امتیاز به این مقاله:

نخستین و بنیادی‌ترین دستاورد این جهان‌بینی، دگرگونی‌ای عمیق و بنیادین در فهم ما از چیستی «آگاهی» است. در این نگرش، آگاهی نه پدیده‌ای فرعی، برآمدهٔ صرفِ فعالیت‌های عصبی، و نه جرقه‌ای تصادفی در فرایند تکامل زیستی به‌شمار می‌آید؛ بلکه حقیقتی وجودی، سیال و دارای سیر است که با ساختار درونی هستی نسبت مستقیم و ناگسستنی دارد. آگاهی در این افق، صرفاً «دانستن» یا «بازنمایی ذهنی» نیست، بلکه نحوه‌ای از حضور وجود در خویشتن و در مراتب مختلف واقعیت است.

در این چارچوب، آگاهی به‌مثابه جریانی یکپارچه فهم می‌شود که از مبدأ اعلی آغاز می‌گردد، در مراتب مختلف تنزّل می‌یابد و در قوس صعود، از طریق دستگاه ادراکی انسان، بار دیگر به سوی مبدأ بازمی‌گردد. در این فرایند، آگاهی واقعیتی بس‌گسترده دارد و در چهره‌های گوناگون در هستی ظاهر می‌شود. نخستین جلوه آگاهی را می‌توان «اطلاعات» یا «صورت» دانست، که همچون بنیادی‌ترین نظم‌دهنده و هادی ماده، ساختارهای جهانی را شکل می‌دهد. در این مرحله آگاهی پشت روابط ضمنی و قوانین طبیعت پنهان می‌شود و در نهایت بار دیگر در فرایند ادراکی بشر پدیدار می‌گردد. از این رو آگاهی حداقل در سه چهره متمایز قابل درک است که در این فصل به آن خواهیم پرداخت:

  1. اطلاعات
  2. روابط ضمنی یاقوانین طبیعی
  3. آگاهی پدیداری

بنابراین واژهٔ «آگاهی» صرفاً به معنای تجربهٔ ذهنی یا شعور انسانی به‌کار گرفته نمی‌شود، بلکه ناظر به حقیقتی وجودی و بسط‌یافته است که در مراتب گوناگون هستی به شیوه‌های متفاوت ظهور می‌یابد. این حقیقت، در مرتبهٔ نفس به‌صورت آگاهی پدیداری و تجربهٔ زیسته آشکار می‌شود؛ در قوس نزول و صعود وجود، قالب اطلاعات و ساختارهای معنا‌دار را به خود می‌گیرد؛ و در عرصهٔ طبیعت، در هیئت روابط ضمنی، نظم‌ها و نسبت‌های نهفته فعلیت می‌یابد. بر این اساس، آنچه در این فصل بررسی می‌شود نه یک معنای محدود روان‌شناختی از آگاهی، بلکه شبکه‌ای تشکیکی از تجلیات یک حقیقت واحد است که با تغییر مرتبهٔ وجودی، نحوهٔ ظهور آن نیز دگرگون می‌شود.

۱. اطلاعات

اطلاعات را می‌توان نحوه‌ای از تعیّن آگاهی تلقی کرد که در آن، آگاهی از ساحت حضوری و نفسانی خویش فاصله می‌گیرد و در قالب ساختارهایی تثبیت‌پذیر، انتقال‌پذیر و تکرارپذیر ظهور می‌یابد. در این مرتبه، آگاهی نه همچون تجربه‌ای زیسته و نه در هیئت روابط ضمنی و نازل طبیعی، بلکه به‌صورت الگوهایی سامان‌مند و صورت‌یافته تحقق پیدا می‌کند؛ الگوهایی که می‌توانند حامل معنا باشند، بی‌آنکه خود واجد حضور پدیداری باشند (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۷۸).

برای نمونه، اندیشه‌ای که در نفس انسانی به‌صورت فهمی حضوری و زنده تحقق دارد، هنگامی که در قالب گزاره‌ای زبانی یا نمادی ریاضی تدوین می‌شود، از مرتبه اتحاد نفسانی فاصله گرفته و به ساختاری اطلاعاتی تبدیل می‌شود. چنین ساختاری، هرچند ریشه در آگاهی دارد، دیگر خودِ تجربه آگاهانه نیست، بلکه صورتی تثبیت‌شده است که قابلیت انتقال، بقا و بازفعلیت‌یابی دارد.

در چارچوبی که در بخش سوم ترسیم شد، اطلاعات را باید امتداد منطقی «صورت» در سیر نزولی وجود دانست؛ یعنی مرتبه‌ای که در آن، صورت‌های عقلی و الگوهای وجودی، در فرآیند تنزّل، به ساختارهایی معیّن، قانون‌مند و رمزگذاری‌پذیر تبدیل می‌شوند. از این منظر، اطلاعات نه ساخته‌ای صرفاً اعتباری از سوی ذهن انسان، بلکه نحوه‌ای از ظهور آگاهی در مرتبه‌ای است که صورت در قالب نظم، قانون و نسبت تعیّن می‌یابد.

