۱. مقدمه و بیان مسئله
پرسش از چگونگی آغازش کثرت از وحدت و بازگشت شگفتانگیز این کثرت متکثر به نقطه آغازین، همواره در کانون تأملات مابعدالطبیعی و تبیینهای کیهانشناختی جای داشته است. در تفکر فلسفی، جهان محسوس هرگز یک توده بیشکل، ایستا و مجزا از خاستگاه فرانمای خویش انگاشته نشده، بلکه به مثابه پرتو و جلوهای از یک واقعیت اصیل و بنیادین درک شده است (حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص ۱۱۲). در تاریخ فلسفه اسلامی، بهویژه در سنّت مشائی به رهبری ابونصر فارابی و ابنسینا، کوششی سترگ برای پاسخ به معمای چگونگی پیوند میان «واجبالوجود» (که بسیط الحقیقه و منزه از هرگونه شائبه ترکیب و انقسام است) با «جهان مادی» (که جلوهگاه دگرگونی، تعارض، کثرت و امتداد زمانی–مکانی است) به ظهور رسید (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۰۲؛ فارابی، ۱۳۸۲، ص ۶۷). پاسخ ابنسینایی در این افق، بر تأسیس نظام «سلسلهمراتب عقول» و التزام به قاعده قطعی «الواحد لایصدر عنه الا الواحد» استوار بود؛ راهکاری که با هندسه افلاک بطلمیوسی گره خورد و الگویی دهگانه از عقول طولی را صورتبندی نمود (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۱، ص ۱۲۴).
با تکوین حکمت متعالیه توسط صدرالمتألهین شیرازی، دستگاه فلسفی جهان اسلام دستخوش انقلابی هستیشناختی گردید. ملاصدرا با استقرار اصل اصالت وجود به جای اصالت ماهیت و تقریر نظاممند «تشکیک وجود»، رابطه مبدأ با کائنات و همچنین ماده با تجرد را در افقی نوین بازخوانی کرد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۱، ص ۲۷۳). در این نظام، هستی یک جریان واحد، پیوسته و دارای درجات گوناگون شدت و ضعف است. کائنات در دو بردار حرکتی توصیفپذیرند: «قوس نزول» که متضمن سریان و تنزل حقیقت وجود از مرتبه احدی به افق عقول، نفوس و در نهایت هیولای اولی است؛ و «قوس صعود» که در آن، ماده از بطن سکون و پراکندگی، به مدد «حرکت جوهری اشتدادی»، درجات وجودی را پشت سر گذارده و با افزایش پیچیدگی ساختاری، پذیرای صور عالیتر میگردد تا در نقطه اوج، به عقلانیت و اتحاد عاقل و معقول واصل شود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۵۵؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۲۰).
از سوی دیگر، با فروریختن فیزیک کلاسیک مبتنی بر اتمیسم نیوتنی و دکارتی که جهان را حاصل تراکم ذرات توپبیلیاردیِ صلب، مرده و مجزا میدانست، «نظریه میدانهای کوانتومی» بر مسند جامعترین نظریه تبیینکننده طبیعت مادی تکیه زد. این نظریه اثبات نمود که در بنیادیترین مرتبه گیتی، ذراتْ موجودیتهای جوهری مستقل نیستند، بلکه «حالتهای برانگیخته» یا تجلیات کانونی یک «میدان پیوسته بنیادین» هستند که سراسر فضا-زمان را پوشانده است (گلشنی، ۱۳۹۵، ص ۱۸۰؛ مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، ص ۳۵۸). از این دریچه، فیزیک معاصر ساختار جهان را از مفهوم صلبیت خارج ساخته و آن را به صورت شبکهای دینامیک از برهمکنشها، نوسانها، تقارنها و شکست تقارنها به تصویر میکشد؛ تصویری که پیوستگی و پویایی آن، تشابهی چشمگیر با سیلان وجودی در فلسفه صدرایی دارد (نصیری محلاتی و همکاران، ۱۳۹۷، ص ۱۶۴).
مسئله کانونی این پژوهش، کشف منطق وجودی حاکم بر این دو فرایند همپیوند است: چگونه میتوان تبیینهای فلسفی قوس نزول (صدور و تحدید عقول) و قوس صعود (حرکت جوهری و افاضه صور جمادی، اتمی، مولکولی، ماکرومولکولی و پیشازیستی) را در دیالوگی عمیق و مفهومی با نظریه میدانهای کوانتومی و مفهوم برآمدگی یا نوخاستگی (Emergence) صورتبندی نمود؟ اهمیت این پرسش در نجات دادن هستیشناسی فلسفی از انگارههای باطل کیهانشناسی کهن بطلمیوسی از یکسو، و رهانیدن فیزیک بنیادین از دام تحویلگرایی (Reductionism) خامدستانه و مادهباوری کور از سوی دیگر نهفته است. این پژوهش بر آن است تا نشان دهد گذار جهان مادی از میدانهای کوانتومی به ذرات، سپس به سامانههای پیچیده اتمی و زیستی، صرفاً رویدادی اتفاقی یا برآمده از تصادف فیزیکی-شیمیایی نیست؛ بلکه حرکتی استعلایی و قانونمند در قوس صعودی هستی است که از طریق فراهم آمدن استعداد در ماده و افاضه صورتهای اشتدادی از جانب عقول مجرد محقق میشود.
