شبکههای اجتماعی معمولاً به دو طریق اصلی ایجاد میشوند:
- مسیر ایدئولوژیک: برخی مانند شبکههای دینگرا، ابتدا جهانبینی و ارزشهای متعالی خود را اعلام میکنند و از مردم میخواهند حول محور این ارزشها به شبکه بپیوندند.
- مسیر عملگرایانه: برخی دیگر مانند شبکههای قدرتگرا، بر اساس یک نیاز ملموس (مانند امنیت) شکل میگیرند و هنگامی که به بلوغ میرسند، برای توجیه و تداوم خود، به ساخت یک ایدئولوژی روی میآورند.
شبکه دنیاگرا، مانند یک شبکه قدرتگرا، از دل یک نیاز برخاست. بورژوازی، به عنوان طبقه پیشرو این نهضت، نه با یک ایدئولوژی از پیش آماده، بلکه حول محور ارزشهای دنیوی و ملموس مانند کالا، پول و آزادی تجارت شروع به رشد کرد.
۱- زمینۀ پیدایش شبکه دنیاگرا: رشد شهرها در دورۀ فئودالیسم
در دوره فئودالیسم شهرها به دلیل تامین برخی از نیازهای مردم به طرق مختلف شروع به رشد کردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۵۴–۳۶۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷):
۱.۱.تجارت و بازرگانی
با افزایش تجارت و بازرگانی در قرون وسطی، شهرها به عنوان مراکز تجاری و اقتصادی رشد کردند. بازرگانان و صنعتگران در شهرها مستقر شدند و بازارها و کارگاهها توسعه یافتند. این امر باعث جذب جمعیت بیشتر به شهرها شد (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۵۴–۳۶۰; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷).
بازرگانان اغلب دارای دو گونه شخصیت هستند: عاطفی-عقلانی با الگوی رفتاری سودگرا و عقلانی-عاطفی با الگوی رفتار سوداگرایی. سوداگرایان با اتکا به شناخت بازرگانی خود در چهارچوب قانون و مقررات به دادوستد میپردازند و در رقابت با دیگران جویای سود هستند. در حالی که سودگرایان تحت تاثیر انگیزههای رقابت، سلطهطلبی و نفاق، افرادی بسیار سودجو و تمامیتخواه هستند و وابستگی زیادی به مال دنیا دارند. این گروه تلاش میکنند با هر دوز و کلکی که شده، در معاملاتی که انجام میدهند به سودهای کلان برسند. در سدههای میانه، فعالیت این گروه باعث شد کلیسا نسبت به فعالیت بازرگانی بدبین شود و با دید منفی به تجارت بنگرد. به نحوی که متفکران الهیاتی قرون وسطی تجارت را در صورتی مشروع میدانستند که از طمع و سودجویی افراطی به دور باشد و در خدمت نیازهای واقعی جامعه قرار گیرد. در همین چارچوب، بسیاری از الهیدانان مسیحی طمعکاری و عشق مفرط به سود را تقبیح میکردند و سود تجاری را تنها در شرایطی قابل قبول میدانستند که با معیارهای اخلاقی و دینی سازگار باشد (Brown, ۲۰۱۲, pp. ۱۵۱–۱۵۶; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۴۶–۳۴۹; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۴۸–۵۵۱).
۱.۲.صنعت و پیشهوری
شهرها مراکز اصلی صنایع دستی و پیشهوری بودند. صنعتگران و پیشهوران در شهرها فعالیت میکردند و کالاهای تولیدی خود را به مناطق دیگر صادر میکردند. این فعالیتها به رشد اقتصادی شهرها کمک کرد (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۰–۳۶۵; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۷–۶۰۲).
این افراد نیز اغلب از دو گونه شخصیت برخوردار بودند: عقلانی-عاطفی باالگوی رفتاری مهندسی و عاطفی-عقلانی با الگوی رفتاری کارگری. نیروهای ماهر یا مهندسین با اتکا به دانش فنی خود و انگیزۀ موفقیت همواره تلاش میکنند کار خود را به بهترین شکل و با صرف کمترین انرژی انجام دهند. از این رو، آنها با استفاده از ابتکارات شخصی روشهای کار را بهبود بخشیده یا با ساخت ابزارهای جدید به بهبود روش انجام کار کمک میکنند. کارگران تحت تأثیر نیازهای زیستی بیشتر به دنبال درآمد بیشتر و آسایش خود یا خانواده خود هستند. در قرون ۱۲ و ۱۳، توسعهی کشاورزی، افزایش جمعیت و نیاز به ابزار کشاورزی، فرصتی را برای این افراد فراهم آورد که تعداد بیشتری از آنان به اموری غیر از کشاورزی بپردازند و به سوی تولید ابزار کشاورزی و سایر وسایل مورد نیاز جامعهی فئودالی حرکت کنند. آنها به صورت صنعتگران روستایی درآمدند و بر حسب نیاز، هر روز بر تعداد آنها افزوده میشد. آنها تعهدات خود را به اربابان فئودالی، که عمدتا شامل بهرهی مالکانه یا اجاره بود، به صورت مصنوعات ساخت خودشان میپرداختند. آنها به زمین وابسته نبودند و ابزار کارشان به خودشان تعلق داشت که میتوانستند با خود حمل کنند و از جایی به جای دیگر مهاجرت کنند. روستا به دلیل ماهیت خود، محدودیت بازار را به آنان تحمیل میکرد، بنابراین آنها شروع به ترک روستا کردند و در شهرها مستقر شدند. اربابان فئودالی لزومی به مخالفت با این کار نمیدیدند، چون به تولید کشاورزی، که عمده درآمد آنها بود، لطمهای نمیزد. بنابراین، مادامی که آنان به تعهدات خود در قبال ارباب عمل میکردند، دلیلی برای مخالفت وجود نداشت (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۳–۳۶۵; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۸–۶۰۲).
