستگی به دیگران بیزار است و میکوشد استقلال و قدرت مطلق را به نمایش بگذارد. طرحوارههای مرکزی این سازه عبارتاند از: «ارزش من به بردن است.»؛ «وابستگی نشانهٔ ضعف است.»
پیامد این طرحوارهها، رقابت بیمارگونه حتی در موقعیتهای غیررقابتی و انکار نیاز به حمایت عاطفی است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۱۰۹–۱۱۳).
مثال:
دانشآموزی که در بازیهای گروهی، همتیمیهای خود را بهدلیل باخت سرزنش میکند.
ج) سازههای مرتبط با نیازهای شناختی در جهان آشفته
در جهان آشفته، کودک بهتدریج متوجه تعارض میان گفتار و رفتار والدین میشود و میآموزد که آنچه گفته میشود، لزوماً با آنچه انجام میگیرد یکسان نیست. این تجربه، بنیان اعتماد شناختی کودک را تضعیف میکند و به او میآموزد که دیگران آنگونه که نشان میدهند نیستند و نمیتوان به آنها اتکا کرد. در نتیجه، کودک به این جمعبندی میرسد که عدم صداقت و پنهانکاری نهتنها مجاز، بلکه برای بقا ضروری است. در چنین بستری، سازههای شناختیِ مبتنی بر بدبینی و نفاق شکل میگیرند؛ سازههایی که کارکرد اصلی آنها کاهش اضطراب ناشی از پیشبینیناپذیری محیط است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۷۳–۷۹).
۱.سازهٔ بدبین (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، تجربهٔ ناامنی و بیاعتمادی بهصورت یک نگرش پایدار شناختی درونی میشود. کودک، بهدلیل ناتوانی مکرر در پیشبینی واکنش دیگران، به این نتیجه میرسد که جهان ذاتاً غیرقابل اعتماد است و همواره باید انتظار بدترین پیامد ممکن را داشت. این بدبینی، پاسخی دفاعی به اضطراب مزمن ناشی از تجربههای ناامن است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۸۰–۸۵).
طرحوارههای محوری این سازه عبارتاند از: «دیگران قابل اعتماد نیستند.»؛ «هر رویداد جدیدی میتواند فاجعهبار باشد.»
پیامد این طرحوارهها، اجتناب از تجربههای جدید، نادیدهگرفتن تواناییهای شخصی و پیشبینی مداوم شکست است. کودک ترجیح میدهد وارد موقعیتهای تازه نشود، زیرا از نظر او خطر ناکامی همواره بیش از احتمال موفقیت است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۸۶–۹۰).
مثال:
کودکی که از مشارکت در فعالیتهای مدرسه خودداری میکند، چون باور دارد که در نهایت اتفاقی رخ خواهد داد که موجب شکست او شود.
۲.سازهٔ دورو (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، او میآموزد که از طریق تظاهر، پنهانکاری و دوگانگی رفتاری به خواستههای خود برسد. کودک بهتدریج دو چهره از خود میسازد: چهرهای آشکار و پذیرفتنی برای جلب اعتماد دیگران، و چهرهای پنهان برای پیگیری منافع شخصی. این الگو زمانی شکل میگیرد که کودک تجربه میکند صداقت پاداشی در پی ندارد و آنچه کارآمد است، انطباق ظاهری همراه با نیت پنهان است (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۹۱–۹۶).
در این سازه، فرد ممکن است برای حفظ موقعیت اجتماعی یا اقتصادی، خود را انساندوست، سازگار یا خیرخواه نشان دهد، در حالی که در عمل روابط را بهصورت ابزاری و در جهت منافع شخصی به کار میگیرد. راهبرد شناختیِ زیربنایی این رفتار، این باور است که بقا و موفقیت مستلزم فریبکاری است و صداقت، فرد را آسیبپذیر میکند (Horney, ۱۹۳۷, pp. ۹۷–۱۰۱).
مثال:
کودکی که در حضور معلم رفتاری نمونه دارد، اما در غیاب او همسالان خود را آزار میدهد.
۵.۴.سازههای عاطفی در جهان بیقید
در جهان بیقید، فقدان چارچوبهای تربیتی روشن و ارضای بیحدومرز نیازها موجب میشود سازههای عاطفی کودک حول محور لذتجویی آنی، خودمحوری و فقدان معنا سازمان یابد. در چنین محیطی، کودک با محدودیت یا الزام درونی برای تأخیر در ارضای تمایلات خود مواجه نیست و در نتیجه، انگیزهای برای رشد عقلانی یا اخلاقی شکل نمیگیرد. پژوهشهای تربیتی نشان میدهد که این الگوی محیطی، با سبک فرزندپروری سهلگیرانه همخوان است؛ سبکی که اگرچه با محبت همراه است، اما به دلیل نبود هدایت و حدگذاری، به ضعف خودتنظیمی هیجانی و گرایش به ارضای فوری میانجامد (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۱۲–۱۱۸).