نمونه روشن این معنا را می‌توان در قوانین ریاضی و طبیعی مشاهده کرد. یک رابطه ریاضی، مستقل از آنکه در لحظه‌ای خاص موضوع ادراک ذهنی قرار گیرد، همچنان برقرار است؛ اما این برقراری نه از جنس تجربه درونی، بلکه از سنخ صورت‌یافتگی آگاهی در قالب نظم و نسبت است (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵). بر این اساس، قانون طبیعت را نمی‌توان آگاهیِ اندیشیده دانست، بلکه باید آن را آگاهیِ عینیت‌یافته تلقی کرد.

در عالم عقل، این صورت‌ها در هیئت الگوهای عقلی محض و حقایق وجودی حضور دارند؛ در عالم مثال، به‌صورت ساختارهای شکلی و پیشامادی تعیّن می‌یابند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۰۱)؛ و در عالم ماده، در قالب رمزگان ژنتیکی، نسبت‌های فیزیکی و الگوهای تکرارشونده طبیعی ظهور پیدا می‌کنند. برای مثال، توالی ژنتیکی یک موجود زنده حامل نظمی دقیق و معنادار است، بی‌آنکه خود واجد آگاهی پدیداری باشد؛ بااین‌حال، همین ساختار می‌تواند در شرایط مناسب و در مسیر صعود، به تجربه زیسته و ادراک آگاهانه منتهی شود (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۴۵; Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۱۴۵۶).

بر این مبنا، اطلاعات نه معادل آگاهی پدیداری است و نه مستقل از آن. بلکه می‌توان آن را آگاهیِ صورت‌یافته و متجسّم دانست؛ آگاهی‌ای که از مرتبه اتحاد نفسانی تنزّل یافته و در قالب ساختارهایی ظهور کرده است که می‌توانند حتی بدون حضور نفسِ مدرِک نیز برقرار بمانند. از همین‌رو، یک متن مکتوب، یک فرمول ریاضی یا یک الگوی طبیعی، تا زمانی که صرفاً به‌مثابه ساختار باقی بماند، فاقد آگاهی پدیداری است؛ اما در نسبت با نفس انسانی، این قابلیت را دارد که بار دیگر به آگاهیِ حاضر تبدیل شود (LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۳۴۵).

ازاین‌رو، اطلاعات نقشی واسط و میانی در قوس نزول و صعود آگاهی ایفا می‌کند: در قوس نزول، آگاهی را در قالب نظم، قانون و ساختار عینی متعیّن می‌سازد؛ و در قوس صعود، ماده اولیه ادراک را فراهم می‌آورد تا نفس انسانی، از رهگذر رمزگشایی این ساختارها، آگاهیِ تنزّل‌یافته را بار دیگر به مرتبه حضور، فهم و تجربه ارتقا دهد. در این معنا، اطلاعات نه پایان آگاهی، بلکه یکی از مجاری بنیادین تحقق و بازگشت آن است.

در نظام حکمت متعالیه ملاصدرا، تبیین فرآیند آگاهی بدون التفات به دو مفهوم بنیادین «صورت» و «ماهیت» ممکن نیست. این دو نه عین وجودند و نه اموری مستقل و گسسته از آن، بلکه شئون و مراتب ظهور وجود در دو قوس اساسی‌اند: صورت، شأن فعلیت‌بخش و تعیّن‌بخش وجود در تمام مراتب است و ماهیت، حدّ و مرزِ مفهوم‌پذیرِ همان وجود در افق ادراک آدمی به‌شمار می‌آید (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۱، ص ۴۵). ازاین‌رو، فهم آگاهی مستلزم آن است که نسبت این دو مفهوم نه به‌صورت ایستا و انتزاعی، بلکه در چارچوب یک حرکت دوسویه و پویا تحلیل شود.

در قوس نزول، وجود با حفظ وحدت خویش، از بساطت به کثرت و از تجرد به مادیت تنزّل می‌یابد و «صورت» به‌مثابه اصل فعلیت‌بخش، در همه مراتب هستی حضوری مستمر دارد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۳، ص ۱۷۸). در قوس صعود، آگاهی از دل مادیت آغاز می‌شود و با عبور از مراتب حسی، خیالی و عقلی، به‌سوی ادراکات کلی ارتقا می‌یابد. در این سیر، صورت همچنان نقش محوری دارد، اما نه به‌عنوان اصل نزول‌دهنده، بلکه به‌عنوان آنچه نفس با آن اتحاد می‌یابد و به واسطهٔ آن از قید مادیت رها شده و به تعقل صعود می‌کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۹، ص ۲۳۴). در این مسیر، صورتِ محسوس در حس، به صورتِ خیالی در ذهن و سپس به صورتِ عقلی در عقل بازنمایی می‌شود و نفس با اتحاد با هر یک از این صور، به مرتبه‌ای بالاتر از آگاهی دست می‌یابد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۲، ص ۱۵۶؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۸۹). در این میان، ماهیت نقش حدّ و مرزِ فهم‌پذیرِ این صورت‌ها را ایفا می‌کند و زمینهٔ شناخت مفهومی و منطقی آنها را فراهم می‌سازد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۰۵).