۲. چارچوب نظری و هستیشناختی پژوهش
تحلیل نظاممند این پژوهش بر تلاقی روشمند دو چارچوب نظری مستحکم استوار است:
۲-۱. اصول حکمت متعالیه صدرایی
دستگاه فلسفی ملاصدرا متکی بر چهار اصل بنیادین است که تاروپود هستیشناسی مقاله حاضر را شکل میدهند:
- اصالت وجود و اعتباریت ماهیت: آنچه در خارج تحقق عینی، اثرگذاری علّی و واقعیت دارد، «وجود» است و ماهیات، حدود عدمی و قالبهای مفهومی انتزاعشده از تضییقهای درجات وجودند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۱، ص ۲۷۳؛ حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص ۴۵).
- وحدت در کثرت و تشکیک وجود: وجود، حقیقتی یگانه اما ذومراتب است. تفاوت میان مراتب گوناگون هستی، به ماهیت یا امری خارج از وجود برنمیگردد؛ بلکه ناشی از مابهالامتیاز است که خود عینِ مابهالاشتراک (همان شدت و ضعف وجودی) است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۴۵).
- حرکت جوهری: حرکت، بر خلاف دیدگاه مشائیان که آن را منحصر در چهار عرض (کم، کیف، این و وضع) و جوهر را بستری ساکن میدانستند، در عمق ذات و گوهر ماده جریان دارد. ماده همواره در حال «لبس بعد از لبس» (پوشیدن صورتی بر فراز صورت پیشین به شیوه استکمالی و نه خلع صورت قبلی) و اشتداد وجودی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۵۵؛ قدیری، ۱۳۸۸، ص ۸۸).
- قاعده بسیط الحقیقه و وساطت فیض: «بسیط الحقیقة کل الاشیاء و لیس بشیء منها»؛ حقیقتی که در غایت بساطت و کمال است، واجد کمالات تمام مراتب پایینتر به نحو اعلا و اشرف است، بیآنکه نقایص و تضییقات آنها را داشته باشد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۶، ص ۷۸؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۱۲). از اینرو، جریان فیض از مبدأ متعال از طریق مراتب مجرد (عقول) نازل میگردد تا تناسب میان علت و معلول محفوظ ماند.
۲-۲. مبانی نظریه میدانهای کوانتومی (QFT)
نظریه میدانهای کوانتومی بنیادیترین چارچوب فیزیک نظری معاصر برای توضیح برهمکنشها و ساختار بنیادین واقعیت است (مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، ص ۳۶۰). مفاهیم عملیاتی آن در این پژوهش عبارتند از:
- پیوستگی میدان و نفی ذرهانگاری مطلق: واقعیت بنیادین، میدانی سرتاسری و غیرموضعی است؛ فوتون، الکترون یا کوارک ذرات مادی منزوی نیستند، بلکه حالتهای کوانتیده، ترازهای موضعی برانگیخته (Excitations) و نوسانات خودِ میداناند (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، ص ۲۶۸).
- برهمکنش و شکست خودبهخودی تقارن: تغییر فازهای بنیادین ماده ناشی از برهمکنشهای پیچیده و دگرگونی در انرژی خلاء کوانتومی است که طی آن تقارنهای اولیه شکسته شده و جرم، ساختار و تعینات فیزیکی پدیدار میگردند.
- پویایی خلاء کوانتومی: خلاء، عدم یا هیچستان نیست؛ بلکه سرشار از پتانسیلهای وجودی، انرژی نقطه صفر و ذرات مجازی است که زمینه دگرگونیهای ساختاری را فراهم میآورد.
۲-۳. پیوند میانرشتهای: تقاطع حرکت جوهری و نوخاستگی کوانتومی
«نوخاستگی» (Emergence) در ادبیات معرفتشناسی و فلسفه علم به این معناست که در یک سامانه ترکیبی پیچیده، با گردهمایی اجزا در قالب یک سازمانیافتگی شبکهای نوین، خواص، آثار و قوانینی در سطح کل (Macro-level) پدیدار میگردد که بههیچوجه قابل تقلیل و فروکاست به ویژگیهای اجزای منفرد در سطح جزء (Micro-level) نیستند(O’Connor & Wong, ۲۰۰۲).
