مقدمه
تلاش برای فهم تحولات فکری و سیاسی ایران در دوران مدرن، همواره پژوهشگران را با پدیدهای چندلایه و بحرانزا به نام دوپارگی فرهنگی و اجتماعی روبرو کرده است. نظریههای رایج علوم سیاسی و جامعهشناسیِ تجربی، این مسئله را غالباً در سطح اختلافهای سیاسی، گسست نسلی یا تضاد طبقاتی تحلیل میکنند. با این حال، ژرفای بحران نشان میدهد که این تعارضها بر روی یک گسل تمدنی فعال شکل گرفتهاند؛ مفهومی که بر وجود یک شکاف عمیق تاریخی، معرفتی و هویتی در لایههای زیرین جامعه دلالت دارد؛ گسلی که در اثر فعال شدن «انرژی قدرتطلبی» و نفوذ ساختارهای دنیاگرا، هر از چند گاهی دچار لرزشهای سیاسی و اجتماعی میگردد.
برای دستیابی به یک چارچوب تحلیلیِ فلسفی و در عین حال انطباقپذیر با واقعیتهای انضمامی، میتوان از دستگاه فلسفی صدرالمتألهین و مبحث قوس نزول و صعود وجود بهره گرفت. در حکمت متعالیه، هستی دارای دو حرکت تکوینی است: نزول فیض و حقیقت از عوالم تجرد و عقلانیت قدسی به سوی ماده (قوس نزول)، و حرکت استکمالی و پویای ماده و انسان از مرتبه حس و تجربه به سوی حقایق متعالی (قوس صعود). هرگاه اتصال و هماهنگی میان این دو قوس گسسته شود، نظام تکاملی انسان و جامعه دچار انحراف، ایستایی و بحران هویتی میگردد. مقاله حاضر در پی پاسخ به این پرسش بنیادین است که چگونه انفکاک جریانهای «صعود آگاهی» و «نزول آگاهی» در بستر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی، موجب فعال شدن گسل تمدنی در ایران معاصر شده و پیامدهای تمدنی آن چیست.
۱. تبیین فلسفی گسست آگاهی؛ تفکیک قوس صعود و نزول معرفتی
ریشه بنیادین تضاد ساختاری و شکلگیری دو جبهه ناهمگون در ایران، به گسست پیوند میان جریان صعود و نزول معرفت بازمیگردد. جامعه در شرایط کنونی، میزبان دو سنخ از انسانها با دو آبشخور شناختیِ کاملاً متفاوت است:
۱.۱. جریان صعود آگاهی و واقعگرایان تجربی
جریان صعود آگاهی، مسیری است که در آن، معرفت و جهانبینی کنشگر از مرتبه ادراکات حسی، مشاهدات عینی و تجربیات زیسته در متن جامعه آغاز شده و به سوی ساختن باورها و هنجارها حرکت میکند (از پایین به بالا). این جریان، بخش وسیعی از بدنه جامعه، بهویژه شخصیتهای عاطفی و عقلگرایان عرفی را در بر میگیرد که آنان را میتوان «واقعگرایان تجربی» نامید.
این گروه، فهم خود از زندگی، خوشبختی، موفقیت و تدبیر امور را نه از متون کلامی یا گزارههای تجریدی، بلکه از تعامل روزمره با نهادهای پیرامونی نظیر بانکها، سازوکارهای بورس، معاملات بازار و جریانهای ارتباطی دریافت میکنند. هنگامی که این ساختارها بر پایه منطق مادی، سودمحوری، رقابت مالی و منفعتطلبی شخصی عمل نمایند، دستگاه شناختی این گروه نیز لاجرم بر پایه همان الگوها شکل میگیرد. در نگاه این دسته، عقلانیت همان تدبیر معطوف به منافع عینی است و به دلیل همسویی این تجربیات با ارزشهای مصرفگرایانه، این افراد به صورت خودکار جذب شبکه دنیاگرا میشوند.