۱.۳.تمرکز قدرت سیاسی و مذهبی
شهرها اغلب مراکز قدرت فئودالها، کلیساها و نهادهای مذهبی بودند. این نهادها با جذب منابع و ثروت، به رشد شهرها کمک میکردند. همچنین، کلیساها و کاخهای فئودالها در شهرها ساخته میشدند و باعث جذب جمعیت میشدند (Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۴۱–۲۴۴; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۸۵–۵۹۰).
شهرها به تدریج زیرساختهای بهتری مانند جادهها، پلها و سیستمهای آبرسانی توسعه دادند و توسط دیوارها و قلعهها محافظت میشدند و امنیت بیشتری نسبت به مناطق روستایی داشتند. این بهبودها زندگی در شهرها را جذابتر کرده بود و به رشد آنها کمک میکرد (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۳–۲۷۸; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۳–۵۹۶).
با افزایش فشار فئودالها بر روستاییان و افزایش مالیاتها یا بخاطر امنیت و حفاظت، بسیاری از روستاییان به شهرها مهاجرت کردند تا از شرایط سخت زندگی در روستا فرار کنند. هر سرفی که به شهر میگریخت، درون قلعه پنهان میشد، و اگر یکسال و یک روز از اقامتش در شهر میگذشت آزاد میشد. بورژواها با استفاده از این قانون و طرق دیگر مردم را به شهرها جلب میکردند و بر رونق و آبادانی شهرها میافزودند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۳–۳۶۷; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۵–۲۷۷).
پس از تجمع حرفههای مختلف در شهرها، به مرور اتحادیههای صنفی شکلگرفت و به تنظیم فعالیتهای اقتصادی و حرفهای کمک کردند. این اتحادیهها از منافع صنعتگران و بازرگانان حمایت میکردند و به رشد اقتصادی شهرها کمک میکردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۷–۳۷۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
۱.۴.فرهنگ و آموزش
شهرها در قرون میانه به تدریج به مراکز مهم فرهنگی و آموزشی تبدیل شدند. کلیساها، صومعهها و مدارس وابسته به آنها نقش اصلی در گسترش سواد، آموزش دینی و انتقال دانش بر عهده داشتند. بسیاری از اسقفنشینها در شهرها مدارسی تأسیس کردند که در آنها علوم دینی، دستور زبان لاتین، منطق و مبانی فلسفه تدریس میشد. این مراکز آموزشی نه تنها روحانیان آینده را تربیت میکردند، بلکه به تدریج به کانونهایی برای شکلگیری مباحثات فکری و الهیاتی نیز تبدیل شدند. در نتیجه، شهرها به محیطی پویا برای رشد اندیشه و تعاملات فرهنگی بدل شدند و نقش مهمی در انتقال میراث فکری جهان کلاسیک به جامعه قرون وسطی ایفا کردند (Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۰۷–۲۱۲).
با گسترش جمعیت شهری و افزایش فعالیتهای اقتصادی، نیاز به آموزش و مهارتهای نوشتاری نیز افزایش یافت. این امر باعث شد که مدارس شهری و کلیسایی رونق بیشتری بگیرند و زمینه برای شکلگیری مراکز علمی بزرگتر فراهم شود. در برخی از شهرهای بزرگ اروپا، این مدارس به تدریج به نهادهای آموزشی پیشرفتهتری تبدیل شدند که بعدها پایههای نخستین دانشگاههای اروپایی را شکل دادند. علاوه بر این، حضور روحانیان، معلمان و دانشجویان در شهرها به رونق زندگی فرهنگی، گسترش کتابت و نسخهبرداری از متون و شکلگیری شبکههای فکری میان شهرهای مختلف کمک کرد. بدین ترتیب، جاذبههای فرهنگی و آموزشی شهرها نه تنها به رشد فکری جامعه کمک میکرد، بلکه خود نیز به یکی از عوامل مهم جذب جمعیت و گسترش شهرنشینی در اروپای قرون وسطی تبدیل شد (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
۲- شخصیتهای مؤثر در توسعۀ دنیاگرایی
برای تحلیل ارزشهای بازیگران تاریخیِ شبکه دنیاگرا، باید به این واقعیت توجه داشت که این شبکه نه بر اساس یک ایدئولوژی ازپیشتعریفشده، بلکه در پاسخ به یک ضرورت اجتماعی و اقتصادیِ ملموس شکل گرفت. همین امر سبب شد تا افرادی با الگوهای شخصیتی نسبتاً مشابه و مشخص—که آمادگی پاسخگویی به این ضرورت را داشتند—به عنوان پیشگامان و شخصیتهای مؤثر این عرصه ظاهر شوند. از آنجا که تمرکز این تحلیل بر شناخت الگوهای رفتاری مسلط در این شبکه است، نه افراد منفرد، در ادامه با بهرهگیری از چارچوب «گونهشناسی شخصیت»، به تبیین گونههای شخصیتی میپردازیم که بیش از دیگران، مجرای تحقق ارزشهای دنیوی و عقلانیت ابزاری شدند. بر این اساس چنین به نظر میرسد که بازیگران اصلی شبکه اجتماعی دنیاگرا سوداگرایان و صنعتگران بودند که نیازهای مردم را در بازارهای فصلی یا دائمی تامین میکردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۵۴–۳۶۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴).