در فلسفه صدرایی، این تحول کیفی تحت عنوان «افاضه صورت» در امتداد «استعداد هیولا» خوانده میشود. ماده در حرکت جوهری خود مدام استکمال مییابد؛ هنگامی که پیچیدگی مادی از یک «آستانه بحرانی» (Critical Threshold) عبور کند، زمینه وجودی (استعداد تام یا علیت اعدادی) کامل شده و از سوی مبادی عالیه (عقول مجرد به مثابه علل فاعلی)، «صورت نوعیه» شدیدتری افاضه میگردد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰؛ رضانژاد، ۱۳۸۵، ص ۱۰۴). بنابراین، تبیین کوانتومی پدیدهها در واقع تبیین شرایط قابلی، اعدادی و بستر مادی تحولات است، در حالی که تبیین صدرایی علتشناسی فاعلی، غایی و هستیشناختی این استکمال مستمر را عهدهدار میشود.
۳. روششناسی پژوهش
روش اتخاذ شده در این تحقیق، «توصیفی-تحلیلی و تطبیقی-انتقادی» است. دادهها و گزارههای پژوهش با روش اسنادی و کتابخانهای از منابع دست اول حکمت اسلامی و متون معتبر فیزیک بنیادی و فلسفه علم گردآوری شدهاند. فرآیند پژوهش در پنج گام اجرایی دنبال شده است:
- واسازی تاریخی و مفهومی: تفکیک مبانی مابعدالطبیعی محضِ فلاسفه اسلامی از مدلهای تجربی و کیهانشناسی منسوخ روزگار کهن.
- تحلیل محتوایی گزارهها: بازخوانی فرآیند دوگانه نزول و صعود بر مبنای حرکت جوهری و اشتداد وجودی.
- همترازی فرانظری: برقراری نسبت میان مفاهیم ترمودینامیکی و کوانتومی (نظیر گذار فاز، شکست تقارن و سیستمهای دور از تعادل) با اصطلاحات سنتی فلسفه (مانند قوه، استعداد، صورت نوعیه و افاضه).
- نقد ساختارمند و پرهیز از تطبیقگرایی سطحی: رویکرد پژوهش دوری از ایزومورفیسم خام (انطباق مستقیم فیزیک بر ماوراءالطبیعه) است؛ نظریه میدانها به عنوان کاشف سطح پدیداری و بستر مادی (شروط اعدادی) و فلسفه صدرایی به مثابه تبیین متافیزیکی علیت فاعلی و غایی به کار گرفته میشوند.
۴. قوس نزول: فیض، وساطت عقول و تبیین متافیزیکی کثرت
۴-۱. اصل تشکیک و هندسه طولی قوس نزول
در مابعدالطبیعه صدرایی، قوس نزول نمایانگر پویش تنزل فیض از یگانه مبدأ سرمدی، یعنی واجبالوجود بذاته، به سوی متکثرترین و ضعیفترین مراتب تعین است (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۸۹). این تنزل، هبوط مکانی یا تجزیه وجود نیست؛ چرا که وجود دارای بساطت و احاطه قیومیه است. مراد از تنزل، کاسته شدن از بساطت و شدت نوری، و آمیخته شدن مراتب با حدود ماهوی، قیود عدمی، و کثرتهای مفهومی و امکانی است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۱۵۰).
بر اساس اصل علیت وجودی و قاعده تجلی، معلول همواره ضعیفتر از علت خویش است؛ چه اگر معلول در مرتبه شدت همپایه علت باشد، دیگر معلول نخواهد بود بلکه خودِ علت است. از اینرو، نظام واقعیت ضرورتاً ساختاری سلسلهمراتبی به خود میگیرد (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۷۸). در صدر قوس نزول، سلسله عقول و مجردات تامه استقرار دارند؛ مراتبی که از نقایص زمان، مکان، ماده و بالقوگی مبرا بوده و واجد فعلیت محض در حیطه امکانی خویشاند. با امتداد این نزول وجودی، فیض جاری تا افق عالم ماده تنزل مییابد؛ عالمی که در آن، وجود با عدم، استعداد، قوه و پراکندگی زمانی-مکانی درهم میآمیزد (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۳۵).
۴-۲. نقد و واسازی نظریه مشائی سلسلهمراتب عقول
در سنت مشائی، به منظور ممانعت از نسبت دادن کثرت به ذات بسیط پروردگار، قاعده عقلی «الواحد لایصدر عنه الا الواحد» مبنا قرار گرفت (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص ۱۰۵). استدلال مشائیان چنین بود: اگر از ذات نامرکب و واحد من جمیع الجهات الهی، دو موجود صادر گردد، این امر متضمن حیثیات گوناگون در ذات علت است که با توحید ذاتی و بساطت ناسازگار است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۱۲). بدینسان، صادر نخستین لزوماً یک موجود مجرد تام، یعنی «عقل اول»، دانسته شد.