۱.۲. جریان نزول آگاهی و آرمانگرایان اعتقادی
در نقطه مقابل، جریان نزول آگاهی قرار دارد که معرفت را از مرتبه باورهای بنیادین، نصوص دینی، تعالیم وحیانی و هدایتهای رهبری معنوی اخذ کرده و سپس واقعیتهای بیرونی را بر مبنای آن اصول تفسیر میکند (از بالا به پایین). حاملان این تفکر که هسته اصلی شبکه دینگرا را میسازند، «آرمانگرایان اعتقادی» و شخصیتهای شهودی و ارزشی جامعه هستند.
در منظومه شناختی این گروه، ارزشها اموری پیشینی، قدسی و تغییرناپذیرند که واقعیتهای مادی باید خود را با آنها تطبیق دهند، نه آنکه ارزشها تابع تغییرات بازار و مناسبات قدرت گردند. برای این دسته، تکلیفگرایی، ایثار، مبارزه با ظلم و استقرار عدالت، مقدم بر سود و زیان کوتاهمدت مادی است.
۱.۳. ماهیت گسست؛ فراتر از تنوع سلایق سیاسی
تعارض موجود در جامعه، ناشی از تفاوت برنامههای حزبی نیست، بلکه محصول فعال شدن یک گسل تمدنی برآمده از انقطاع میان دو دستگاه ادراکی است. در حکمت صدرایی، ادراک حسی مرتبه نازل و ادراک عقلی و شهودی مرتبه عالی نفس است؛ این دو مرتبه در صورتی که در امتداد یکدیگر قرار گیرند، موجب تکامل وجودی انسان میگردند. اما در وضعیت کنونی، به دلیل تعارض میان پیام ساختارهای عینی با پیام گزارههای دینی، این دو جریان از یکدیگر جدا شدهاند. گروه اول زیست خود را با ساختار و تجربه تنظیم میکند و گروه دوم با وحی و اعتقاد؛ از این رو، هرگونه تلاش برای ایجاد انسجام ملی صرفاً از طریق ابزارهای خطابی، پند و اندرز و موعظه بینتیجه خواهد بود، چرا که ابزار کلامی توان پوشاندن گسست میان ساختارهای مادی و مبانی اعتقادی را ندارد.
۲. بهرهبرداری راهبردی استکبار از گسل تمدنی
استکبار جهانی و امپریالیسم مدرن، اگرچه پدیدآورنده اولیه این دوگانگی شناختی درون جامعه ما نیستند، اما پیچیدهترین بهرهبرداری را از فعال شدن این گسل تمدنی به عمل میآورند:
۲.۱. سرمایهگذاری بر جریان صعود آگاهی
راهبرد نفوذ قدرتهای سلطهگر، فراتر از یک تهاجم تبلیغاتی سطحی است؛ این راهبرد مبتنی بر یک سرمایهگذاری حسابشده بر روی «جریان صعود آگاهی» و به انحراف کشیدن آن به سوی دنیاگرایی است. کانونهای قدرت جهانی بهخوبی دریافتهاند که شبکه دنیاگرا در درون کشور به دلیل وابستگی شناختی به الگوهای تجربی و مصرفی، زمینهساز پیوند ارزشی با غرب (فردگرایی، اصالت لذت و تسلیم در برابر موازنههای مادی قدرت) است.
۲.۲. تغذیه ساختارهای دنیاگرا و تزریق انرژی قدرتطلبی
دستگاههای رسانهای و اتاقهای فکر نظام سلطه، با بازنمایی دائمی رفاه غربی و سبک زندگی لیبرال، به تقویت بنیانهای سرمایهداری و نهادهای مصرفمحور در داخل دامن میزنند. این اقدام موجب تحریک مداوم «انرژی قدرتطلبی» و اصالت ثروت در لایههای گوناگون جامعه میگردد. با گسترش این فرایند، منطق سازش با هژمونی جهانی، تنشزدایی به بهای کنار نهادن اصول و پذیرش مناسبات ناعادلانه بینالمللی، بر عقلانیت آرمانخواهانه، انقلابی و عدالتمحور پیشی میگیرد.
