تبیین هستی‌شناختی ویژگی‌های صورت شیء و برآمدگی مفهوم هوشمندی در ماده

مسئله تبیین «رفتارهای سازمان‌یافته و هدفمند ماده» همواره یکی از نقاط تلاقی بنیادین میان علوم طبیعی و فلسفه نظری بوده است. پدیده‌هایی نظیر خودسازماندهی مولکولی، تطبیق‌پذیری دینامیک، و رفتارهای پیچیده و نوخاسته در ساختارهایی همچون آلیاژهای حافظه‌دار و به‌ویژه سامانه‌های مرزی مانند ویروس‌ها، چالش‌های ژرفی را پیش روی نگاه تقلیل‌گرای فیزیکالیستی قرار می‌دهند؛ نگاهی که خواص کل را صرفاً برآیند خطی خواص اجزای بنیادین می‌داند. هدف این پژوهش، بازخوانی و تبیین ویژگی‌های صورت شیء و تحلیل مفهومی «هوشمندی در ماده» بر پایه مفروضات دو چارچوب نظری «حکمت متعالیه صدرایی» و «نظریه میدان‌های کوانتومی» است. هوشمندی در این افق تبیینی، نه به معنای آگاهی التفاتی یا عقلانیت انسانی، بلکه دال بر ظرفیت ساختاری سامانه برای دریافت، پردازش و واکنش انطباقی به اطلاعات محیطی در بستر قوانین طبیعی است. پژوهش حاضر با اتخاذ روش تحلیلی–تطبیقی، ابعاد گوناگون این پدیده از قبیل هوشمندی واکنشی، خودسازماندهی، تطبیق‌پذیری پویا و رفتار جمعی پیچیده را بررسی کرده و با استناد به نمونه‌های عینی در شیمی نوین، آلیاژهای حافظه‌دار، سامانه‌های خودترمیم و نانوزیست‌فناوری، جایگاه رفتارهای فوق را تحلیل می‌کند. در کانون این بررسی، ماهیت مرزی ویروس‌ها به‌عنوان اوج پیچیدگی سامانه‌های شیمیایی و آستانه ورود به حیات مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رفتارهای تطبیقی و هدفمند ماده، محصول تقلیل‌گرایانه اجزای متفرق نیست؛ بلکه از منظر نظریه کوانتوم، تجلی برهم‌کنش‌های درهم‌تنیده و حالات برانگیخته میدان‌های بنیادین است و از منظر حکمت متعالیه، ناشی از حضور «صورت نوعیه» و حرکت اشتدادی جوهر ماده در مراتب وجود است. بر این اساس، صورت شیء حامل اطلاعات و وحدت‌بخش کثرات بوده و امکان گذر ماده به سطوح عالی‌تر حیات را فراهم می‌آورد.

واژگان کلیدی: صورت شیء، هوشمندی ماده، نوخاستگی، حکمت متعالیه، نظریه میدان‌های کوانتومی، حرکت جوهری، سیستم‌های پیچیده، ویروس‌شناسی.

امتیاز به این مقاله:

۱. مقدمه و بیان مسئله

در تاریخ اندیشه فلسفی و تاریخ تکوین علوم طبیعی، تبیین نحوه پیوند میان اجزای بنیادین جهان با ویژگی‌های ظهوریافته در کل سامانه همواره محل مناقشه بوده است. دیدگاه‌های ماده‌باورانه و مکانیکی کلاسیک با اتکا به فروکاهش‌گرایی (تقلیل‌گرایی)، بر آن بودند که تمامی رفتارها، ویژگی‌ها و کیفیات محسوس اشیاء را می‌توان صرفاً به مجموع خواص جبری، مکانی و تجمعی ذرات اولیه سازنده آن‌ها تحویل نمود (رضانژاد، ۱۳۸۵، ص. ۴۲). با این حال، پیشرفت‌های شگرف در شیمی کوانتومی، فیزیک ماده چگال و زیست‌شناسی مولکولی آشکار ساخته است که پاره‌ای از ویژگی‌های اجسام مستقیماً تابع جمع عددی اجزا نبوده، بلکه معلول ساختار کلی، هندسه مولکولی و نحوه انتظام و توزیع انرژی در تمامیت شیء هستند(Atkins & Jones, ۲۰۲۲, p. ۱۵۶).