فارابی و ابنسینا برای تبیین صدور کثرت از عقل اول، جهات سهگانه معرفتی و اعتباریِ این عقل امکانی را صورتبندی کردند (فارابی، ۱۳۸۲، ص ۷۲؛ ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۲، ص ۲۳۵):
- عقل اول با تعقل ذات حقتعالی، سبب صدور عقل دوم میشود.
- با تعقل ذات خود به این اعتبار که وجودش بهواسطه غیر (واجبالوجود) به ضرورت رسیده است، سبب پیدایش نفس فلک نخست (فلک الاقصی) میگردد.
- با تعقل ذات خویش به اعتبار امکان ذاتی خود، منشأ پیدایش جسم فلک نخست میشود.
این زنجیره به شیوه ترتیبی تا رسیدن به عقل دهم امتداد مییافت. عقل دهم که در اصطلاح مشائی «عقل فعال» یا «واهبالصّوَر» نامیده میشد، پایانبخش مراتب نزول عقول فلکی و مدبر مستقیم عالم زیر قمر (عالم کون و فساد) به شمار میرفت (ابنسینا، ۱۳۷۸، ج ۳، ص ۸۹).
اما خطای روششناختی مشائیان در این نکته نهفته بود که آنان برهان عقلی محض پیرامون اصل ضرورت واسطههای فیض را با «کیهانشناسی بطلمیوسی» درآمیختند (نصر، ۱۳۸۵، ص ۱۴۵). عدد ده برای عقول، محصول شمارش کرههای نه گانه بطلمیوس (افلاک هشتگانه ثوابت و سیارات به انضمام فلکالافلاک) به علاوه یک عقل مدبر برای کره ارض بود (نصر، ۱۳۹۵، ص ۲۱۰). ملاصدرا با نبوغ فلسفی خویش، این دو سطح معرفتی را از یکدیگر تفکیک ساخت. او نشان داد که بطلان علم هیئت و نجوم قدیم، سرسوزنی به اصل هستیشناختی وساطت عقول مجرد خدشه وارد نمیسازد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۲، ص ۱۴۵؛ مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۱۸۹).
در حکمت متعالیه، عقول نه لزوماً ده عدد هستند و نه موتور محرکه فیزیکی افلاک تودرتوی کهن؛ بلکه عقول، مراتب طولی شدیدتر و بسیطتر حقیقت وجودند که به عنوان وسایط علّی و مبادی صور، قوانین کلی و نظم لایتغیر بنیادین هستی را در احاطه قیومیه خود دارند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۲۵؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۵۰).
۵. قوس صعود: استکمال جوهری، نوخاستگی و دینامیسم پیچیدگی
۵-۱. اصل حرکت جوهری به مثابه موتور محرک قوس صعود
نقطه مقابل قوس نزول، «قوس صعود» است. اگر قوس نزول سیر از وحدت تام عقلانی به سوی کثرت و افتراق مادی بود، قوس صعود سیر معکوس است؛ یعنی بازگشت کثرت مادی به سوی وحدت، تجرد و تعقل (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۹۰). عالم ماده پایینترین نقطه تنزل وجود (مرتبه هیولای اولی که مبین پتانسیل و قوه محض است) را تشکیل میدهد. ماده اگر در یک جا ساکن میماند، هرگز توان بازگشت به مبدأ را نمییافت. اینجاست که ملاصدرا انقلابیترین نظریه خویش یعنی «حرکت جوهری اشتدادی» را به میان میآورد (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰).
در تفکر پیشاصدرایی، حرکت منحصراً در مقولات عَرَضی رخ میداد و گوهر ماده در تمام دگرگونیها هویتی ثابت قلمداد میشد. ملاصدرا اثبات کرد که اعراض، توابع و پرتوهای وجود جوهرند و سیلان در اعراض برهانِ قاطع بر سیلان و دگرگونی مستمر در ذات و جوهر شیء است (مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۶۰؛ قدیری، ۱۳۸۸، ص ۹۲). عالم طبیعت یک لحظه آرام و قرار ندارد؛ هر لحظه ماده پوستی میاندازد، استعدادهای بالقوه خود را فعلیت میبخشد و لباسی تازه از نور وجود را بر قامت ذات خویش میپوشاند:
ماده [از طریقِ حرکت جوهری]
پیچیدگی نوخاسته
[حصولِ استعداد و قابلیت]
افاضهٔ صورت
این فرایند استکمالی، مبین پویایی ذاتی کائنات به سوی کمال غایی است که از عدم تقارنها فراتر رفته و به سوی درجات عالیتر تشکل پیش میرود.