۲.۱.رهبران شبکه دنیاگرا
رهبران شبکهی دنیاگرا عمدتا بازرگانان، صنعتگران و صاحبان سرمایه بودند که الگوی رفتاری آنان بر محاسبه عقلانی برای کسب سود و امنیت اقتصادی استوار بود. این گونه هنگامی که به جهانبینی «دنیاگرا» گرایش پیدا کند، به جای تکیه بر سنتها و عقاید مذهبی، بر پایهی منطق و محاسبات اقتصادی عمل میکند. اگر بخواهیم نمونهای را ذکر کنیم شاید بتوان از بازرگانان هلندی نام برد که با ایجاد شرکتهای تجاری نقش مهمی در گسترش تجارت بینالمللی ایفا کردند (Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۷۰۸–۷۱۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۰۱–۳۰۶).
احتمالاً اغلب اعضای شبکه اولیه دارای شخصیتهای عقلانی-عاطفی و یا عاطفی-عقلانی بودند زیرا این دو گونه شخصیتی بیش از دیگران به دنبال تامین نیازهای خود هستند. گونه شخصیتی عاطفی-عقلانی تحت تاثیر انگیزههای سودجویانه قرار دارند و اغلب حریصانه اقدام به مالاندوزی و احتکار میکنند. البته لزوما اعضای شبکه دنیاگرا انسانهای طماع، زیادیخواه و قدرتطلبی نیستند، بسیاری از آنها (گونه عقلانی-عاطفی) عقلایی و منطقی فکر میکنند و نتیجه محورند و برای بهرهوری ارزش قائلند، از این رو برای توسعهی تواناییها و استعدادهای انسانی سرمایهگذاری میکنند (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۴۶–۳۴۹; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۴۸–۵۵۱).
۲.۲.ارزشهای جدید شبکه دنیاگرا
در شبکه دنیاگرا، هر چیزی که نیاز مردم را برطرف میکرد و میتوانست موجب موفقیت فردی شود دارای ارزش است. به نظر میرسد در آن زمان همه مردم، از دهقانان تا فئودالها، از این ارزشها استقبال کردند و مبادلات را گسترش دادند. این ارزشها عبارت بودند از:
- اقتصادی: بورژوازی ارزشهایی مانند کار، سودآوری، تجارت آزاد، سرمایهگذاری و انباشت سرمایه را مطرح کرد. برخلاف نظام فئودالی که اقتصاد آن بر زمین و کشاورزی وابسته بود، بورژوازی فعالیتهای بازرگانی، تولید شهری، بانکداری و محاسبهٔ اقتصادی را مهم میدانست و موفقیت اقتصادی را نتیجهٔ مهارت و تلاش در بازار میدید(Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
- فرهنگی: در حوزهٔ فرهنگی، تأکید بر آموزش، سواد، حسابداری و دانش عملی افزایش یافت. شهرها به مراکز فرهنگی و علمی تبدیل شدند و طبقهٔ بورژوا از گسترش مدارس، دانشگاهها و فرهنگ نوشتاری حمایت کرد، زیرا دانش و مهارت برای ادارهٔ تجارت و فعالیتهای اقتصادی ضروری بود(Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۰۷–۲۱۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
- سیاسی: بورژوازی خواهان کاهش قدرت اشراف فئودال و ایجاد قوانین و نهادهایی بود که امنیت تجارت و مالکیت خصوصی را تضمین کند. آنها از شکلگیری حکومتهای متمرکزتر، قانونمداری و مشارکت بیشتر شهرها در تصمیمگیریهای سیاسی حمایت میکردند(Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۴۶–۳۴۹; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۴۸–۵۵۱).