ویژگی‌های وابسته به اجزا، نظیر جرم اتمی، از شمارش کمی و تجمیعی نوترون‌ها و پروتون‌های هسته مشتق می‌شوند؛ اما ویژگی‌هایی بنیادین همچون رنگ، قابلیت واکنش‌پذیری شیمیایی، خواص الکترونیکی و رسانایی، تابع پیکربندی مداری، تقارن و پیوستگی کلی سامانه اتمی و مولکولی‌اند(Atkins & Jones, ۲۰۲۲, p. ۱۵۶). این تمایز بنیادین میان «ویژگی‌های متکی به جزء» و «ویژگی‌های وابسته به صورت و ساختار کل»، بار دیگر پرسش از ماهیت «صورت شیء» را در پیش‌روی پژوهشگران معاصر قرار داده است.

در میان ویژگی‌های برآمده از صورت و ساختار شیء، پدیده‌ای شگفت و بنیادین به نام «هوشمندی ماده» رخ می‌نماید. کاربرد واژه هوشمندی در گستره فیزیکوشیمیایی هرگز به معنای انتساب آگاهی سوبژکتیو، قصدیت نفسانی یا شعور انسانی به اشیای بی‌جان نیست، بلکه دلالت بر ظرفیت ذاتی و ساختاریافته ماده برای پردازش سیگنال‌های محیطی، انعطاف‌پذیری و بازتنظیم هدفمند رفتار در جهت انطباق با تغییرات پیرامونی دارد (Lehn, ۱۹۹۵, p. ۵; de Silva, ۲۰۱۳, p. ۳). برای تبیین چرایی و چگونگی این واکنش‌پذیری هوشمند، نیازمند اتخاذ چارچوبی تحلیلی هستیم که بتواند کثرت اجزا، پیوستگی کل، فرآیند تطبیق و گذار از ماده بی‌جان به آستانه حیات را به شیوه‌ای چندعلتی، منسجم و عقلانی تبیین کند.

پرسش محوری پژوهش حاضر این است: ابعاد گوناگون هوشمندی ماده چگونه در ساختار و صورت اشیاء تبلور می‌یابند و این پدیده بر پایه همگرایی چارچوب حکمت متعالیه صدرایی (با تکیه بر اصالت وجود، حرکت جوهری، اشتداد و صورت‌های نوعیه) و نظریه میدان‌های کوانتومی (با تکیه بر پیوستگی میدان‌ها، گذار حالت‌ها و برهم‌کنش‌های بنیادین) با چه تبیینی مدل‌سازی می‌شود؟

۲. چارچوب و مبانی نظری پژوهش

۲.۱. حکمت متعالیه صدرایی: حرکت جوهری، اشتداد و صورت نوعیه

برای گریز از تنگناهای رویکرد اتمیستی و مکانیکی که ماده را توده‌ای بی‌اثر و صلب می‌پندارد، حکمت متعالیه صدرایی افقی عمیق و پویا پیش روی پژوهشگر می‌گشاید. ارکان اصلی این چارچوب عبارتند از:

اصالت و مراتب تشکیکی وجود

ملاصدرا حقیقت جهان خارج را نه ماهیات منجمد و متکثر، بلکه وجود عینی واحد می‌داند که دارای شدت و ضعف است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۱۰). اشیاء گوناگون، بهره‌های متفاوتی از درجه شدت وجودی دارند. هرچه مرتبه وجودی یک سامانه بالاتر و شدیدتر باشد، افعال و آثار وجودی بیشتر و منسجم‌تری از خود بروز می‌دهد (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۰۵).

حرکت جوهری و اشتداد وجودی

برخلاف فلسفه مشاء که حرکت را تنها در اعراض چهارگانه (کم، کیف، این و وضع) مجاز می‌دانست و جوهر شیء را ثابت فرض می‌کرد، ملاصدرا اثبات کرد که تاروپود و بن‌مایه عالم ماده در ذات و جوهر خود در حال سیلان و تکاپوی پیوسته است (قدیری، ۱۳۸۸، ص. ۵۵؛ مطهری، ۱۳۷۸، ج. ۶، ص. ۱۸۵). ماده، حقیقتی ایستا نیست، بلکه جریانی دگرگون‌شونده است که در بستر حرکت اشتدادی، پیوسته از قوه به سوی فعلیت، و از نقص به سوی کمال ساختاری میل می‌کند (اکبریان، ۱۳۹۲، ص. ۸۴).