۵-۲. تحلیل مفهومی نوخاستگی (Emergence) در افق اشتداد وجود
نظریه نوخاستگی در فلسفه معاصر ذهن و علم، مدعی است که تقلیلگرایی نمیتواند ظهور قوانین کلان را بر پایه اجزای بنیادین تشریح کند (O’Connor & Wong, ۲۰۰۲).برای نمونه، ویژگیهای آب (مانند ترشوندگی) در اتمهای منفرد هیدروژن و اکسیژن وجود ندارد، بلکه خاصیتی نوخاسته در سطح مولکولی است.
حکمت متعالیه با طرح مفهوم «لبس بعد از لبس» و نفی نظریه باطل «کون و فساد» و «خلع و لبس» مشائی، این پدیده را با دقتی ژرف تبیین میکند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰). مشائیان میپنداشتند برای پدیدار شدن یک صورت نو، صورت قبلی معدوم میشود (خلع صورت) و صورتی جدید جایگزین میگردد. ملاصدرا نشان میدهد که تکامل ماده از نوع انهدام صورتهای قبلی نیست؛ بلکه صورت پیشین در باطن صورت نوین حفظ شده، ماده شدت مییابد و یکپارچگی ارگانیک نوینی پیدا میکند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۴۰).
بنابراین، «نوخاستگی»، زاییده تصادف یا امری خودبهخودی از هیچستان نیست؛ بلکه جلوه ظاهری «اشتداد جوهری» و برآمدن کمالات بالقوهای است که به واسطه افاضه صورت از مراتب ثابت و ازلی عقول، در مرتبه جدید سازمانیافتگی عینیت مییابد (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۸۰).
۵-۳. ظهور هوشمندی در امتداد سازمانیافتگی کثرات
یکی از مهمترین بروندادهای پیوند قوس صعود با نوخاستگی، بازتعریف مفهوم «هوشمندی» (Intelligence) و آگاهی است. هوشمندی را نباید منحصراً در ساحت تفکر انتزاعی انسان محبوس کرد. هوشمندی، نسبت مستقیم با «میزان تجرد و غلبه وحدت بر کثرت» دارد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۲۷۸).
در پایینترین درجات عالم مادی، هوشمندی به شکل واکنشپذیریهای معین فیزیکی در میدانها و قوانین بنیادین تقارن خود را مینمایاند. با تجمع کثرتها در اتمها و مولکولها، این هوشمندی به صورت خودسازماندهی شیمیایی، خودسامانی و تعادل ساختاری ظهور میکند؛ در سامانههای پیشازیستی و زیستی، به شکل سازگاری پویا با محیط، حفظ حیات، پردازش دادههای بیولوژیک و خودتنظیمی درمیآید و نهایتاً در انسان به ادراک کلی، خودآگاهی و تفکر انتزاعی ارتقا مییابد (مصباح یزدی، ۱۳۶۸، ص ۲۱۵؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۷۵). این توالی، گواهی روشن بر آن است که جهان با هر جهش سازمانی، از غلظت کثرت میکاهد و به خلوص وحدت و عقلانیت نزدیکتر میشود.
۶. افاضه صورتهای جمادی در بستر میدانهای کوانتومی
در این بخش، تطورات بنیادین ماده در طلیعه قوس صعود بر اساس پنج لایه تکوینی بازخوانی میگردد:
۶-۱. لایه نخست: افاضه صورت ذرات زیراتمی در بستر میدانهای کوانتومی
در بنمایه فیزیک ذرات، نظریه میدانهای کوانتومی (QFT) فاش میسازد که واقعیتی به نام «ذره مادی صلب» وجود ندارد. آنچه هست، میدانهای پیوسته کوانتومی فراگیر نظیر میدان هیگز، میدان لپتون و میدان الکترومغناطیسی است (مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، ص ۳۶۲). ذرات، تپشها، حالتهای برانگیخته موضعی و کوانتهای برآمده از این میدانها هستند.
از منظر هستیشناسی صدرایی، میدانهای کوانتومی نماد تقرب ماده به حیث «هیولای اولی» هستند؛ مرتبهای از امتداد جسمانی پیوسته، غیرمتعین و سرشار از قابلیتهای بیپایان (رضانژاد، ۱۳۸۵، ص ۱۰۸). هنگامی که تحت برهمکنشهای بنیادین و سازوکار شکست تقارن (مانند سازوکار هیگز)، آستانه بحرانی انرژی در یک نقطه تحقق مییابد، ماده استعداد پذیرش صورتی متمایز را پیدا میکند. این صورت نوین، «صورت ذره بنیادی» (کوارکها، الکترونها و بوزونها) است.
ذره بنیادی دیگر صرفاً یک تحریک ریاضی در میدان نیست؛ بلکه موجودیتی است متعین با ویژگیهای پایدار و کیفی همچون اسپین مشخص، بار الکتریکی و جرم لختی. این ثبات و قانونمندی، در افق علّی حکمت متعالیه، تجلی تدبیر عقل مجرد و افاضه صورت نوعیه جمادی در پایینترین مرتبه تعین است (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۵۵). این مرحله نخستین گام خروج ماده از بساطت و گمنامیِ پتانسیل محض میدان به سوی تشخص و صعود وجودی است.