الف) سازههای مرتبط با نیازهای زیستی
در جهان بیقید، نیازهای زیستی کودک بدون تلاش، انتظار یا تعلیق برآورده میشوند. این تجربه، به شکلگیری سازههایی منجر میشود که هدف اصلی آنها دستیابی فوری به لذت است و نه رشد، معنا یا مسئولیتپذیری. این وضعیت، زمینه را برای تثبیت نفس در مراتب پایینتر و غلبه گرایشهای لذتمحور فراهم میکند (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۱۹–۱۲۳).
۱.سازهٔ لذتگرا (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، نبودِ مانع و چالش، کاوش درونی را بهسوی تجربههای لذتبخش هدایت میکند. کودک بر احساس لذت ناشی از خوردن، نوشیدن و تجربههای حسی تمرکز مییابد و این تجربهها به محور اصلی زندگی او تبدیل میشوند. در این سازه، طرحوارههایی مانند: «لذت بردن تنها ارزش زندگی است.» یا «تحمل رنج برای رسیدن به هدف بیمعناست.» در ساختار شناختی کودک شکل میگیرند. پیامد این طرحوارهها، ناتوانی در تحمل تأخیر در ارضای نیازها، تمرکز افراطی بر تحریکهای حسی و تنوعطلبی بیمارگونه است (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۲۴–۱۲۸).
مثال:
نوجوانی که تمام وقت خود را صرف بازیهای ویدیویی و مصرف تنقلات میکند و از فعالیتهای آموزشی یا پذیرش مسئولیت اجتناب میورزد.
۲.سازهٔ ظاهرگرا (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، در غیاب هرگونه الزام یا چالش، توجه او به تجربههای زیباییشناختی بیرونی معطوف میشود. کودک به لذت حاصل از جلوههای بصری، صوتی یا هنری گرایش مییابد و ممکن است به هنر غیرمتعهدی روی آورد که در آن فرم بر محتوا غلبه دارد. همچنین، از زیباییهای ظاهری – بهویژه جذابیت جسمانی – بهعنوان ابزاری برای جلب توجه دیگران استفاده میکند (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۲۹–۱۳۳).
طرحوارههای کلیدی این سازه عبارتاند از:«ارزش من به جذابیت ظاهری من است.»؛ «دیگران باید مرا تحسین کنند.»
پیامدهای رفتاری این طرحوارهها شامل وابستگی شدید به تأیید بیرونی، گرایش به رفتارها و روابط سطحی و تعریف هویت بر اساس بازخورد دیگران است (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۳۴–۱۳۷).
مثال:
کودکی که ساعتهای طولانی صرف گرفتن عکس از خود میکند تا در شبکههای اجتماعی «لایک» بیشتری دریافت کند.
ب) سازههای مرتبط با نیازهای اجتماعی در جهان بیقید
در جهان بیقید، محبت افراطی و فاقد مرز، کارکرد تنظیمی خود را از دست میدهد. از یکسو، وفور توجه و ارضای بیقیدوشرط نیازها به دلزدگی عاطفی منجر میشود و از سوی دیگر، ارزش نمادین محبت کاهش مییابد. در نتیجه، کودک با نوعی خلأ دلبستگی و بیهدفی اجتماعی مواجه میشود. پژوهشها نشان میدهد که در سبک فرزندپروری سهلگیرانه، نبود حدگذاری اجتماعی، به ضعف در درونیسازی قواعد، کاهش تحمل ناکامی و شکلگیری روابط سطحی و ابزاری میانجامد (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۳۸–۱۴۵).
در چنین بستری، کودک برای جلب توجه دیگران به رفتارهای افراطی روی میآورد، به قوانین احترام نمیگذارد، خواستههای غیرمنطقی مطرح میکند و میکوشد اطرافیان را کنترل کند. فقدان مرزهای روشن، مانع شکلگیری روابط عمیق و متعهدانه میشود و تعاملات اجتماعی بیشتر بر پایهٔ کارکرد ابزاری و ارضای آنی نیازها استوار میگردد (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۴۶–۱۵۰).
۱.سازهٔ پوچگرا (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، نبود چالشهای معناساز و فقدان الزام به تعهد، به شکلگیری احساس بیهدفی مزمن میانجامد. کودک در این سازه، بهجای پیگیری اهداف پایدار، به دنبال هیجانهای موقتی میرود؛ هیجانهایی که اگرچه برای لحظهای جذاباند، اما فاقد عمق و تداوم هستند. این وضعیت، با ناتوانی در تعهد به روابط یا فعالیتهای بلندمدت همراه است (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۵۱–۱۵۵).
فرد ممکن است بهسرعت از یک فعالیت به فعالیت دیگر یا از یک رابطه به رابطهای دیگر روی آورد، بدون آنکه در هیچکدام احساس معنا یا جهتمندی پایدار تجربه کند. در این سازه، تجربههای اجتماعی بیشتر نقش پُرکنندهٔ موقت خلأ درونی را دارند تا بستری برای رشد یا پیوند عاطفی عمیق (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۵۶–۱۵۹).
مثال:
جوانی که بهطور مداوم شغل یا رشتهٔ تحصیلی خود را تغییر میدهد، زیرا هیچیک را «به اندازهٔ کافی جذاب» یا معنادار نمییابد.