صورت نوعیه به‌مثابه کانون وحدت و فاعلیت ساختاری

صورت نوعیه در سنت فلسفه اسلامی، جوهری است که به هیولی تعین بخشیده و مبدأ افعال، خواص و نظم درونی شیء به شمار می‌رود. ابن‌سینا در تحلیل رابطه ماده و صورت تصریح می‌کند که صورت، علت فعلیت یافتن ماده و منشأ آثار اختصاصی نوع طبیعی است و بدون آن، ماده در ابهام و عدم تعین باقی می‌ماند (ابن‌سینا، ۱۳۷۸، ص. ۹۸؛ ابن‌سینا، ۱۳۸۳، ص. ۶۲). در امتداد این نگاه، در حکمت متعالیه صورت نوعیه صرفاً یک ساختار صلب یا ترکیب مکانیکی از اجزا نیست، بلکه کانون فعال سازماندهی و فرمانروای رفتار انطباقی کل سامانه در برابر دگرگونی‌های محیطی محسوب می‌شود (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۰۵).

   مراتب اشتداد جوهری (حکمت متعالیه):

  [ماده بی‌شکل / هیولی] ←[صورت عنصری]←[صورت مرکب / هوشمندی واکنشی]←[صورت زیستی / حیات]

۲.۲. نظریه میدان‌های کوانتومی (QFT): پیوستگی، برهم‌کنش و برآمدگی

در تراز فیزیک معاصر، نظریه میدان‌های کوانتومی بنیادی‌ترین چارچوب برای فهم عالم خرد است. اصول محوری این نظریه که تبیین‌کننده رفتار سیستم‌هاست عبارتند از:

اصالت و پیوستگی میدان

در این چارچوب، ذرات نقطه‌ای و منفصل دیگر بن‌مایه بنیادین جهان نیستند؛ بلکه میدان‌های کوانتومی پیوسته که تمام گستره فضا-زمان را در بر گرفته‌اند واقعیت اصیل را تشکیل می‌دهند و ذرات، در حقیقت «حالات برانگیخته موضعی» (Local Excitations) همین میدان‌های بنیادین تلقی می‌شوند (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، ص. ۲۶۸؛ نصیری محلاتی و همکاران، ۱۳۹۷، ص. ۱۶۴).

درهم‌تنیدگی، تبدیل حالات و علیت ساختاری

سامانه‌های ماده به‌واسطه برهم‌کنش‌های پیوسته میدان‌ها عمل می‌کنند. پدیده‌های نوخاسته (Emergent Phenomena) در سطوح تجمیعی ماده، مستقیماً معلول فاز، همدوسی (Coherence) و پیوستگی غیرموضعی میدان‌ها هستند و رفتارهایی از کل صادر می‌شود که در تک‌تک ذرات مشاهده‌پذیر نبوده است (مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، ص. ۳۶۰).

   دیدگاه میدان‌های کوانتومی:

   [میدان پیوسته بنیادین]←[برانگیختگی‌های درهم‌تنیده]←[ساختار منسجم کوانتومی]←[رفتار جمعی نوخاسته]

۳. روش‌ پژوهش

پژوهش حاضر از نوع پژوهش‌های بنیادی–تحلیلی و فلسفی–نظری است. در این بررسی، با رویکرد تحلیلی و تبیینی، داده‌ها و شواهد آزمایشگاهی و تجربی برآمده از علوم طبیعی (شیمی ساختاری، علم مواد، زیست‌شناسی مولکولی و ویروس‌شناسی) گردآوری و با صورت‌بندی منطقی و مفهومی، در پرتو اصول مابعدالطبیعی حکمت متعالیه و سازوکارهای نظریه میدان‌های کوانتومی خوانش شده‌اند. رویکرد اتخاذشده بر پایه‌چندعلتی بودن و نفی انحصارگرایی مکانیکی استوار است تا پل ارتباطی میان تبیین علمی سازوکارها (Mechanisms) و تبیین فلسفی غایات و اصول فاعلی پدیده‌ها ترسیم شود.

۴. بدنه اصلی تحلیل و بسط مفهومی

۴.۱. ابعاد گوناگون هوشمندی در جهان ماده

هوشمندی ماده، در درجات گوناگون و در قالب جلوه‌های متنوع ساختاری نمایان می‌شود. این ابعاد طیفی گسترده از واکنش‌های ابتدایی تا الگوهای پیچیده الگوریتمی را در بر می‌گیرند:

۴.۱.۱. هوشمندی واکنشی (Reactive Intelligence)

در این سطح، اتم‌ها و مولکول‌ها متناسب با ظرفیت‌های لایه ظرفیت، برهم‌کنش‌های الکترواستاتیکی، پیوندهای کووالانسی، یونی، هیدروژنی یا نیروهای ضعیف واندروالسی، به محرک‌های فیزیکی و شیمیایی وارده (شامل دما، فشار، تابش فوتونی و مجاورت با ترکیبات دیگر) پاسخی بسیار معین، قاعده‌مند و تکرارپذیر می‌دهند(Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, pp. ۴۵-۵۰).

