از آنجا که حقیقت انسان را نمیتوان به ساحت مادی بدن و فرایندهای فیزیولوژیک آن فروکاست، باید آن را در مراتب بالای وجود، یعنی در نفس انسانی، جستوجو کرد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۰۱)، نقطه آغاز این فصل نه بدن، بلکه روح است. بر این اساس، انسان را نمیتوان صرفاً موجودی زیستی دانست که در پرتو پیچیدگیهای ارگانیک به حیات رسیده است؛ بلکه او حقیقتی است که بدن را تدبیر میکند، به آن وحدت میبخشد و آن را به عرصه ظهور آگاهی، معنا و اراده تبدیل میسازد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۲۰۱).
بدن انسان، با وجود همه پیچیدگیها و شگفتیهای زیستشناختی و عصبی، صرفاً مرتبهای نازلتر وجود انسانی به شمار میرود؛ مرتبهای که بهتنهایی نمیتواند هویت، کنش، انتخاب و سرنوشت او را تبیین کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۲۶۷). آنچه پیوند میان ادراک حسی و تعقل انتزاعی، میان ساحت غریزی و اخلاقی، و نیز میان طبیعت و فرهنگ را برقرار میسازد، نفس انسانی است؛ نفسی که در چارچوب حرکت جوهری، مراتب نباتی و حیوانی را پشت سر نهاده و با دریافت صورت انسانی، به درجهای از وحدت، شدت وجودی و خودآگاهی نائل آمده است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۲۰۱؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۸۹).
از منظر حکمت متعالیه، نسبت انسان و بدن را نباید بهگونهای فهم کرد که گویی انسان موجودی است که صرفاً «بدنی در اختیار دارد»؛ بلکه نفس انسانی است که بدن را داراست، تدبیر میکند و آن را بهمنزله ابزار، مظهر و یکی از مراتب تجلی خویش به کار میگیرد، نه اینکه بدن منشأ هویت او باشد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۲۶۷؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۰۱). بر این مبنا، هر نوع انسانشناسی، روانشناسی یا نظریه شخصیت که از تقدم وجودشناختی نفس بر بدن غفلت ورزد، ناگزیر به تقلیل انسان به مجموعهای از واکنشهای زیستی، الگوهای رفتاری یا کارکردهای عصبی خواهد انجامید (Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۲۷۸؛ Searle, ۲۰۱۰, p. ۴۵). پیامد چنین تقلیلی، نهتنها ضعف در تبیین نظری حقیقت انسان، بلکه بروز ناکارآمدیهای عملی در حوزههایی همچون تربیت، مدیریت و حکمرانی است (کافیمنش، ۱۳۹۹، ص. ۱۵۰).
بر این اساس، این فصل با تحلیل نفس آغاز میشود؛ نه بهمثابه مفهومی صرفاً انتزاعی و منفک از حوزه علم، بلکه بهعنوان هسته وجودی انسان که همه ساحتهای زیستی، روانی، اجتماعی و فرهنگی بر محور آن سازمان مییابند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۰۵). تنها از رهگذر فهم مراتب نفس و نحوه وحدتیافتگی آن میتوان به تصویری منسجم از انسان دست یافت و مبنایی معتبر برای ورود به مباحث روانشناختی، گونهشناسی شخصیت و تحلیلهای اجتماعی فراهم ساخت.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