- اجتماعی: در سطح اجتماعی، ارزشهایی مانند تحرک اجتماعی و شایستگی اهمیت یافت. جایگاه اجتماعی دیگر فقط بر اساس تولد اشرافی تعیین نمیشد و افراد میتوانستند از طریق فعالیت اقتصادی، مهارت و موفقیت مالی جایگاه اجتماعی بالاتری به دست آورند. رشد شهرها و گسترش فعالیتهای تجاری و پیشهوری موجب شد که در کنار نظام منزلتیِ مبتنی بر نسب اشرافی، فرصتهای تازهای برای ارتقای اجتماعی از طریق ثروت و مهارت پدید آید و گروههایی مانند بازرگانان و صنعتگران به تدریج جایگاه اجتماعی برجستهتری پیدا کنند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۷–۳۷۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
- فردی: در سطح فردی، فردگرایی، ابتکار، مسئولیت شخصی و تلاش برای پیشرفت اهمیت پیدا کرد. موفقیت فرد به تواناییها، برنامهریزی و کار شخصی نسبت داده میشد، نه صرفاً به جایگاه خانوادگی یا سنتهای طبقاتی(Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۴۹–۲۵۳; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۱۸–۶۲۳).
۳- شکلگیری روابط اجتماعی مبتنی بر ارزشهای دنیاگرایی
در این دوره دنیاگرایان نقش مهمی در تحولات اجتماعی و اقتصادی ایفا میکردند. این گروه شامل بازرگانان، صنعتگران، هنرمندان، فلاسفه و برخی از اعضای طبقه اشراف بود که میتوان گفت بسیاری از آنان گرایشهای دنیاگرایانه داشتند و به تدریج از سلطه کلیسا و محدودیتهای ساختار فئودالی فاصله میگرفتند. گسترش شهرها، افزایش تجارت و توسعه فعالیتهای پیشهوری، بستر اجتماعی مناسبی برای شکلگیری چنین روابطی فراهم کرد (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۵۴–۳۶۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷). روابط اجتماعی دنیاگرایان در این دوره را میتوان به شرح زیر بررسی کرد:
- بازرگانان و صنعتگران: بازرگانان و صنعتگران به عنوان مهمترین بازیگران اقتصادی شهرها، به تدریج طبقهای شهری و نیرومند را شکل دادند که بعدها در تاریخ اروپا با عنوان بورژوازی شناخته شد. این گروه با اتکا به تجارت، تولید و سرمایهگذاری اقتصادی جایگاه اجتماعی خود را تقویت کردند و برخلاف ساختار فئودالی که بر مالکیت زمین استوار بود، بیشتر بر فعالیتهای اقتصادی و مبادلات تجاری تمرکز داشتند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۰; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
- تضعیف نظام فئودالی: فعالیتهای اقتصادی شهرها و شبکههای تجاری به تدریج وابستگی صرف به زمین و ساختار سنتی فئودالی را کاهش داد. با گسترش تجارت و گردش پول، اهمیت زمین به عنوان تنها منبع ثروت کاهش یافت و اقتصاد پولی و مبادلهای نقش مهمتری در ساختار اقتصادی جامعه پیدا کرد؛ امری که به تدریج قدرت سنتی اشراف زمیندار را به چالش کشید (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۸).
- روابط مبتنی بر قرارداد و سود: در حالی که روابط فئودالی عمدتاً بر وفاداری شخصی، تعهدات متقابل و پیوندهای ارباب–رعیتی استوار بود، روابط اقتصادی در شهرها بیشتر بر قرارداد، توافقهای تجاری و منافع متقابل شکل گرفت. این تحول تدریجاً نوعی عقلانیت اقتصادی و محاسبه سود و زیان را در روابط اجتماعی تقویت کرد و زمینههایی برای تحول نظامهای اقتصادی بعدی فراهم آورد (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۰۱–۳۰۶; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۴۸–۵۵۱).
- فرهنگ و آموزش: رشد شهرها و افزایش ثروت بازرگانان موجب حمایت از فعالیتهای فرهنگی و آموزشی شد. بازرگانان و نخبگان شهری از هنرمندان، نویسندگان و متفکران حمایت میکردند و این حمایتها به تدریج موجب گسترش فرهنگ شهری و توجه بیشتر به دانش و هنرهای دنیوی گردید (Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۴۹–۲۵۳; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
- تعارض با کلیسا: گسترش فعالیتهای اقتصادی و افزایش قدرت اجتماعی گروههای شهری گاه به تنشهایی با نهاد کلیسا منجر میشد، زیرا کلیسا بر کنترل اخلاقی جامعه و محدودیت برخی فعالیتهای اقتصادی مانند ربا تأکید داشت. در نتیجه، میان منافع اقتصادی شهرها و دیدگاههای سنتی کلیسا درباره ثروت و فعالیتهای مالی گاهی تعارضهایی شکل میگرفت (Brown, ۲۰۱۲, pp. ۲۰۷–۲۱۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۱۸–۶۲۳).
- تحرک اجتماعی: رونق تجارت و صنعت فرصتهایی برای تحرک اجتماعی فراهم کرد. برخلاف نظام فئودالی که جایگاه اجتماعی تا حد زیادی بر اساس تولد تعیین میشد، در محیطهای شهری امکان ارتقای اجتماعی از طریق موفقیت اقتصادی، مهارتهای حرفهای و فعالیتهای تجاری افزایش یافت (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۷–۳۷۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵).