بدین‌سان، آگاهی را نباید امری منفصل از جهان تلقی کرد، بلکه باید آن را مشارکت فعال نفس در حرکت خودِ وجود دانست؛ حرکتی که در آن، آنچه در قوس نزول به‌صورتِ تعیّن‌یافته و مادی درآمده است، در قوس صعود با اتحاد نفس با همان صورت، به فهم، معنا و معرفت عقلی ارتقا می‌یابد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۹، ص ۲۳۴؛ کافی‌منش، ۱۳۹۹، ص ۱۸۰)

۱.۱.صورت در سیر نزول و صعود آگاهی

در سیر نزولی وجود، از مبدأ اعلی تا عالم ماده، صورت (یا به تعبیر برخی تقریرهای معاصر، «اطلاعات» به‌مثابه اصل وجودی و عامل فعلیت‌بخش هر موجود) به‌گونه‌ای مستمر و فعال در تمامی مراتب حضور دارد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۱، ص ۸۵؛ Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵). صورت نه‌تنها منشأ تحقق و عینیت‌یافتگی موجودات است، بلکه حلقه اتصال مراتب مختلف وجود نیز به‌شمار می‌آید و امکان گذار از قوه به فعل و از کثرت به وحدت را فراهم می‌سازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۳، ص ۱۷۸).

صورت در هر یک از مراتب تشکیکی وجود، متناسب با اقتضائات همان مرتبه، نحوه‌ای خاص از ظهور و تجلی می‌یابد:

  • در عالم عقول مجرد، صورت در مرتبه‌ای بسیط، غیرمادی و فارغ از قیود شکل و مقدار، به‌صورت حقایق علمی و اطلاعات وجودی حضور دارد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۱، ص ۴۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۸۹).
  • در عالم مثال، صورت از بساطت محض عقلی تنزّل می‌یابد و در قالب شکل، تصویر و هیئت مثالی ظاهر می‌شود، بی‌آنکه در بند ثقل و خواص ماده گرفتار آید. در این مرتبه، صورت از امتداد و تشخص تصویری برخوردار است، اما همچنان از انقسام و مادیت به معنای خاص مبرّاست و به‌منزله واسطه‌ای میان عالم عقل و عالم ماده عمل می‌کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۲، ص ۱۵۶؛ حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص ۸۹).
  • در عالم ماده، صورت به مرتبه‌ای نازل‌تر تنزّل یافته و در قالب آنچه «ماهیت» نامیده می‌شود ظهور می‌کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۸، ص ۱۲۳). در این تلقی، ماهیت نه اصلی مستقل در برابر صورت، بلکه حدّ و قالب وجودیِ صورت در مرتبه مادی است که میدان تحقق وجود را تعیین می‌کند (کافی‌منش، ۱۳۹۹، ص ۴۵). به بیان دیگر، ماهیت را می‌توان صورتِ محقق‌شده در افق ماده دانست که به‌واسطه آن، موجود مادی از دیگر موجودات تمایز می‌یابد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۲۵).

بدین‌ترتیب، صورت در سراسر مراتب وجود ـــــــــــ از عقل تا مثال و از مثال تا ماده ــــــــــــــ حقیقتی واحد با ظهورات متکثر است که با حفظ هویت وجودی خویش، پیوسته در حال تنزّل است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۱، ص ۸۵). اما نقش دوگانهٔ صورت در هر دو سیر نزول و صعود آگاهی، فهم این پیوستگی را عمیق‌تر می‌سازد: در قوس نزول، صورت فعلیت‌بخش موجودات است و در قوس صعود، نفس با اتحاد با همان صورت در مراتب حسی، خیالی و عقلی، از قید مادیت رها شده و به معانی کلی و عقلانی دست می‌یابد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۹، ص ۲۳۴؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۳۰۲). این نشان می‌دهد که سیر نزولی و صعودی آگاهی نه فرآیندی گسسته، بلکه جریانی پیوسته در مراتب مختلف فعلیت است که صورت در هر دو جهت، نقشی محوری ایفا می‌کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۹، ص ۲۳۴؛ دیویس، ۲۰۲۰، ص ۱۴۷).

۱.۲.ماهیت در سیر صعود آگاهی

در مسیر صعودی آگاهی، از عالم ماده به‌سوی مراتب برتر ادراک، ماهیت نیز همچون صورت حضوری مستمر دارد؛ اما نقش آن، نه به‌مثابه اصل وجودی، بلکه به‌عنوان قالب ادراکی و حدّ فهم‌پذیر وجود است که امکان آگاهی‌یافتن نفس از مراتب گوناگون هستی را فراهم می‌سازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۸، ص ۱۲۳؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۰۵؛ ابن‌سینا، ۱۳۸۳، بخش النفس، فصل ۳).