نمونه بارز آن، واکنش آنی و گرمازای سدیم خالص در مواجهه با آب است که طی آن پیوندهای هیدروژن-اکسیژن بازآرایی شده و با آزادی پرشتاب گاز هیدروژن و تشکیل هیدروکسید سدیم پایداری جدیدی پدید می‌آید (Zhao et al., ۲۰۲۰, p. ۲۳۴). همچنین در فرایند زیست‌شیمیایی فتوسنتز، مجموعه مولکول‌های کلروفیل با دریافت بسته‌های انرژی فوتونی (نور خورشید)، وارد حالت برانگیختگی الکترونی شده و طی یک فرآیند ترابرد بار الکتریکی بسیار کنترل‌شده و با راندمان کوانتومی بالا، انرژی تابشی را به پیوند شیمیایی تبدیل می‌نمایند. این واکنش‌ها، نخستین جلوه رفتار انطباقی و جهت‌دار ماده بر اساس هندسه انرژی پیوندها هستند.

۴.۱.۲. پدیده خودسازماندهی (Self-Organization)

خودسازماندهی، فرایندی است که طی آن سامانه‌ای متشکل از اجزای نامنظم و متفرق، بدون دخالت یا القای عامل خارجی، به سمت نظمی با ساختار فضایی-زمانی مشخص و الگویی قانون‌مند سوق می‌یابد (Whitesides & Grzybowski, ۲۰۰۲, p. ۲۴۱).

نمونه‌های برجسته این ویژگی عبارتند از:

  1. انجماد و بلورینگی آب: در هنگام کاهش دما، مولکول‌های آب در اثر تقارن پیوندهای هیدروژنی، بلورهای شش‌وجهی منظم یخ را برپا می‌سازند که چگالی آن به مراتب کمتر از مایع اولیه بوده و فضای ساختاری معینی را اشغال می‌کند (Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, p. ۲۱۰).
  2. تشکیل غشاهای زیستی توسط فسفولیپیدها: فسفولیپیدها به دلیل ماهیت دوگانه‌دوست (آمفی‌پاتیک) خود—دارا بودن سر آب‌دوست و دم هیدروکربنی آب‌گریز—در محیط‌های آبی به‌طور کاملاً خودبه‌خودی ساختار غشایی دولایه (Bilayer) پدید می‌آورند؛ ساختاری بنیادین که دیواره تمامی سلول‌های زنده را شکل می‌دهد و بر پایه‌پدیده‌های آنتروپی آب و نیروهای ترمودینامیکی مستقر است (Israelachvili, ۲۰۱۱, pp. ۲۳۵-۲۴۰).

مولکول‌های آزاد فسفولیپید در آب ──(نیروی آب‌گریزی و آنتروپی)← ساختار دولایه لیپیدی خودسازمان‌یافته

  • آرایش ابرساختاری DNA: زنجیره‌های طویل پلی‌نوکلئوتیدی با تبعیت از نیروهای منظم جفت‌بازهای مکمل، مارپیچ دوگانه پایدار با چگالی اطلاعاتی فوق‌العاده بالا ایجاد می‌کنند.
۴.۱.۳. تطبیق‌پذیری پویا (Dynamic Adaptability)

برخی سیستم‌های شیمیایی و ماکرومولکولی از قابلیت برقراری مجدد تعادل ترمودینامیکی و فیزیکوشیمیایی در مواجهه با تنش‌ها و نوسانات محیطی برخوردارند. نمونه شاخص آن، عملکرد کاتالیزوری آنزیم‌هاست؛ ساختارهای پروتئینی با تغییرات ظریف دمایی یا نوسان در درجه اسیدیته () محیط، از طریق انعطاف‌پذیری صورت‌بندی (Conformational Flexibility)، گره‌های ساختاری خود را بازتنظیم کرده و سرعت و جهت واکنش‌های بیوشیمیایی را در محدوده فیزیولوژیک تثبیت می‌کنند(Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, pp. ۳۱۰-۳۱۵).