۶-۲. لایه دوم: افاضه صورت اتمی
هنگامی که ذرات زیراتمی تحت حاکمیت نیروی هستهای قوی و نیروی الکترومغناطیسی در نظمی نو در کنار هم گرد میآیند، پیچیدگی فیزیکی جهشی خارقالعاده را تجربه میکند. اجتماع نوترونها و پروتونها در هسته مرکزی و چرخش الکترونها در ترازهای معین کوانتومی، پدیدهای به کلی نو به نام «اتم» را میآفریند.
اتم تجمعی مکانیکی از چند الکترون و پروتون نیست. رفتار الکترون در داخل اتم تحت تأثیر معادلات شرودینگر و دیراک، منجر به تشکیل «اوربیتالها» و ابرهای احتمال حضور الکترونی میشود. قواعد جدیدی چون اصل طرد پاولی (Pauli Exclusion Principle)، قاعدهمندی ترازهای انرژی، و تمایلات شیمیایی بر اساس عدد اتمی در این مرتبه معنا مییابند؛ اموری که در ذره مجزا نه وجود داشت و نه قابل پیشبینی بود (نصیری محلاتی و همکاران، ۱۳۹۷، ص ۱۶۶).
در خوانش فلسفی، این تحول ساختاری نشانگر فرارفتن ماده از آستانه استعداد پیشین و آمادگی برای پذیرش «صورت اتمی» است. صورت اتمی تعینی است که به ذرات پراکنده، وحدت و هویت شیمیایی مشخص (همچون هیدروژن، کربن، آهن یا طلا) میبخشد. این نظمِ مرتبه دوم، برآمده از عقل مدبری است که نقشه کلی امکانهای تحقق جهان را در مرتبه ذات خویش دارد و به تناسب آمادگی ماده، صورتِ بخشنده انسجام را بر آن افاضه میکند (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۷۵).
۶-۳. لایه سوم: افاضه صورت مولکولی
با برهمکنش اتمها و به اشتراکگذاری یا انتقال الکترونهای لایه ظرفیت، پیوندهای کووالانسی، یونی و واندروالسی پا به عرصه وجود میگذارند. در این مرز، اتمها هویت فردی صِرف خود را در بطن یک کل منسجم مستحیل نموده و «مولکول» پدیدار میگردد.
مولکول واجد هندسه ساختاری، طول پیوند، قطبیت، ممان دو قطبی و گشتاورهای چرخشی و ارتعاشی خاص است. قوانین حاکم بر این قلمرو—شامل سنتز مواد، تعادلهای ترمودینامیکی و سینتیک شیمیایی—به هیچ عنوان قابل تقلیل به قوانین کوانتوم هستهای یا الکترونی اتمها نیستند. برای نمونه، ویژگیهای آب () هیچگونه مشابهتی با گازهای هیدروژن و اکسیژن تشکیلدهنده آن ندارد.
این جهش کیفی، تجلی برجسته نوخاستگی برآمده از حرکت جوهری است. ماده با دستیابی به این ترکیب، واجد هیئت اتصالی و استعداد پذیرش «صورت مولکولی» میگردد. افاضه این صورت، ماده را یک درجه از آشفتگی و کثرت محض دورتر ساخته و به انسجام و غنای وجودی نزدیکتر مینماید. حکمت متعالیه تأکید میکند که این قوانین نوپدید، ریشه در ناکجاآباد ندارند، بلکه انعکاسی از علم ازلی عقول به قابلیتهای تکاملی مادهاند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۰؛ اکبریان، ۱۳۹۲، ص ۱۴۰).
۶-۴. لایه چهارم: افاضه صورت ماکرومولکولها
با گذر از مولکولهای ساده و ورود به پهنه شیمی آلی، مولکولها در زنجیرههای طویل و شبکههای بسپارشی پیوند خورده و «ماکرومولکولها» (مانند پروتئینها، اسیدهای نوکلئیک DNA و RNA، لیپیدها و پلیساکاریدها) را خلق میکنند. در این سطح، جهش پدیدارشناختی ماده از نظم ساختاری به «نظم عملکردی و اطلاعاتی» رخ میدهد.
توالی نوکلئوتیدها در رشته DNA تنها یک فرمول شیمیایی نیست، بلکه به خطی برای ذخیره، انتقال و بازخوانی «اطلاعات ژنتیکی» مبدل میشود. تاخوردگی شگفتانگیز پروتئینها و تشکیل ساختارهای سوم و چهارم فضایی با هندسه آنزیمی دقیق، قابلیت معجزهآسای کاتالیزوری را برای پیشبرد واکنشهای حیاتی فراهم میآورد. این رویداد دلالت بر آن دارد که ساختار مادی به اندازهای از تراکم و هماهنگی نائل گشته که معنا و هدفمندی فیزیکی در آن ظهور کرده است.