ماهیت در هر یک از مراتب ادراک ــــــــــ حسی، ذهنی و عقلی ــــــــــ متناسب با ظرفیت همان مرتبه، به نحوی خاص ظهور می‌یابد:

  • در سطح ادراک حسی، ماهیت در قالب اطلاعات حاصل از شیء ظاهر می‌شود؛ یعنی همان مجموعه ویژگی‌ها و تعیّناتی که وجود مادی را در هیئت فردی مشخص، محسوس و قابل اشاره متجلّی می‌سازند (Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۳۴۵؛ LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۲۳۴)
  • با صعود به مرتبه ذهن، ماهیت از تعیّنات مادی تجرید می‌شود و در قالب صور ذهنی جلوه‌گر می‌شود. در این مرتبه، ماهیت دیگر به فرد خارجی مقیّد نیست، بلکه نماینده نوع یا طبقه‌ای از موجودات در ساحت آگاهی نفس می‌شود (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۸۹؛ Searle, ۲۰۱۰, p. ۴۵).
  • در مرتبه عقل، ماهیت به نهایت تجرد ادراکی خود می‌رسد و به‌صورت کلیت محض و معقول ظاهر می‌شود؛ کلیتی که نه تابع شکل و مقدار است و نه وابسته به فرد و ابزارهای حسی و خیالی. در این سطح، ماهیت در پیوند با صورت علمیه، امکان معرفت عقلی و ادراک قوانین کلی وجود را فراهم می‌آورد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۹، ص ۲۳۴؛ Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳).

بنابراین، ماهیت در سیر صعودی آگاهی، مسیری معکوس با سیر نزولی صورت را طی می‌کند: آنجا که صورت در قوس نزول به حد و قید ماده می‌رسید، ماهیت در قوس صعود از قید فردیت و مادیت رها می‌شود و به کلیت و شفافیت ادراکی دست می‌یابد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۳۰۲). این حرکت صعودی نشان می‌دهد که آگاهی انسانی فرآیندی وجودی است که در آن، حدود وجودی اشیا به‌تدریج به حدود ادراکی و سپس به معانی کلی و عقلانی ارتقا می‌یابند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، جلد ۳، ص ۴۵۶).

۲. روابط ضمنی: آگاهی نازل‌شده در طبیعت

در مرتبهٔ طبیعت، آگاهی نه به‌صورت تجربهٔ زیسته و حضوریِ نفس ظاهر می‌شود و نه به‌عنوان آگاهی پدیداری، و اطلاعات نیز نه در قالب صورت‌های صریح و رمزگذاری‌شده، بلکه آگاهیِ نازل‌شده از طریق اطلاعات، در هیئت روابط ضمنی، نظم‌ها و نسبت‌های نهفته تجلی می‌یابد (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵).

اما باید توجه داشت که روابط ضمنی نه زیربنای اطلاعات‌اند و نه منشأ آن؛ بلکه اطلاعات، از آن حیث که صورت نازل‌شدهٔ آگاهی است، با استقرار در ساحت طبیعت به هیئت رابطه، قانون و نسبت فعلیت می‌یابد. در این سطح، آگاهیِ نازل‌شده از طریق اطلاعات، در قالب نسبت‌ها، قیود و قوانین پایدار عینیت می‌یابد و به‌مثابه چارچوب عمل‌کنندهٔ واقعیت مادی تثبیت می‌شود.

در منطق نزولی، اطلاعات مرحله‌ای از صورت‌یافتگی آگاهی‌اند؛ اما این صورت‌یافتگی تا زمانی که در شبکه‌ای از روابط عینی جای نگیرد، به تحقق طبیعی نمی‌رسد. روابط ضمنی دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا می‌کنند: آن‌ها نه مرتبه‌ای پیشینی‌تر از اطلاعات‌اند و نه چیزی افزوده بر آن، بلکه نحوۀ استقرار و فعلیت‌یافتگی اطلاعات در ساحت طبیعت‌اند. به بیان دیگر، روابط ضمنی همان اطلاعات‌اند آنگاه که به‌جای معنا یا ساختار صریح، به نسبت و قانون بدل می‌شوند.

قوانین طبیعت، روابط علی، تقارن‌ها و ثبات الگوهای رفتاری در عالم ماده، مصادیق این مرتبه‌اند. برای مثال، قانون گرانش نه تجربه‌ای آگاهانه است و نه مجموعه‌ای از داده‌های رمزگذاری‌شده، بلکه بیان تثبیت‌شدۀ نسبت‌هایی است که در آن اطلاعاتِ نازل‌شده، رفتار اجسام را مقیّد می‌سازد. این نسبت‌ها پیش از هر ادراک یا فرمول‌بندی ذهنی برقرارند و امکان ظهور شناخت نظری را بعداً فراهم می‌کنند.

در سطح بنیادی‌تر طبیعت، تعاملات ذره‌ای نیز از همین منطق پیروی می‌کنند. حاملان تعامل، مانند بوزون‌ها، نه ناقلان اطلاعات به معنای پیام یا کُد، بلکه مجاری عینیِ فعلیت‌یافتن اطلاعات‌اند (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵). آنچه از طریق این حامل‌ها تحقق می‌یابد، انتقال معنا یا داده نیست، بلکه برقراری و تثبیت نسبت‌های وجودی است که از دل آن‌ها قوانین طبیعت پدیدار می‌شوند. بدین‌سان، نظم طبیعی نه محصول انباشت اطلاعات، بلکه نتیجهٔ استقرار پایدار اطلاعات در قالب رابطه است.