- شبکههای تجاری: دنیاگرایان شبکههای گستردهای از روابط تجاری ایجاد کردند که فراتر از مرزهای محلی و قلمروهای فئودالی بود. این شبکهها موجب تسهیل مبادله کالاها، انتقال فناوریها و همچنین گردش ایدهها میان مناطق مختلف اروپا شدند و نقش مهمی در پویایی اقتصادی و اجتماعی شهرها ایفا کردند (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷).
۴- شکلگیری نهادهای جدید
با گسترش فعالیتهای تجاری و رشد شهرها، شبکه دنیاگرا به تدریج نهادهایی را پدید آورد که سازماندهی فعالیتهای اقتصادی، تنظیم روابط اجتماعی و تسهیل مبادلات را بر عهده داشتند. این نهادها نقش مهمی در تغییر ساختار اقتصادی و اجتماعی اروپا ایفا کردند و زمینههای گسترش اقتصاد شهری و تجاری را فراهم ساختند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۸; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴).
۴.۱. توسعه تجارت
- توسعه شرکتهای تجاری: دنیاگرایان برای سازماندهی و گسترش تجارت، شرکتهای تجاری و مشارکتهای اقتصادی ایجاد کردند. این شرکتها به بازرگانان امکان میداد تا سرمایههای خود را تجمیع کنند، خطرات تجارت را میان چند شریک تقسیم نمایند و فعالیتهای تجاری را در مقیاس وسیعتری انجام دهند. چنین ساختارهایی به تدریج به شکلگیری سازمانهای پیچیدهتر تجاری در اروپا کمک کردند (Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۷۰۸–۷۱۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۰۱–۳۰۶).
- توسعه تجارتخانهها: با تثبیت بازرگانان در شهرها، فعالیتهای تجاری آنان از حالت سیار به شکل سازمانیافتهتری تبدیل شد. تجارتخانهها با استفاده از حسابداران، دلالان و نمایندگان تجاری در شهرهای دیگر فعالیت میکردند و از طریق ایجاد شعب یا نمایندگیها در مناطق مختلف شبکههای مبادلاتی گستردهای را شکل دادند. در کنار این تجارتخانهها، به تدریج نهادهای اعتباری، صرافان و بانکداران نیز پدید آمدند که نقش مهمی در تسهیل مبادلات مالی داشتند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۵۴–۳۶۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷).
- شبکههای تجاری بینالمللی: بازرگانان برای گسترش فعالیتهای اقتصادی خود شبکههای تجاری گستردهای ایجاد کردند که فراتر از مرزهای محلی و فئودالی بود. این شبکهها امکان انتقال کالاها، سرمایه و اطلاعات را در مقیاس وسیع فراهم میکردند و موجب پیوند اقتصاد مناطق مختلف اروپا با یکدیگر شدند (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۹۱–۵۹۷). مانند: اتحادیه شهرهای تجاری شمال اروپا که نقش مهمی در مبادلات دریای بالتیک و شمال اروپا داشت و یکی از مهمترین شبکههای تجاری قرون میانه به شمار میرفت (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۰۶–۳۰۹). یا شبکه تجاری مدیترانه که به تجارت میان اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه اختصاص داشت و شهرهایی مانند ونیز و جنوا در آن نقش مهمی ایفا میکردند (Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۱۸–۶۲۳).
- بازارها و مراکز مبادلات تجاری: گسترش تجارت موجب شکلگیری بازارهای شهری و مراکز مبادله شد که محل تجمع بازرگانان و عرضه کالاهای مختلف بودند. این بازارها نقش مهمی در توسعه اقتصاد شهری و ارتباط میان مناطق مختلف تجاری ایفا کردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۰; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
۴.۲. توسعه نهادهای مالی
- نهادهای مالی و بانکی: برای مدیریت سرمایهها و تسهیل مبادلات مالی، نهادهای مالی مختلفی شکل گرفتند که شامل بانکها، صرافیها و مؤسسات اعتباری بودند. این نهادها به بازرگانان امکان میدادند سرمایههای خود را مدیریت کنند، انتقال پول را تسهیل نمایند و خطرات اقتصادی را کاهش دهند. برخی از این بانکها حتی به پادشاهان اروپایی وام میدادند و نقش مهمی در اقتصاد و سیاست آن زمان ایفا میکردند (Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۷۰۸–۷۱۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۰۱–۳۰۶).
- صرافیها: صرافان با تبدیل ارزها و انتقال وجوه میان مناطق مختلف، نقش مهمی در تسهیل تجارت بینالمللی داشتند و به توسعه اقتصاد پولی کمک کردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۷–۳۷۲).
۴.۳. کارگاههای تولیدی و صنعتی
- کارگاهها و مراکز تولیدی: با افزایش تقاضا برای کالاهای مختلف، کارگاههای تولیدی در شهرها گسترش یافتند. این کارگاهها امکان تولید گستردهتر کالاها را فراهم میکردند و نقش مهمی در توسعه صنایع شهری داشتند (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
- کارگاههای نساجی فلاندرز: مشهور به تولید پارچههای پشمی.
- کارگاههای فلزکاری نورنبرگ: فعال در تولید ابزارها و مصنوعات فلزی.