تفسیر فلسفی این پدیده گواهی میدهد که پیچیدگی ماکرومولکولی، شرط اعدادی برای تابش پرتوی درخشانتر از فیض وجودی است. در این ایستگاه، عقل مدبر با افاضه «صورت ماکرومولکولی»، قوانین ترمودینامیک غیرخطی و بیوشیمیایی را به ماده تفویض میکند تا بستر مادی گام بعدی تکوین—یعنی حیات—فراهم گردد (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۸۰؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج ۶، ص ۳۶۵).
۶-۵. لایه پنجم: افاضه صورت سامانههای پیشازیستی
در سرحد میان شیمی پیچیده و سپیدهدم زیستشناسی، پدیدهای حیرتانگیز موسوم به «سامانههای پیشازیستی» شکل میگیرد. در این مرحله، وزیکولهای لیپیدی، کواسترواتها و قطرات فازی، مرزی غشایی میان خویش و محیط پیرامون ترسیم نموده و شبکههای خودسازمانده اتوکاتالیتیک را در درون خود سازمان میدهند.
این سامانهها مصداق بارز «ساختارهای اتلافی» (Dissipative Structures) در ترمودینامیک غیرتعادلی ایلیا پریگوژین هستند. آنها با جذب انرژی و ماده از محیط و دفع آنتروپی، ثبات پویای خود (Homeostasis) را دور از تعادل گرمایی حفظ میکنند. نظم در اینجا دیگر صفت ایستای اجزا نیست، بلکه در استمرار جریان دگرگونی و خودسامانی هویدا میگردد.
این آستانه، مرز نهایی صورت جمادی و دهلیز ورود به «صورت نوعیه نباتی» (حیات) است. ماده با رسیدن به خودسازماندهی پیشازیستی، به غایت اعتدال مزاجی در ساحت جمادی دست یافته و استعداد تام برای تلقی «نفس» را محقق میسازد. افاضه صورت در این مرتبه نشان میدهد که عقول مجرد چگونه با وساطت جریان فیض، ماده سرگردان را گام به گام در نردبان قوس صعود بالا کشیده و آن را شایسته همآغوشی با روح حیات میگردانند (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج ۳، ص ۶۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۴۵).
۷. نتیجهگیری
تحقیق حاضر با تحلیل همپیوند دو پارادایم فکری حکمت متعالیه و نظریه میدانهای کوانتومی در بررسی ساختار کائنات، به نتایج فرانظری و دستاوردهای ذیل دست یافت:
۱. وحدت ساختاری عالم در پیوستگی دو قوس: نظام هستی دارای دو مسیر مکمل و پویا است. قوس نزول، مسیر تجلی، وساطت عقول و سریان فیض از شدت تام به سوی کثرت و امتداد مادی است؛ در حالی که قوس صعود، مسیر سیرورت، اشتداد جوهری و بازگشت کثرات مادی به آغوش وحدت و تجرد عقلانی است. این دو قوس، حرکتی دورانی و هماهنگ را به تصویر میکشند که در آن «پایان» به «آغاز» پیوند میخورد.
۲. پالایش نظریه عقول مشائی در کوره حکمت متعالیه: پژوهش نشان داد که تحدید عدد عقول به ۱۰ ناشی از اختلاط برهان فلسفی با ستارهشناسی منسوخ زمینمرکزی بطلمیوس بوده است. ملاصدرا با استوارسازی مابعدالطبیعه بر اصل تشکیک و تجلی، نشان داد که عقول، مبادی مجرد کلی و حاملان علم پیشین به امکانات وجودی مادهاند؛ این عقول، متغیر وابسته به افلاک نجومی نیستند، بلکه وسایط ضروری علیت طولی و منشأ افاضه پیوسته صور نوعیه به شمار میآیند.
۳. همافزایی فلسفه و فیزیک در تبیین نوخاستگی: فیزیک کوانتومی از طریق نظریه میدانها، پویایی خلاء، شکست تقارن و سیستمهای دور از تعادل، «علتهای مادی، اعدادی و شرایط قابلی» استکمال عالم را مکشوف میسازد. در نقطه مکمل، حکمت متعالیه با نظریه حرکت جوهری اشتدادی و افاضه صور از جانب عقول مجرد، «علتهای فاعلی و غایی» این دگرگونی را عرضه میکند. بدینترتیب، مفاهیم علمی همچون پیدایش ذرات، اتمها، مولکولها و ماکرومولکولها، مراتب صعودی فعلیتیافتگیِ استعدادی هیولا هستند که هر بار با گذار از آستانه بحرانی پیچیدگی، شایستگی جذب صورتی قویتر را از مخزن فیض الهی مییابند.