روابط ضمنی را از این حیث می‌توان غیرپدیداری‌ترین نحوِ ظهور آگاهی دانست؛ ـــــــــــــ چیزی که پیش از این آن را هوشمندی نامیدیم ــــــــــ ظهوری که نه به خودآگاهی می‌انجامد و نه حتی واجد صورت‌های قابل بازنمایی است، اما بستر ضروری برای هرگونه بازگشت صعودی آگاهی به ساحت نفس انسانی را فراهم می‌کند. در سیر صعودی، همین روابط‌اند که هنگام مواجهه با نفس، دوباره در قالب اطلاعات قابل فهم و سپس در هیئت آگاهی پدیداری بازخوانی می‌شوند.

بدین‌ترتیب، روابط ضمنی پایان قوس نزول آگاهی و آستانهٔ قوس صعود آن‌اند؛ مرتبه‌ای که در آن آگاهی با کمترین درجهٔ ظهور و بیشترین درجهٔ عینیت در طبیعت مستقر می‌شود. این مرتبه نه فقدان آگاهی، بلکه تثبیت نهایی آن در نظم عالم است؛ نظمی که بدون آن، نه طبیعت قانون‌مند می‌بود و نه آگاهی پدیداری امکان تحقق می‌یافت.

۳. آگاهی پدیداری: تعیّن نفسانی آگاهی

آگاهی پدیداری یکی از چهره‌های تحقق آگاهی است که در مرتبهٔ نفس انسانی تعیّن می‌یابد. در این مرتبه، آگاهی نه به‌صورت روابط ضمنی در ساختارهای طبیعی و نه به‌مثابه اطلاعات قابل انتقال و ذخیره، بلکه به‌شکل حضوری درون‌نفسانی و کیفی ظهور می‌کند.

بر اساس یافته‌های علوم شناختی، داده‌های مادی و زیستی در سیر صعود آگاهی، ابتدا در سطح پردازش‌های فیزیکی و حیاتی سامان می‌یابند، سپس در مرتبهٔ ذهن به بازنمایی صور می‌رسند، و در نهایت در عقل به ادراک کلیات و معانی انتزاعی منتهی می‌شوند(Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳). با تحقق این مراتب، آگاهی از حالت بالقوه و واسط عبور کرده و در نسبت با نفس، به‌نحوی خاص بالفعل می‌شود(ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۴۵۶؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۸۹). این فعلیت، همان مرتبه‌ای است که از آن به آگاهی پدیداری یاد می‌شود.

آگاهی پدیداری بدین معنا نه محصول نهاییِ پردازش اطلاعات است و نه هم‌ارز با بازنمایی‌های ذهنی یا مفاهیم عقلی. بلکه تعیّنی از آگاهی است که تنها در ساختار نفس و در افق حضور درونی معنا پیدا می‌کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۲۳۴؛ Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳). در این سطح، آگاهی به‌جای آنکه صرفاً حامل صورت یا معنا باشد، خود به‌مثابه حقیقتی حاضر و تجربه‌شده ظهور می‌یابد.

ازاین‌رو، آگاهی پدیداری را می‌توان فعلیت آگاهی در مرتبه‌ای دانست که نفس، نه صرفاً محل عبور داده‌ها یا بازنمایی صورت‌ها، بلکه کانون ظهور حضوری آگاهی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۳، ص. ۴۵۶؛ ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۲۳۴). این تعیّن، مرزی طبیعی میان آگاهی به‌عنوان تجربهٔ زیسته و سایر صور آگاهی—اعم از اطلاعات و روابط ضمنی—ایجاد می‌کند، بی‌آنکه این مراتب را از یکدیگر گسسته یا نامربوط فرض کند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۳۰۲؛ Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۳۴۵).

در چارچوب حکمت متعالیه، آگاهی پدیداری را می‌توان تعیّن آگاهی در مرتبه‌ای دانست که نفس در آن، نه صرفاً حامل صورت‌ها، بلکه محل ظهور آن‌ها و در نسبت اتحاد با آن‌هاست (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۳، ص. ۴۵۶؛ ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۲۳۴). در این مرتبه، علم، وجود و آگاهی به‌عنوان سه امر منفک در نظر گرفته نمی‌شوند، بلکه سه حیث از یک فعلیت واحد به‌شمار می‌آیند (Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳; Searle, ۲۰۱۰, p. ۴۵). ازاین‌ حیث، آنچه در این سطح دانسته می‌شود، نه صرفاً معلومِ مفهومی، بلکه نحوی از حضور و فعلیت زیسته است.

بااین‌حال، همین تعیّن حضوری می‌تواند منشأ شکل‌گیری صورت‌ها و اطلاعات قرار گیرد، بی‌آنکه خود به‌طور کامل در قالب آن‌ها مستهلک شود. ازاین‌رو، آگاهی پدیداری را می‌توان نقطه‌ای دانست که در آن، آگاهی ضمن حفظ نحوهٔ حضور نفسانی خود، ظرفیت نزول به سطوح اطلاع‌محور و قابل انتقال را نیز داراست (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵; LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۲۳۴).