۴.۱.۴. رفتار جمعی پیچیده و پردازش ماده‌ای اطلاعات

در شبکه‌های واکنش‌های شیمیایی غیرخطی دور از تعادل ترمودینامیکی، سامانه رفتارهایی بروز می‌دهد که کاملاً مشابه یک مدار پردازش اطلاعات یا سیستم محاسباتی ارگانیک است (Lehn, ۱۹۹۵, p. ۳۸).

  • واکنش بلوسوف–ژابوتینسکی (Belousov-Zhabotinsky Reaction): در این سامانه شیمیایی غیرخطی، واکنش‌های اکسایش-کاهش متوالی میان اسید مالونیک، برم و کاتالیزورهای فلزی، موجب شکل‌گیری نوسانات خودبه‌خودی، ضربان‌دار و امواج رنگی دوره‌ای در فضا-زمان می‌شود. ماده در این وضعیت، رفتاری شبیه به اجرای یک الگوریتم ریاضی نشان می‌دهد(Field & Burger, ۱۹۸۵, pp. ۱۰-۱۵).
  • همانندسازهای خودکار مولکولی: رشته‌های خاصی از مولکول RNA (ریبوزیم‌ها) قادرند با اتکا به قابلیت‌های کاتالیزوری ساختار سه‌بعدی خود، بدون حضور پروتئین‌ها، فرایند الگوبرداری و نسخه‌برداری از خود را به اجرا بگذارند(Robertson & Joyce, ۲۰۱۲, p. ۴۶۷).

علوم تجربی پوزیتیویستی کلاسیک معمولاً این پدیده‌ها را صرفاً معلول برهم‌کنش کورکورانه و مکانیکی قلمداد می‌کردند (Ball, ۲۰۰۱, p. ۲۰)؛ با این حال، در دهه‌های متأخر رشته‌ای نوین با عنوان «شیمی فرا مولکولی» و «شیمی هوشمند» (Smart/Intelligent Chemistry) پایه‌گذاری شده که تمرکز آن بر موادی است که قادرند داده‌های محیطی را رمزگشایی نموده، بر اساس آن تغییر فاز دهند و کنش انطباقی متناسب بروز دهند (Lehn, ۱۹۹۵, p. ۵; de Silva, ۲۰۱۳, p. ۳).

۴.۲. دسته‌بندی مواد هوشمند مهندسی و الگوهای کاربردی

توسعه دانش مواد هوشمند نشان‌دهنده تحقق مهندسی‌شده اصول پیش‌گفته در سنتز آزمایشگاهی است:

گروه ماده هوشمندنوع محرک محیطیسازوکار فیزیکوشیمیایینمونه کاربردی و منبع
آلیاژهای حافظه‌دار (SMA)تغییرات حرارتیاستحاله فازی مارتنزیتی-آستنیتی معکوس‌پذیرفنرهای زیست‌پزشکی، استنت‌های عروقی (Jani et al., ۲۰۱۴, p. ۲۳۴; Otsuka & Wayman, ۱۹۹۸, p. ۴۵)
کریستال‌های مایعاعمال میدان الکتریکیتغییر راستای دوقطبی‌های نوری مولکولینمایشگرهای پیشرفته رقومی (Yang & Wu, ۲۰۱۴, pp. ۵۵-۶۰)
هیدروژل‌های حرارتیدمای فیزیولوژیک بدنانبساط و آزادسازی فضایی زنجیره‌های پلیمریرهایش هوشمند و کنترل‌شده داروها (Peppas et al., ۲۰۰۶, p. ۱۱۸۰)
نانوحسگرهای شیمیاییجذب سطحی گازها یا یون‌هادگرگونی در مقاومت یا طیف جذبی الکترونیکیپایش آلاینده‌های زیست‌محیطی (Potyrailo & Mirsky, ۲۰۰۹, p. ۳۲۵)
پلیمرهای خودترمیم‌شوندهتنش مکانیکی و ایجاد شکافشکست میکروکپسول‌ها و بسپارش موضعی مونومرسامانه‌های عایق سازه‌ای (White et al., ۲۰۰۱, p. ۷۹۴; Blaiszik et al., ۲۰۱۰, p. ۴۲۵)
نانوذرات هدف‌گیر داروافت اسیدیته () در بافتفروپاشی گزینشی حامل نانویی در توموردارورسانی هدفمند در انکولوژی (Torchilin, ۲۰۰۶, pp. ۵۵-۶۰)
بیوسنسورهای گلوکزحضور غلظت مشخص گلوکزاکسیداسیون کاتالیزوری و تولید سیگنال الکتریکینوارهای الکتروشیمیایی قند خون (Wang, ۲۰۰۸, p. ۱۸۰)
۴.۳. اوج هوشمندی مواد شیمیایی: ماهیت مرزی و رفتارهای پیچیده ویروس‌ها
۴.۳.۱. ماهیت ویروس: برزخ میان ماده و حیات