۴.۴.توسعه نهادهای شهری
در بسیاری از شهرها شوراهای شهری، شوراهای اصناف و دادگاههای محلی در مرکز شهر—اغلب در کنار کلیسا—مستقر شدند. این نهادها اداره امور شهری، حفظ نظم عمومی و حمایت از فعالیتهای اقتصادی شهروندان را بر عهده داشتند و به تدریج به افزایش استقلال و امنیت شهرها کمک کردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵).
- نهادهای حقوقی و قراردادی: با گسترش تجارت، ضرورت تنظیم حقوقی روابط اقتصادی افزایش یافت. به همین دلیل نهادهایی مانند دادگاههای تجاری و نظامهای قراردادی شکل گرفتند که به حل اختلافات تجاری و تضمین اجرای قراردادها کمک میکردند (Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۴۶–۳۴۹; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۵۴۸–۵۵۱).
- انجمنهای صنفی: صنعتگران و بازرگانان برای ساماندهی فعالیتهای اقتصادی خود انجمنهای صنفی یا گیلدها را تشکیل دادند. این انجمنها به تنظیم استانداردهای تولید، کنترل کیفیت کالاها، تعیین قیمتها و حمایت از منافع اعضای صنف کمک میکردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۷۲–۳۷۷; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
- انجمن بافندگان: مسئول تنظیم تولید پارچه و پوشاک.
- انجمن صرافان: مرتبط با امور مالی و مبادلات پولی.
- انجمن آهنگران: فعال در تولید ابزارها و مصنوعات فلزی.
- نهادهای آموزشی و حرفهای: برای انتقال مهارتهای فنی و تربیت نیروی کار ماهر، نظامهای آموزشی حرفهای شکل گرفت. این نظامها شامل آموزش در کارگاهها و دورههای کارآموزی در انجمنهای صنفی بودند که در آن شاگردان تحت نظر استادکاران آموزش میدیدند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۷۲–۳۷۷).
۵.شکل گیری قشربندی جدید
گسترش شبکه اجتماعی دنیاگرا به تدریج فشارهایی بر ساختار سنتی قشربندی فئودالی وارد کرد و موجب تغییراتی در شیوه تعیین جایگاه اجتماعی افراد شد. در نظام فئودالی، جایگاه اجتماعی عمدتاً بر اساس مالکیت زمین، وابستگیهای ارباب–رعیتی و موقعیت مذهبی تعیین میشد؛ اما با رشد شهرها، تجارت و اقتصاد پولی، عوامل جدیدی مانند ثروت، فعالیت اقتصادی و مهارتهای حرفهای نیز در تعیین موقعیت اجتماعی اهمیت پیدا کردند. در نتیجه، ساختار اجتماعی به تدریج پیچیدهتر شد و گروههای اجتماعی تازهای در کنار طبقات سنتی شکل گرفتند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۵–۳۷۲; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۸; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۶۹–۲۷۴).
- تشکیل طبقه متوسط جدید: با رشد شهرها و گسترش فعالیتهای تجاری و صنعتی، گروهی از بازرگانان، صنعتگران و صاحبان سرمایه به تدریج به عنوان یک طبقه شهری قدرتمند ظاهر شدند که در تاریخ اجتماعی اروپا با عنوان بورژوازی شناخته میشود. این گروه با اتکا به سرمایه، تجارت و تولید اقتصادی توانست جایگاه اجتماعی و اقتصادی خود را تقویت کند و در برخی شهرها حتی در اداره امور شهری و سیاسی نقش قابل توجهی به دست آورد (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۷–۳۷۲; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۱۸–۶۲۳).
- متخصصان و پیشهوران: گسترش صنعت، تجارت و فعالیتهای شهری موجب شکلگیری تقسیم کار گستردهتری در جامعه شد. در نتیجه افراد بر اساس مهارتها و تخصصهای حرفهای خود در حوزههای مختلف اقتصادی فعالیت میکردند. صنعتگران، پیشهوران و متخصصان فنی در قالب انجمنهای صنفی سازمان یافتند و نقش مهمی در اقتصاد شهری ایفا کردند (Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۷۲–۳۷۷; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
- کارگران و کارکنان شهری: توسعه فعالیتهای اقتصادی در شهرها موجب افزایش شهرنشینی و مهاجرت بخشی از جمعیت روستایی به مراکز شهری شد. این روند به شکلگیری گروههای اجتماعی جدیدی در شهرها انجامید که شامل کارگران کارگاهها، شاگردان صنفی و کارکنان اداری و تجاری بودند. این گروهها در ساختار اقتصادی شهرها نقش مهمی ایفا کردند و به گسترش فعالیتهای تولیدی و خدماتی کمک نمودند (Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۸; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۳۱۸–۳۲۲).