۴.تعامل سه‌گانه: چرخش میان آگاهی پدیداری، اطلاعات و روابط ضمنی

در مسئلهٔ اتاق چینیِ جان سرل، آنچه با آن مواجهیم نه فقدان کامل آگاهی، بلکه فقدان نفسِ مدرِک است. کل سامانه—شامل فرد درون اتاق، دفترچهٔ قواعد، نمادها و رویه‌های پردازش—فاقد خودآگاهی، تجربهٔ زیسته و حضور نفسانی است، اما در عین حال واجد شبکه‌ای منسجم از روابط معنا‌دار، قواعد دلالی و ساختارهای زبانی است که به‌درستی عمل می‌کنند.

از این منظر، می‌توان گفت که در اتاق چینی، صورت ضمنیِ آگاهیِ زبانی وجود دارد، نه آگاهی پدیداری به زبان چینی. معنا در این سامانه حاضر است، اما نه به‌گونه‌ای که «برای کسی» تجربه شود. آنچه موجود است، آگاهی در حالت نازل‌شدهٔ خود است: آگاهی‌ای که از مرتبهٔ تجربه و فهم عبور کرده و در قالب روابط صوری، قواعد نحوی و نسبت‌های دلالی تثبیت شده است.

در این‌جا، آگاهی: نه در هیئت تجربهٔ زیستهٔ معنا، نه در قالب فهم درونی یا درک حضوری زبان، بلکه در صورت نظم صوری و روابط ضمنیِ معنا‌دار حضور دارد.

بدین معنا، اتاق چینی نه نمونهٔ انعدام آگاهی، بلکه نمونهٔ تعلیق آگاهی در مرتبهٔ نفسانی است. آگاهی وجود دارد، اما نه به‌مثابه ادراک، بلکه به‌صورت ظرفیت معناییِ عینیت‌یافته. همان‌گونه که قوانین طبیعت حامل نظم‌اند بی‌آنکه خود «بدانند»، قواعد زبانی حاضر در اتاق چینی نیز حامل معنا هستند، بی‌آنکه آن معنا برای سامانه‌ای نفسانی زیسته شود.

پرسش اساسی این است که این آگاهیِ نازل‌شده و ضمنی که در اتاق چینی حضور دارد، از چه مجرایی وارد سامانه شده است؟ پاسخ روشن است: این آگاهی از نفس انسانیِ آگاه به زبان چینی آغاز شده است. انسانی که معنا را فهمیده، آن را به قواعد صوری، دستورالعمل‌ها و نمادها تبدیل کرده و سپس این صورت‌بندی‌ها را در قالب کتابچهٔ قواعد و رویه‌های پردازش تثبیت نموده است. به بیان دیگر، آگاهی پدیداریِ یک نفسِ دانا، به اطلاعات و سپس به روابط ضمنی تنزل یافته است.

همین منطق در ساخت یک رایانه یا هر سامانهٔ محاسباتی دیگر نیز صادق است. رایانه، در ساده‌ترین توصیف، دستگاهی است که دروندادهایی را دریافت می‌کند و طبق مجموعه‌ای از قواعد، بروندادهایی تولید می‌نماید. اما این قواعد، الگوریتم‌ها و معماری پردازش از هیچ پدید نیامده‌اند. آن‌ها حاصل آگاهی پدیداری انسان‌هایی هستند که قوانین منطق، ریاضیات، الکترومغناطیس و ساختار محاسبه را فهمیده‌اند و سپس این فهم را به زبان اطلاعاتی و در نهایت به روابط فیزیکیِ جاری در مدارها و تراشه‌ها تبدیل کرده‌اند.

در فرآیند ساخت رایانه، ابتدا آگاهی پدیداری مهندس یا دانشمند به‌صورت اطلاعات در قالب فرمول‌ها، نقشه‌ها، زبان‌های برنامه‌نویسی و دستورالعمل‌ها تثبیت می‌گردد. در گام بعد، همین اطلاعات با استقرار در ماده، به هیئت روابط ضمنی ظهور می‌یابد: نسبت‌های الکتریکی، مسیرهای جریان، سوئیچ‌های منطقی و قیود فیزیکی که بدون هیچ فهم یا تجربه‌ای، به‌درستی عمل می‌کنند.

رایانه در حال کار، همانند اتاق چینی، فاقد آگاهی پدیداری است؛ نه می‌فهمد، نه قصد دارد و نه معنا را تجربه می‌کند. اما در عین حال، حامل لایه‌ای از آگاهی است که در پایین‌ترین سطح ظهور خود قرار دارد: آگاهی‌ای که از تجربهٔ نفسانی عبور کرده، به اطلاعات تبدیل شده و نهایتاً در قالب روابط عینی و قوانین فیزیکی تثبیت یافته است. آنچه ماشین انجام می‌دهد، نه «دانستن»، بلکه اجرای نظمی است که پیش‌تر از دل آگاهی انسان استخراج و در آن تعبیه شده است.