ویروس‌ها به لحاظ ساختار شیمیایی، ترکیباتی فوق‌العاده متراکم و منظم شامل ژنوم اسید نوکلئیک (DNA یا RNA) احاطه‌شده در پوشش پروتئینی محافظ (کپسید) و گاه غشایی لیپیدی همراه با گلیکوپروتئین‌ها و آنزیم‌های ویژه هستند (Flint et al., ۲۰۱۵, pp. ۳-۵). ویروس‌ها از منظر تعاریف کلاسیک زیست‌شناسی، فاقد ویژگی‌های زیستی مستقل همچون متابولیسم درون‌سلولی، تنفس، تولید ATP و تقسیم خودبه‌خودی خارج از سلول میزبان می‌باشند و در خارج از بدن میزبان، همانند یک کریستال ماکرومولکولی بی‌جان عمل می‌کنند (Cann, ۲۰۱۲, p. ۱۵). با این وجود، به محض قرار گرفتن در مجاورت بستر زیستی، رفتارهایی به شدت پویا، سازمان‌یافته و هدفمند بروز می‌دهند که آن‌ها را در مرز میان دنیای فیزیکوشیمی و عالم حیات جای می‌دهد(Koonin & Dolja, ۲۰۱۴, p. ۲۰).

۴.۳.۲. شواهد رفتارهای هوشمندانه در سیستم ویروسی

رفتارهای ویروس‌ها جلوه‌گاه عالی‌ترین شکل پردازش اطلاعات در یک سامانه فیزیکوشیمیایی است:

  1. شناسایی و اتصال انتخابی و اختصاصی (Specific Binding): ویروس با بهره‌گیری از مهندسی سطحی پروتئین‌های کپسید یا اسپایک، صرفاً به گیرنده‌های مشخص روی سلول میزبان متصل می‌شود (Dimmock et al., ۲۰۱۶, pp. ۴۵-۵۰). برای نمونه، گلیکوپروتئین gp120 در ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) منحصراً گیرنده‌های CD4 لنفوسیت‌های T را شناسایی می‌کند (Weiss, ۱۹۹۳, p. ۶۴۵) و دامنه اتصال گیرنده (RBD) در پروتئین اسپایک ویروس SARS-CoV-۲ منحصراً به گیرنده ACE2 سلول‌های اپیتلیال تنفسی متصل می‌گردد (Hoffmann et al., ۲۰۲۰, p. ۲۷۲).
  2. مصادره ساختار سلولی (Host Cellular Hijacking): ویروس پس از ورود، با پیاده‌سازی سازوکاری پیچیده، ماشین ریبوزومی، فاکتورهای رونویسی و متابولیسم انرژی میزبان را از مسیر پیشین خارج کرده و در خدمت تکثیر ژنوم و سنتز کپسیدهای خود قرار می‌دهد (Flint et al., ۲۰۱۵, pp. ۱۰۰-۱۰۵).
  3. راهبردهای نهفتگی و بقا (Latency and Evasion): برخی ویروس‌ها از قبیل HIV و رتروویروس‌ها، با بهره‌گیری از آنزیم اینتگراز، نسخه cDNA خود را درون ژنوم سلول میزبان ادغام نموده و دوره‌های طولانی نهفتگی خاموش را سپری می‌کنند تا در موقعیت مناسب و ضعف ایمنی میزبان، مجدداً فعال شوند(Siliciano & Greene, ۲۰۱۱, p. ۱۰۱).
  4. تنوع و انعطاف در شیوه‌های نفوذ (Entry Plasticity): ویروس‌ها بر اساس ساختار غشایی یا غیرغشایی خود، از راهبردهای چندگانه برای نفوذ شامل اندوسیتوز وابسته به کلاترین، ادغام مستقیم غشایی (Membrane Fusion) و یا تزریق مستقیم ماده ژنتیکی استفاده می‌کنند (Mercer et al., ۲۰۱۰, p. ۲۹۰).