۶.پیامدهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی
۶.۱. پیامدهای اقتصادی
- رواج سکههای طلا: با گسترش تجارت و بهویژه افزایش مبادلات بینالمللی، نیاز به ابزارهای پولی قابل اعتماد افزایش یافت و استفاده از سکههای طلا در بسیاری از مراکز تجاری رواج پیدا کرد. با این حال، تنوع و تکثر سکهها و نبود یک نظام پولی یکپارچه مشکلاتی برای مبادلات اقتصادی ایجاد میکرد. این پراکندگی پولی با ساختار سیاسی و اقتصادی فئودالی ــ که مبتنی بر تکهپارگی قدرت و اقتدار محلی بود ــ همخوانی داشت و گاه مانعی برای گسترش مبادلات تجاری در مقیاس وسیع به شمار میرفت (Spufford, ۱۹۸۸, pp. ۳۲۱–۳۲۹; Bloch, ۱۹۶۱, pp. ۳۶۹–۳۷۲).
- رباخواری: از قرن دوازدهم به بعد با گسترش تجارت، مسئله سود پول و وامدهی اهمیت بیشتری یافت. بسیاری از بازرگانان در کنار فعالیتهای تجاری خود به وامدهی نیز میپرداختند، در حالی که کلیسا در آموزههای رسمی خود رباخواری را محکوم میکرد. در نتیجه، در بسیاری از مناطق اروپا وامدهی با بهره غالباً توسط گروههایی مانند یهودیان انجام میشد. با گسترش تجارت و افزایش نقش سرمایه در اقتصاد، کلیسا به تدریج تلاش کرد میان سود مشروع و ربا تمایز قائل شود و برخی اشکال دریافت سود را به طور ضمنی بپذیرد (Le Goff, ۱۹۹۰, pp. ۲۵–۳۷; Brown, ۱۹۸۱, pp. ۷۲–۷۶).
- ظهور سرمایه مالی و نهادهای بانکی: گسترش تجارت بینالمللی و نیاز به انتقال امن سرمایه باعث شکلگیری نهادهای مالی و بانکی شد. بانکها و صرافیها ابزارهایی مانند حوالههای بانکی، اعتبارنامهها و شیوههای جدید انتقال پول را توسعه دادند که جایگزین حمل مستقیم طلا و نقره در معاملات بزرگ شد. این تحولات به افزایش امنیت مبادلات، تسهیل تجارت و رشد سرمایهگذاری کمک کرد (Braudel, ۱۹۷۹, pp. ۲۳۲–۲۳۹; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۷۰۸–۷۱۲).
- کارمزدی به جای خدمات اجباری: در نظام فئودالی، رعیتها موظف بودند بخشی از زمان خود را بدون دستمزد در زمینهای ارباب کار کنند یا سهمی از محصول خود را به او بدهند. با گسترش شهرها و توسعه فعالیتهای تجاری و صنعتی، نیاز به نیروی کار آزاد و متحرک افزایش یافت. در نتیجه، به تدریج نظام کارمزدی جایگزین بسیاری از اشکال خدمات اجباری شد و کارگران میتوانستند در برابر دریافت دستمزد در فعالیتهای اقتصادی مختلف مشارکت کنند (Dyer, ۲۰۰۲, pp. ۲۱۱–۲۱۸; Wickham, ۲۰۰۹, pp. ۶۰۲–۶۰۶).
۶.۲. پیامدهای سیاسی
- تغییر در ساختار قدرت: رشد فعالیتهای تجاری و افزایش نفوذ اقتصادی بورژوازی موجب شد که بخشی از قدرت اقتصادی از اشراف زمیندار به بازرگانان و صاحبان سرمایه منتقل شود. این تحول به تدریج ساختار قدرت سنتی فئودالی را دگرگون کرد و زمینههایی برای شکلگیری نظامهای اقتصادی و اجتماعی مبتنی بر تجارت و سرمایه فراهم ساخت (Pirenne, ۱۹۲۵, pp. ۹۰–۹۸; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵).
- ایجاد نابرابریهای جدید: هرچند گسترش شبکههای تجاری و رشد اقتصاد شهری فرصتهای اقتصادی تازهای ایجاد کرد، اما این تحولات شکلهای جدیدی از نابرابری اجتماعی نیز به همراه داشت. تفاوت میان سرمایهداران و کارگران، و نیز شکاف اقتصادی میان شهرها و مناطق روستایی از جمله پیامدهای این تغییرات بود (Wallerstein, ۱۹۷۴, pp. ۳۵–۴۲).
- تأثیر بر سیاست و حکومت: با افزایش قدرت اقتصادی طبقات شهری و بازرگانان، این گروهها به تدریج در عرصههای سیاسی نیز نفوذ بیشتری یافتند. در برخی شهرها شوراهای شهری و نهادهای محلی شکل گرفتند که در اداره امور شهری نقش داشتند. این روند در بلندمدت به تغییر در شیوههای حکومتداری و افزایش مشارکت گروههای اجتماعی جدید در ساختار قدرت انجامید (Moore, ۱۹۶۶, pp. ۴۱۸–۴۲۳; Bartlett, ۱۹۹۳, pp. ۲۷۱–۲۷۵).