۲.سازهٔ خودنما (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، نیاز به جلب توجه دیگران به راهبرد اصلی تنظیم عاطفی او تبدیل میشود. در غیاب مرزهای اجتماعی، کودک برای دیدهشدن به رفتارهای نمایشی و اغراقآمیز روی میآورد و از ابزارهای ارتباطی، بهویژه شبکههای اجتماعی، برای نمایش خود استفاده میکند. در این سازه، ارزش فرد نه از درون، بلکه از بازخورد بیرونی تعریف میشود (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۶۰–۱۶۵).
طرحوارههای کلیدی این سازه عبارتاند از: «دیده شدن یعنی وجود داشتن.»؛ «تأیید دیگران جایگزین ارزش ذاتی است.»
پیامدهای رفتاری این طرحوارهها شامل نمایش اغراقآمیز احساسات یا دستاوردها، تحریف واقعیت برای جلب توجه و وابستگی شدید به تحسین بیرونی است. این الگو مانع شکلگیری هویت پایدار و روابط صمیمی مبتنی بر صداقت میشود (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۶۶–۱۷۰).
مثال:
فردی که در مهمانیها با بلند صحبت کردن، رفتارهای نمایشی یا ادعاهای غیرواقعی، تلاش میکند توجه جمع را به خود معطوف سازد.
ج) سازههای مرتبط با نیازهای شناختی در جهان بیقید
کودکی که در جهان بیقید رشد میکند، نهتنها فرصتهای یادگیری ساختاریافته را از دست میدهد، بلکه در سطح شناختی نیز به برداشتهای نادرست از خود و جهان دست مییابد. هنگامی که والدین و اطرافیان در برابر تمامی خواستههای کودک بدون حدگذاری تسلیم میشوند، این پیام شناختی در او شکل میگیرد که جهان برای ارضای او سازمان یافته است و دیگران موظفاند در خدمت نیازها و تمایلاتش باشند. پژوهشها نشان میدهد که سبک فرزندپروری سهلگیرانه، با شکلگیری احساس استحقاق، خودمحوری شناختی و ضعف در درونیسازی قواعد اجتماعی پیوند دارد (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۷۱–۱۷۷).
در چنین شرایطی، کودک بهتدریج میآموزد که خواستههایش اولویت مطلق دارند و مخالفت یا محدودیت، امری ناعادلانه تلقی میشود. این الگوی شناختی، زمینهساز شکلگیری سازههای خودخواهانه و سلطهجویانه در نفس کودک است؛ سازههایی که کارکرد اصلی آنها حفظ احساس برتری و کنترل محیط است (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۷۸–۱۸۲).
۱.سازهٔ خودخواه (دروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک به درون معطوف باشد، نبود محدودیتهای بیرونی موجب میشود او خود را مرکز جهان بداند. کودک انتظار دارد که دیگران همواره او را تحسین کنند و نیازهایش بدون قیدوشرط برآورده شود، در حالی که توجهی به نیازها یا احساسات دیگران نشان نمیدهد. در این سازه، طرحوارههای شناختی زیر شکل میگیرند:
- «من مرکز جهان هستم.»
- «نیازهای دیگران اهمیتی ندارند.»
پیامد این طرحوارهها، ناتوانی در همدلی، تحملناپذیری نسبت به مخالفت و واکنشهای خشمآلود در برابر کوچکترین محدودیت است. پژوهشهای تربیتی نشان میدهد که در غیاب مرزهای روشن، کودک در درک دیدگاه دیگران و پذیرش قواعد مشترک اجتماعی دچار ضعف میشود (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۸۳–۱۸۷).
مثال:
کودکی که در کلاس درس بهطور مداوم صحبت میکند و معترض است که چرا دیگران به او اجازهٔ صحبت نمیدهند.
۲.سازهٔ سلطهجویی (بروننگر)
اگر تمرکز نفس کودک بر بیرون قرار گیرد، احساس استحقاق و فقدان محدودیت به راهبردهای کنترلگرانه و سلطهجویانه میانجامد. کودک میآموزد که برای رسیدن به اهداف خود، میتواند دیگران را تحت فشار قرار دهد یا از آنها بهعنوان ابزار استفاده کند. در این سازه، بیتوجهی به نیازها و احساسات دیگران امری عادی تلقی میشود و افرادی که از او اطاعت نمیکنند، تحقیر یا طرد میشوند (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۸۸–۱۹۳).
راهبرد شناختی زیربنایی این الگو، این باور است که قدرت تنها ارزش واقعی است و روابط انسانی باید در خدمت اعمال کنترل باشند. این نگرش، مانع شکلگیری تعاملات برابر و مبتنی بر احترام متقابل میشود و روابط را به عرصهٔ سلطه و اطاعت فرو میکاهد (Baumrind, ۲۰۱۹, pp. ۱۹۴–۱۹۸).
مثال:
رهبر گروهی که همسالان خود را وادار به اطاعت میکند و در صورت مخالفت، آنها را آزار میدهد یا از گروه طرد میکند.
[1] veto
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