۵. تحلیل تطبیقی و تبیین علمی–فلسفی هوشمندی

۵.۱. تبیین علمی: نوخاستگی و دینامیک سیستم‌های پیچیده

از دیدگاه علم معاصر و نظریه سیستم‌های پیچیده، رفتارهای هماهنگ، هدفمند و هوشمندانه در سامانه‌های شیمیایی و ویروسی مصداق بارز نوخاستگی (Emergence) هستند. بر اساس اصل معروف «بیشتر متفاوت است» (More is Different)، ویژگی‌های عملکردی یک کلِ متشکل از برهم‌کنش‌های غیرخطی را نمی‌توان صرفاً با تحلیل جزء‌به‌جزء پیش‌بینی کرد (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳; Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۵). هوشمندی ویروس، خصوصیتی توزیع‌شده در کل ساختار فضایی و ترمودینامیکی آن است، نه صفتی که به تنهایی در اسید نوکلئیک یا یکی از اسیدهای آمینه نهفته باشد (Lehn, ۱۹۹۵, p. ۳۸).

از منظر نظریه میدان‌های کوانتومی، پایداری ساختار ویروس و برهم‌کنش‌های فوق‌العاده حساس گیرنده-پروتئین، ناشی از هماهنگی فازها و همبستگی‌های غیرموضعی میدان‌های الکترومغناطیسی میان مولکول‌هاست که فراتر از برخوردهای تصادفی عمل می‌کند (مختاری و گلشنی، ۱۳۹۵، ص. ۳۶۵).

۵.۲. تبیین فلسفی: صورت‌های نوعیه و تشکیک در حکمت متعالیه

از چشم‌انداز حکمت متعالیه، تکوین ساختارهای پیچیده و بروز ویژگی‌های بدیع، بازتابنده مراتب اشتدادی صورت‌های نوعیه است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۲، ص. ۱۱۰). ماده نخستین (هیولی) در سیر حرکت جوهری خود، پذیرای صورت‌های کامل‌تر و متحد با ابعاد وجودی شدیدتر می‌شود (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۰۵).

صورت نوعیه در فلسفه صدرایی، امری افزوده بر ماده به صورت تصنعی و اعتباری نیست، بلکه حقیقتی است که به ماده تعین بخشیده و حامل وحدت، جهت‌مندی و غایت‌گرایی درونی سامانه است (مطهری، ۱۳۹۰، ص. ۱۱۵). صورت نوعیه در تفکر نوین فلسفه علم می‌تواند معادل «اصل سازمان‌دهنده، ناظم هندسی و حامل کدهای اطلاعاتی بنیادین» در یک سامانه فیزیکی تلقی شود؛ عاملی که کثرات اتمی و مولکولی را به وحدتی کارکردی مبدل می‌سازد (رضانژاد، ۱۳۸۵، ص. ۹۸).

۵.۳. سنتز و تلفیق تبیینی: حرکت اشتدادی از ماده به سوی حیات

تلفیق دو نگرش نشان می‌دهد که هوشمندی در ماده، تصادفی کور نیست. تحول تدریجی در عالم ماده بر بستر حرکت جوهری، ساختارهایی فراهم می‌آورد که در تراز فیزیکی به‌صورت پیوستگی میدان‌ها و خودسازماندهی کوانتومی و در تراز فلسفی به‌صورت ارتقای صورت‌های نوعیه تعبیر می‌شوند (اکبریان، ۱۳۹۲، ص. ۱۱۸). ماده در طول تاریخ تکاملی خود از صورت‌های بسیط جمادی عبور کرده، به صورت‌های پیچیده نانوساختار و ویروسی می‌رسد و این مرحله، مقدمه آماده‌سازی بستر پذیرش «صورت حیاتی» و نفس نباتی و حیوانی است (ملاصدرا، ۱۹۸۱، ج. ۵، ص. ۲۴۵).

۶. نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر نشان داد که ویژگی‌های ذاتی اشیاء را نمی‌توان به خواص ساده و تجمعی اجزای سازنده آن‌ها تقلیل داد. صورت شیء—به عنوان ساختار کل، شبکه برهم‌کنش‌ها و مبدأ وحدت‌بخش—منشأ ویژگی‌های اصیل و نوخاسته‌ای است که مهم‌ترین آن‌ها «هوشمندی ماده» در قالب دریافت، پردازش و پاسخ انطباقی به محرک‌های پیرامونی است.