۶.۳.پیامدهای فرهنگی
- تأثیر بر هنر و معماری: گسترش فعالیتهای اقتصادی شهری و قدرتیابی طبقات بازرگان و بورژوازی به تدریج بر حیات فرهنگی و هنری اروپا نیز اثر گذاشت. بسیاری از بازرگانان و خانوادههای ثروتمند شهری با حمایت مالی از هنرمندان، معماران و اندیشمندان به شکلگیری و گسترش سبکهای هنری جدید کمک کردند. این حمایتها در دورههای بعدی به شکوفایی جریانهایی مانند رنسانس انجامید که در آن توجه به زیبایی، تناسب، طبیعت و جایگاه انسان در جهان برجستهتر شد و آثار هنری، معماریهای باشکوه، نقاشیها و مجسمههایی پدید آمد که بازتابی از ارزشهای انسانی و دنیوی بودند (Burke, ۱۹۸۶, pp. ۴۱–۵۲; Braudel, ۱۹۷۹, pp. ۳۱۷–۳۲۵).
- فردگرایی و عقلانیت ابزاری: گسترش اقتصاد شهری و فعالیتهای تجاری به تدریج الگوهای رفتاری و ارزشی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داد. در این فضا، موفقیت اقتصادی، مالکیت خصوصی، ابتکار فردی و تلاش برای پیشرفت شخصی اهمیت بیشتری یافت. در نتیجه برخی ارزشهای سنتی نظام فئودالی ــ مانند وابستگی شخصی به ارباب، وفاداری مبتنی بر پیوندهای سنتی و ساختارهای ثابت اجتماعی ــ به تدریج تضعیف شدند و نوعی عقلانیت مبتنی بر محاسبه سود و زیان در بسیاری از حوزههای زندگی اجتماعی و اقتصادی گسترش یافت (Weber, ۱۹۳۰, pp. ۱۷–۲۶; Hirschman, ۱۹۷۷, pp. ۹–۲۰).
- عرفیشدن فرهنگ: همزمان با گسترش شهرها و افزایش نقش طبقات شهری در اقتصاد و سیاست، حوزههای فرهنگی نیز به تدریج از انحصار کامل نهادهای مذهبی خارج شدند. اگرچه دین همچنان نقش مهمی در زندگی اجتماعی داشت، اما هنر، ادبیات و فلسفه به تدریج موضوعات گستردهتری را دربرگرفتند و علاوه بر مضامین مذهبی، به تجربههای انسانی، زندگی شهری و مسائل اجتماعی نیز پرداختند. این روند به شکلگیری تدریجی فرهنگی انجامید که در آن عناصر دنیوی و عقلانی نقش پررنگتری پیدا کردند (Berger, ۱۹۶۷, pp. ۱۰۷–۱۱۵; Burke, ۱۹۸۶, pp. ۶۰–۶۸).
- جهانبینی دنیاگرا: یکی از پیامدهای فرهنگی مهم گسترش شبکه دنیاگرا، تقویت نوعی جهانبینی بود که در آن بسیاری از پدیدههای اجتماعی از منظر فعالیتهای اقتصادی و مبادلات مادی مورد ارزیابی قرار میگرفتند. در چنین چارچوبی، روابط اقتصادی، بازارها و مبادلات تجاری به تدریج به عناصر تعیینکننده در سازماندهی زندگی اجتماعی تبدیل شدند (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۶۸–۷۶).
این جهانبینی به تدریج در قالب نظریهها و مفاهیم اقتصادی وارد عرصه اندیشه و دانش شد. مفاهیمی مانند سود، سرمایهگذاری، پسانداز و انباشت سرمایه در تحلیل فعالیتهای اقتصادی اهمیت یافتند و در نهادهای آموزشی، متون علمی و آثار فرهنگی گسترش پیدا کردند. چنین مفاهیمی افراد را به سوی درک زندگی اجتماعی از منظر فعالیتهای اقتصادی و دستیابی به رفاه مادی سوق میدادند (Polanyi, ۲۰۰۱, pp. ۷۱–۷۶; Hirschman, ۱۹۷۷, pp. ۲۹–۳۷).
گسترش این جهانبینی به تدریج بر الگوهای رفتاری افراد نیز تأثیر گذاشت و توجه به منافع اقتصادی، افزایش درآمد و بهبود موقعیت مادی به یکی از انگیزههای مهم فعالیتهای اجتماعی تبدیل شد. در این فضا رقابت اقتصادی و تلاش برای دستیابی به فرصتهای بیشتر در تجارت و تولید افزایش یافت و رفتارهای اقتصادی افراد بیش از پیش بر محاسبه منافع مادی استوار شد (Hirschman, ۱۹۷۷, pp. ۶۶–۷۴).
نهادهای اقتصادی مانند بانکها، بازارها، شبکههای تجاری و مؤسسات مالی در گسترش این جهانبینی نقش مهمی ایفا کردند. این نهادها از طریق فعالیتهای اقتصادی و مالی، مفاهیمی مانند سرمایهگذاری، سود و مدیریت منابع اقتصادی را در زندگی روزمره افراد برجسته کردند و به تدریج به شکلگیری نوعی فرهنگ اقتصادی در جوامع شهری کمک نمودند (Bourdieu, ۱۹۸۶, pp. ۲۴۱–۲۴۸; Braudel, ۱۹۷۹, pp. ۲۳۲–۲۳۹).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