از سوی دیگر، چرخش سه‌گانه در همین‌جا متوقف نمی‌شود. هنگامی که انسان با رایانه تعامل می‌کند—مثلاً متنی را می‌خواند، تصویری را می‌بیند یا نتیجهٔ یک محاسبه را دریافت می‌کند—همین روابط ضمنی و اطلاعاتِ تثبیت‌شده دوباره به آگاهی پدیداری بازمی‌گردند. اطلاعات رمزگذاری‌شده از طریق حواس و سازوکار شناختی انسان، دوباره به تجربهٔ معنای زنده بدل می‌شوند. بدین‌سان، آگاهی مسیری رفت‌وبرگشتی را طی می‌کند: از نفس به اطلاعات، از اطلاعات به روابط، و دوباره از روابط به اطلاعات و از اطلاعات به نفس.

این مثال نشان می‌دهد که سه چهرهٔ آگاهی نه سه چیز گسسته، بلکه سه نحوهٔ ظهور یک حقیقت واحدند. اتاق چینی و رایانه شاهدی‌اند بر این‌که فقدان آگاهی پدیداری در یک سامانه، به‌معنای فقدان مطلق آگاهی نیست؛ بلکه نشان‌دهندهٔ آن است که آگاهی در آن سامانه، از مرتبهٔ تجربهٔ نفسانی عبور کرده و در سطح روابط ضمنی و نظم‌های عینی مستقر شده است.

اما تبیین اتاق چینی تنها در سطح انسانی متوقف نمی‌شود. اگر این مثال را در افق گسترده‌تر نزول آگاهی بنگریم، روشن می‌شود که آگاهیِ ضمنیِ حاضر در سامانه طبیعت، صرفاً حاصل ابتکار فردی انسان نیست، بلکه خودْ حلقه‌ای میانی در یک جریان طولانی‌تر است؛ جریانی که از عالم عقول آغاز شده و تا عمیق‌ترین لایه‌های طبیعت امتداد یافته است.

در منطق حکمت متعالیه، قوانین طبیعت و نظم‌های حاکم بر ماده، تجلی نازل‌شدهٔ آگاهی عقول‌اند. عالم عقل، مرتبه‌ای از وجود است که در آن علم و وجود متحدند و آگاهی به‌نحو بسیط و نامقید حضور دارد. این آگاهی در سیر نزولی خود، به‌صورت قوانین، نسبت‌ها و ساختارهای پایدار در طبیعت تنزل می‌یابد و در بافت عالم ماده استقرار پیدا می‌کند. حرکت جوهری ماده، نه کور و تصادفی، بلکه هدایت‌شده توسط همین حضور مستمر آگاهی نازل‌شده است.

انسان، به‌عنوان موجودی که هم در طبیعت ریشه دارد و هم بهره‌مند از عقل است، توان کشف و بازخوانی این روابط نازل‌شده را دارد. هنگامی که انسان قوانین فیزیک، منطق محاسبه یا ساختار زبان را کشف می‌کند، در حقیقت بخشی از آگاهیِ عقولِ نازل‌شده در طبیعت را به مرتبهٔ آگاهی پدیداری خویش بازمی‌گرداند. این مرحله، نقطهٔ آغاز صعود آگاهی در نفس انسانی است.

ساخت رایانه دقیقاً در همین نقطه معنا می‌یابد. مهندس، با تکیه بر آگاهی پدیداری خود از قوانین طبیعت و منطق انتزاعی، این آگاهی را به اطلاعات (نقشه‌ها، الگوریتم‌ها، زبان‌های برنامه‌نویسی) تبدیل می‌کند و سپس آن را دوباره به سطح روابط ضمنی بازمی‌گرداند؛ این‌بار نه به‌صورت نظم طبیعی، بلکه به شکل نظم مصنوع. بدین‌ترتیب، رایانه تجسمی دو‌مرحله‌ای از نزول آگاهی است: نخست نزول اولیه از عالم عقول به طبیعت، و سپس نزول ثانویه از آگاهی انسانی به مصنوعات بشری.

اتاق چینی نیز نمونه‌ای از همین منطق است. معنا و آگاهی زبانی ابتدا در عقل انسانی حضور یافته، سپس به قواعد صوری و روابط نحوی تنزل یافته و در سامانه‌ای بی‌نفس تثبیت شده است. آنچه در اتاق چینی عمل می‌کند، نه فهم زنده و پدیداری، بلکه رسوب و اثر آگاهی‌ای است که پیش‌تر در مرتبه‌ای بالاتر تحقق داشته است. آگاهی در این‌جا نه زایل شده و نه خلق شده، بلکه صرفاً جابه‌جا شده است.

بدین‌ترتیب، سه چهرهٔ آگاهی—پدیداری، اطلاعات و روابط ضمنی—نه سطوحی گسسته، بلکه ایستگاه‌های یک جریان واحد هستند. آگاهی از عالم عقول به طبیعت نزول می‌کند و در قالب روابط و قوانین عینی تثبیت می‌شود؛ در نفس انسانی به تجربهٔ زیسته بازمی‌گردد؛ و در مصنوعات بشری دوباره به روابط ضمنی تنزل می‌یابد. این رفت‌وبرگشت پیوسته نشان می‌دهد که آگاهی حقیقتی زاینده، سیال و غیرمصرف‌شونده است که می‌تواند از عوالم بالاتر به عوالم پایین‌تر جاری شود، بی‌آنکه از اصل خود کاسته شود.