شواهد برآمده از شیمی فرامولکولی، آلیاژهای حافظه‌دار، سامانه‌های خودترمیم و به‌ویژه ساختارهای مرزی ویروس‌ها، ثابت می‌کنند که رفتارهای شبه‌هدفمند در عالم ماده جاری است. از منظر نظریه میدان‌های کوانتومی، این نظم‌ها حاصل برهم‌کنش‌های پیوسته و درهم‌تنیدگی میدان‌های بنیادین است و از منظر حکمت متعالیه، محصول حرکت اشتدادی جوهر ماده و اعطای صورت‌های نوعیه برتر و تکامل‌یافته‌تر است. بنابراین، پدیده هوشمندی نوخاسته در ویروس‌ها و ترکیبات پیشرفته شیمیایی، بیانگر قاعده‌مندی ذاتی، غایت‌مندی تکوینی و پیوستگی مراتب هستی از جماد تا آستانه حیات در گستره جهان طبیعت است.

فهرست منابع

۱. فهرست منابع فارسی
  1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۸). الإشارات و التنبيهات (متن و شرح خواجه نصیرالدین طوسی). قم: نشر البلاغة.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). الشفاء (طبیعیات و الهیات). تهران: انتشارات ناصرخسرو.
  3. اکبریان، رضا. (۱۳۹۲). آفرینش مستمر در حکمت متعالیه و کیهان‌شناسی جدید. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
  4. حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۰). هستی و شناخت: پژوهشی در شناخت‌شناسی و مابعدالطبیعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  5. حجتی، فرید؛ منفرد، مهدی؛ و رزمی، حبیب‌الله. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفهٔ ملاصدرا با تحوّل مستمر «ذرات» کوانتومی. فلسفه و کلام اسلامی، ۵۳(۲)، ۲۶۵–۲۸۴.
  6. رازی، سپیده؛ شانظری، جعفر؛ و شفیعی، افشین. (۱۳۹۹). بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین. اندیشه دینی، ۲۰(۷۷)، ۹۹–۱۲۶.
  7. رضانژاد، محمد. (۱۳۸۵). تحول مفهوم ماده از فلسفه اسلامی تا فیزیک جدید. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  8. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
  9. قدیری، احمد. (۱۳۸۸). حرکت و زمان در حکمت متعالیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  10. مختاری، محمود؛ و گلشنی، مهدی. (۱۳۹۵). علیت و پیش‌بینی در کیهان‌شناسی مدرن. پژوهش‌های فلسفی، ۱۰(۱۹)، ۳۵۴–۳۷۸.
  11. مطهری، مرتضی. (۱۳۷۸). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (جلد ۶: اصول فلسفه و روش رئالیسم). تهران: انتشارات صدرا.
  12. مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). کلیات علوم اسلامی (جلد ۳: کلام، عرفان، حکمت عملی). تهران: انتشارات صدرا.
  13. ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم). (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (با تعلیقات علی نوری). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  14. ملاصدرا (صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم). (۱۳۸۰). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، ۹ جلد). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  15. نصیری محلاتی، احمد؛ کهنسال، علیرضا؛ و مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۷). نگرشی تطبیقی بر اندیشه اصالت وجود و نظریه مکانیک کوانتومی. حکمت صدرایی، ۶(۲)، ۱۶۳–۱۶۹.
۲. فهرست منابع لاتین
  1. Anderson, P. W. (1972). More is different: Broken symmetry and the nature of the hierarchical structure of science. Science, 177(4047), 393–396.
  2. Bar-Yam, Y. (1997). Dynamics of complex systems. Reading, MA: Addison-Wesley.
  3. Camazine, S., Deneubourg, J. L., Franks, N. R., Sneyd, J., Theraulaz, G., & Bonabeau, E. (2001). Self-organization in biological systems. Princeton: Princeton University Press.
  4. Laughlin, R. B. (2005). A different universe: Reinventing physics from the bottom down. New York: Basic Books.
  5. Nicolis, G., & Prigogine, I. (1977). Self-organization in nonequilibrium systems: From dissipative structures to order through fluctuations. New York: John Wiley & Sons.
  6. Peskin, M. E., & Schroeder, D. V. (1995). An introduction to quantum field theory. Reading, MA: Westview Press.
  7. Vicsek, T., & Zafeiris, A. (2012). Collective motion. Physics Reports, 517(3–4), 71–140.
✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *