ریشه و بنیان این تضاد ساختاری و دوپاره شدن جامعه، به جدا شدن جریان صعود و نزول آگاهی بازمیگردد:
- جریان صعود آگاهی: این جریان، آگاهی گروهی را شکل میدهد که میتوان آنها را «واقعگرایان تجربی» نامید. این گروه که بخش بزرگی از جامعه (بهویژه شخصیتهای عاطفی و عقلانی) را تشکیل میدهد، جهانبینی خود را از واقعیتهای ملموس و تجربی زندگی روزمره میسازد. باورهای آنان محصول مشاهداتشان در بانک، بورس، بازار و دیگر واقعیتهای روزمره است. این نهادهای دنیاگرا ذهنیت آنان را در چارچوب منطق مادی و سود و زیان شکل میدهند. آگاهی آنها از «پایین به بالا» (از تجربه به باور) صعود میکند. این گروه همان «شخصیتهای عاطفی» یا عقلگرایان غربگرایی هستند که بهطور طبیعی جذب شبکهٔ دنیاگرا میشوند.
- جریان نزول آگاهی: این جریان، آگاهی گروهی را شکل میدهد که میتوان آنان را «آرمانگرایان اعتقادی» نامید. این گروه، جهانبینی خود را از یک منبع متعالی و مورد اعتماد (دین، وحی، رهبری) دریافت میکند و واقعیتهای بیرونی را بر اساس آن باورها تفسیر میکند. آگاهی آنان از «بالا به پایین» (از باور به تفسیر واقعیت) نزول میکند. این گروه همان «شخصیتهای اعتقادی» یا شخصیتهای شهودی هستند که هستهٔ اصلی شبکهٔ دینگرا را تشکیل میدهند.
شکاف عمیق فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در ایران ریشهای بسیار فراتر از اختلاف سلیقهٔ سیاسی دارد؛ این شکاف، یک گسست معرفتی و روانشناختی است که از جدا شدن این دو جریان آگاهی از یکدیگر ناشی میشود. دو گروه با دو روش متفاوت برای فهم جهان در کنار یکدیگر زندگی میکنند و ساختارهای متضاد جامعه هر روز این دو گروه را بیشتر از هم دور میکند. ازاینرو، وحدت ملی با موعظه حاصل نمیشود؛ زیرا آبشخور آگاهی گروه اول «ساختار و تجربه» و آبشخور آگاهی گروه دوم «وحی و اعتقاد» است.
۱. بهرهبرداری استکبار از شکاف تمدنی
استکبار جهانی، خالق این شکاف نیست، اما هوشمندترین بهرهبردار از آن است. استراتژی نفوذ غرب، نه یک تهاجم فرهنگی ساده، بلکه یک سرمایهگذاری استراتژیک بر روی جریان «صعود آگاهی» است. آنها میدانند که شبکهٔ دنیاگرا در ایران، به دلیل همسویی جریان آگاهی با تجربهگرایی غربی که به همسویی ارزشی (مصرفگرایی، لیبرالیسم فرهنگی، منفعتطلبی) ختم میشود، متحد طبیعی آنهاست. از طریق رسانه، جنگ روانی و نمایش الگوی زندگی غربی، بهطور مداوم به «نهادهای سرمایهداری» در ایران خوراک فکری و فرهنگی میدهند و جذابیت آنها را برای «شخصیتهای عاطفی» افزایش میدهند. این تلاشها مستقیماً به رشد شاخصهای قدرتگرایی منجر میشود؛ زیرا با تقویت جناح دنیاگرا، منطق قدرت، ثروت و سازش با نظام سلطه را بر منطق آرمانخواهی و عدالتطلبی غلبه میدهند.
۲. سناریوهای آینده: دو مسیر انحلال
اگر این شکاف ساختاریـمعرفتی ترمیم نشود، تداوم آن در بلندمدت، نظام را به یکی از دو سرنوشت محتوم دچار خواهد کرد:
- سناریوی اول؛ استحاله و مرگ نرم (مدل ترکیه/مالزی): با افزایش قدرت اجتماعی و سیاسی شبکهٔ دنیاگرا، یک دولت ملیگرای سکولار روی کار میآید که ضمن حفظ ظواهر و عنوان «جمهوری اسلامی»، در عمل ارزشهای آن را تهی کرده و در نظم جهانی به رهبری استکبار هضم میشود. این، پیروزی تدریجی «صعود آگاهی» بر «نزول آگاهی» است.
- سناریوی دوم؛ فروپاشی و جنگ داخلی: تشدید دوقطبی به نقطهای میرسد که همزیستی دو شبکه غیرممکن میشود. جامعه دچار گسست شده و درگیر جنگهای داخلی بر سر هویت و قدرت میگردد. نتیجهٔ چنین فاجعهای، ظهور یک دیکتاتوری تمامعیار توسط هر جناحی است که پیروز شود.
در هر دو سناریو، اهداف اصیل انقلاب اسلامی محقق نخواهد شد. سناریوی سوم، یعنی استحالهٔ شبکهٔ دنیاگرا به دلیل وجود جریان صعود آگاهی عملاً امکانپذیر نیست؛ زیرا جریان صعود آگاهی یک جریان تکوینی است که تمام قوانین طبیعت از آن حمایت میکنند و توقفپذیر نیست، کما اینکه در قرون وسطی در اروپا نیز مشاهده میکنیم حاکمیت و سیطرهٔ طولانیمدت کلیسای کاتولیک در نهایت نتوانست حتی با اعمال تفتیش عقاید مانع وقوع رنسانس و غلبهٔ جریان نیرومند «صعود آگاهی» و رشد تجربهگرایی شود. بنابراین، اگر جمهوری اسلامی بخواهد اسلام را در جامعه پیاده کند، باید ساختارهای نهادی خود را بهگونهای اصلاح کند که از ارزشهای اسلامی حمایت کنند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