۴. تبیین غایی هوشمندی کائنات: روند صعودی ماده از میدانهای کوانتومی تا سامانههای پیشازیستی اثبات میکند که تکامل پدیدهها، زنجیرهای کور و متکی بر تصادفِ محض مکانیکی نیست. جهان ماده دارای اشتیاق و سرشتی غایتمند برای بازگشت به منشأ عقلانی خویش است. تکوین حیات و به اوج رسیدن آن در خرد انسانی، غایت قوس صعود است؛ مرتبهای که در آن عالم کثرت به بالاترین درجه سازمانیافتگی و خودآگاهی نائل شده و دایره هستی با اتصال عقل انسان به عقل کل به کمال نهایی خود میرسد.
فهرست منابع
ابنسینا، ح. (۱۳۷۸). الاشارات و التنبیهات (متن و شرح خواجه نصیرالدین طوسی؛ جلد ۱ و ۲ و ۳). قم: نشر البلاغه.
ابنسینا، ح. (۱۳۸۳). الشفاء (الالهیات). تهران: انتشارات ناصر خسرو.
اکبریان، ر. (۱۳۹۲). آفرینش مستمر در حکمت متعالیه و کیهانشناسی جدید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
جوادی آملی، ع. (۱۳۸۵). فلسفه اخلاق. قم: انتشارات اسراء.
حائری یزدی، م. (۱۳۶۰). هستی و شناخت: پژوهشی در شناختشناسی و مابعدالطبیعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حجتی، ف.، منفرد، م.، و رزمی، ح. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفهٔ ملاصدرا با تحوّل مستمر «ذرات» کوانتومی. فلسفه و کلام اسلامی، ۵۳(۲)، ۲۶۵–۲۸۴.
داوری اردکانی، ر. (۱۳۹۵). فلسفه چیست؟. تهران: انتشارات سروش.
داوری اردکانی، ر. (۱۳۹۸). فلسفه در روزگار فروبستگی. تهران: نشر سخن.
رازی، س.، شانظری، ج.، و شفیعی، ا. (۱۳۹۹). بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین. اندیشه دینی، ۲۰(۷۷)، ۹۹–۱۲۶.
رضانژاد، م. (۱۳۸۵). تحول مفهوم ماده از فلسفه اسلامی تا فیزیک جدید. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
طباطبایی، س. م. ح. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة (چاپ چهاردهم). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
فارابی، ا. م. (۱۳۸۲). آراء أهل المدینة الفاضلة (ترجمه و شرح س. ج. سجادی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
قدیری، ا. (۱۳۸۸). حرکت و زمان در حکمت متعالیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
گلشنی، م. (۱۳۹۵). از علم سکولار تا علم دینی. تهران: انتشارات سروش.
محبتی، م.، و کهنسال، ع. (۱۴۰۳). تجلی وجود مطلق در آیینه خلقت از منظر ملاصدرا. پژوهشهای فلسفی-کلامی، ۱۶(۴)، ۴۵–۶۵.
مختاری، م.، و گلشنی، م. (۱۳۹۵). علیت و پیشبینی در کیهانشناسی مدرن. پژوهشهای فلسفی، ۱۰(۱۹)، ۳۵۴–۳۷۸.
مصباح یزدی، م. ت. (۱۳۶۸). معارف قرآن (جلد ۱: خداشناسی و جهانشناسی). قم: مؤسسه در راه حق.
مطهری، م. (۱۳۷۳الف). انسان و ایمان. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، م. (۱۳۷۳ب). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، م. (۱۳۷۸). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (جلد ۶: شرح منظومه و اصول فلسفه و روش رئالیسم). تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، م. (۱۳۹۰). کلیات علوم اسلامی (جلد ۳: کلام و فلسفه). تهران: انتشارات صدرا.
ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی، م. ب. ا.). (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (با تعلیقات علی نوری). تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی، م. ب. ا.). (۱۳۸۰). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (تصحیح و تحقیق زیر نظر س. م. خامنهای). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی، م. ب. ا.). (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (۹ جلدی، چاپ سوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نصیری محلاتی، ا.، کهنسال، ع.، و مسعودی، ج. (۱۳۹۷). نگرشی تطبیقی بر اندیشه اصالت وجود و نظریه مکانیک کوانتومی. حکمت صدرایی، ۶(۲)، ۱۶۳–۱۶۹.
نصر، س. ح. (۱۳۸۵). سه حکیم مسلمان (ترجمه ا. آرام). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
نصر، س. ح. (۱۳۸۷). معرفت و معنویت (ترجمه ا. رحمتی). تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
نصر، س. ح. (۱۳۹۵). علم و تمدن در اسلام (ترجمه ا. آرام). تهران: انتشارات سروش.
O’Connor, T., & Wong, H. Y. (2002). The metaphysics of emergence. Noûs, 36(4), 655–678.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