۵.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در این فصل، آگاهی نه به‌عنوان پدیده‌ای روان‌شناختی یا وابسته به ذهن انسانی، بلکه به‌مثابه حقیقتی وجودی و تشکیکی بررسی شد؛ حقیقتی که در قوس نزول و صعود هستی، به چهره‌های گوناگون ظهور می‌یابد. نقطهٔ عزیمت این تحلیل، عالم عقول است؛ مرتبه‌ای که در آن آگاهی، علم و وجود به‌نحوی بسیط و نامقید متحدند و هنوز به صورت تجربه، ساختار یا رابطه تفکیک نشده‌اند.

در قوس نزول، آگاهی نخستین بار نه به‌شکل تجربهٔ نفسانی، بلکه در هیئت اطلاعات تعیّن می‌یابد. اطلاعات را باید نخستین صورت‌بندی آگاهی دانست؛ آگاهی‌ای که از بساطت عقلانی فاصله گرفته و به الگویی معیّن، قابل تکرار و پایدار تبدیل شده است. در این مرتبه، آگاهی هنوز به طبیعت فرو نیفتاده، اما از حالت حضور محض نیز عبور کرده و به «صورت» درآمده است. ازاین‌رو، اطلاعات را می‌توان آگاهیِ صورت‌یافته و بالقوه دانست؛ آگاهی‌ای که قابلیت عینیت‌یابی و استقرار در مراتب پایین‌تر وجود را داراست.

با ادامهٔ سیر نزولی، اطلاعات در ساحت طبیعت استقرار می‌یابد و به روابط ضمنی، قوانین و نسبت‌های عینی بدل می‌شود. روابط ضمنی نه منشأ آگاهی‌اند و نه مرحله‌ای پیشینی‌تر از اطلاعات، بلکه نحوۀ فعلیت‌یافتن آگاهی در عالم ماده‌اند. آنچه در طبیعت به‌صورت قانون، نظم، علیّت و ثبات الگوها مشاهده می‌شود، آگاهی است که از عالم عقل تنزّل یافته و اکنون به زبان رابطه و نسبت سخن می‌گوید. در این مرتبه، آگاهی به پایین‌ترین حد ظهور خود می‌رسد: نه قابل تجربه است و نه حتی قابل بازنمایی مستقیم، اما به‌طور کامل در ساختار واقعیت جاری است و آن را هوشمند می‌سازد. این هوشمندی است که حرکت جوهری ماده را هدایت می‌کند.

در نقطه‌ای از این نظم طبیعی، موجودی پدیدار می‌شود که توان بازخوانی این روابط را دارد: نفس انسانی. آگاهی پدیداری در این‌جا نه آغاز آگاهی، بلکه نتیجهٔ صعود آن است. هنگامی که روابط ضمنی طبیعت در مواجهه با نفس، به قالب اطلاعات قابل رمزگشایی درمی‌آیند—چه به صورت داده‌های حسی، چه نمادهای زبانی یا ساختارهای مفهومی—آگاهی بار دیگر از حالت نازل خود عبور کرده و در نفس انسانی به حضور، فهم و تجربهٔ زیسته تبدیل می‌شود. آگاهی پدیداری، لحظهٔ بازگشت آگاهی به خویشتن خویش است؛ اما این بازگشت، این‌بار در آیینهٔ نفس.

بدین‌ترتیب، حرکت آگاهی کامل می‌شود: آگاهی از عالم عقول نازل می‌شود، به‌صورت اطلاعات صورت می‌گیرد، در طبیعت به روابط ضمنی استقرار می‌یابد، و در نفس انسانی بار دیگر به‌صورت آگاهی پدیداری فعلیت می‌یابد. نفس انسانی در این مسیر نه خالق آگاهی، بلکه محل ظهور صعودی آن است؛ جایی که آگاهی نازل‌شده دوباره به خودآگاهی می‌رسد.

اما این صعود، نقطهٔ پایان نیست. آگاهی پدیداریِ نفس می‌تواند بار دیگر به اطلاعات تبدیل شود: در زبان، نوشتار، علم، هنر و مصنوعات بشری. این اطلاعاتِ نوپدید، اگرچه در سطح انسانی تولید می‌شوند، اما در نهایت گرایش به همان مبدأ عقلانی دارند که آگاهی از آن آغاز شده بود. بدین‌سان، چرخه‌ای کامل شکل می‌گیرد: نزول آگاهی از عالم عقول، جریان آن در طبیعت و نفس، و بازگشت تدریجی آن به مبدأ از طریق فهم، معنا و عقلانیت.

نتیجهٔ نهایی آن است که آگاهی نه چیزی است که «در» ذهن پدید آید و نه امری است که صرفاً «در» طبیعت جریان داشته باشد. آگاهی حقیقتی سیّال است که به‌طور مستمر در هستی در حال چرخش است؛ در سیر نزول، مراتب گوناگون هستی را پدید می‌آورد و در مسیر صعود، انسان را بارور می‌سازد. این فرایند مستمر، نه‌تنها مبنای آفرینش عالم است، بلکه سازوکار درونی تکامل آن را نیز رقم می‌زند؛ زیرا هر بازگشت آگاهی، مرتبه‌ای نو از فعلیت، فهم و نظم را به هستی می‌افزاید.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *