در بخشهای پیشین، مجموعهای از جهانبینیهای انسانی بررسی شد؛ جهانبینیهایی که حاصل تأمل، تجربه یا تفسیر انسان از واقعیتاند و بهنوعی برساختهٔ ذهن و فرهنگ انسانی به شمار میآیند. در آنجا هشت نوع جهانبینی معرفی شد که همگی در این چارچوب قرار میگرفتند. در ادامه، دو نوع دیگر نیز به این مجموعه افزوده شد: جهانبینی عرفانی و جهانبینی دینی؛ دو افقی که منشأ آنها صرفاً ذهن و تجربهٔ انسانی نیست، بلکه به نوعی از انکشاف یا وحی نسبت داده میشوند و ازاینرو دعوی اتصال به واقعیتی فراتر از ساختارهای صرفاً انسانی دارند.
در تحلیل پیشین، به این نتیجه رسیدیم که ساحت اعتقادی به عنوان جایگاه دین در نظام معرفتی انسان، محل تلاقی دو سیر آگاهی است:
- سیر صعودی آگاهی: از حس به خیال، از خیال به عقل، و از عقل تا یقینِ قلبی. این مسیر، مسیر «طلب» و «کسب» است.
- سیر نزولی آگاهی: از وحی و الهام و شهود، مستقیم به قلب. این مسیر، مسیر «عطا» و «فیض» است.
اعتقاد دینی هنگامی که در قلب انسان نقش میبندد، میتواند حاصل هر یک از این دو سیر بهتنهایی، یا حاصل هر دو باشد — و نیز ممکن است از هیچکدام سرچشمه نگرفته باشد.
جهانبینی دینی به معنای «تصویر کلی از هستی، انسان، مبدأ، معاد و مسیر زندگی» است که بر پایه دین شکل میگیرد. پرسش این است که کیفیت حضور یا غیاب این دو سیر آگاهی، چه تأثیری بر جهانبینی دینیِ یک فرد یا یک سنت میگذارد؟ در اینجا چهار حالت قابل تصور است:
- جهانبینی دینی در غیاب هر دو نوع آگاهی.
- جهانبینی دینی در حضور صعود آگاهی و غیاب نزول،
- جهانبینی دینی در حضور نزول آگاهی و غیاب صعود،
- و جهانبینی دینی در حضور نزول و صعود آگاهی،
پرسش محوری این فصل این است که جهانبینی دینی در کدام یک از این چهار حالت کامل و نزدیک به واقعیت دین است؟
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