۳. تحلیل سناریوهای پیشرو؛ فرجام تداوم گسست تمدنی
تداوم عدم توازن میان جریان صعود و نزول آگاهی و تعمیق گسل تمدنی، جامعه و نظام سیاسی را در معرض انتخابهای سرنوشتساز و محتومی قرار میدهد:
۳.۱. سناریوی نخست: استحاله و مرگ نرم تمدنی
در این سناریو، رشد مداوم و مهارنشده قدرت اجتماعی، اقتصادی و رسانهای شبکه دنیاگرا موجب تسلط تدریجی تکنوکراتها و جریانهای ملیگرای سکولار بر ارکان تصمیمگیری کشور میشود. در این روند، اگرچه قالب و ساختار حقوقی ظاهری (عناوین و نمادهای رسمی) محفوظ میماند، اما جوهر ارزشی و معنایی نظام حاکم به کلی تهی میگردد و کشور عملاً در مدار منافع و نظم استکباری ادغام میشود. این سناریو، نشانه چیرگی کامل جریان صعود آگاهیِ منفک از وحی بر جریان نزول آگاهی است که نتیجه آن، مرگ تدریجی آرمانهای تمدنی و سقوط در درجات هویتی است.
۳.۲. سناریوی دوم: گسست ساختاری و جنگ داخلی
در صورت تشدید دوقطبی و ناتوانی دو شبکه در همزیستی مسالمتآمیز، گسل تمدنی دچار شکستگی ناگهانی میگردد. نتیجه این وضعیت، از میان رفتن اجماع بر سر هویت ملی و شعلهور شدن تعارضات عمیق اجتماعی خواهد بود. فرجام حتمی چنین برخوردی، ویرانی زیرساختهای ملی و استقرار نوعی اقتدارگرایی مطلق و پلیسی از سوی هر یک از جناحهای پیروز است؛ پیامدی که با مبانی مردمسالاری دینی و حکومت مبتنی بر هدایت و کرامت انسانی فرسنگها فاصله دارد.
۳.۳. امتناع سناریوی استحاله یکطرفه شبکه دنیاگرا
شاید این تصور خام وجود داشته باشد که میتوان با ابزارهای تبلیغی، فشار فرهنگی یا روشهای قهرآمیز، شبکه دنیاگرا را به پذیرش ارزشها وادار ساخت و آن را منحل نمود. اما از منظر فلسفه وجودی، این امر ناممکن است. «جریان صعود آگاهی» یک روند تکوینی و طبیعی در بستر درک حسی و تجربی انسان است که با قوانین مادی و غریزی حمایت میشود.
تجربه تاریخی قرون وسطی در اروپا بهترین گواه بر این مدعاست؛ حاکمیت دیرپای کلیسای کاتولیک با برخورداری از دادگاههای تفتیش عقاید و ابزارهای گسترده تفتیش فکری، در نهایت نتوانست در برابر شکوفایی جریان صعود آگاهی و میل انسان به کشف تجربی و مادی مقاومت کند و سرانجام به فروپاشی حاکمیت کلیسا و ظهور رنسانس انجامید. بنابراین، تا زمانی که ساختارهای واقعی روزمره پیامی متضاد با مبانی دینی صادر میکنند، مهار جریان صعود آگاهی از طریق فشار، به شکست قطعی منتهی خواهد شد.
۴. بازطراحی نهادی؛ یگانه راه همراستاسازی قوس نزول و صعود
بر پایه مبانی حکمت متعالیه، راه نجات جامعه نه در نفی تجربه و ادراک حسی (تعطیل کردن قوس صعود) است و نه در کنار گذاشتن اصول قدسی و وحیانی (تعطیل کردن قوس نزول)، بلکه در اتصال بنیادین و دیالکتیکی این دو قوس نهفته است. در نظام مطلوب صدق و هدایت، باید بستری فراهم شود که انسان از همان نقطه آغازین تجربه روزمره مادی، به سوی ادراک فضایل الهی رهنمون گردد؛ مفهومی که ملاصدرا از آن به «اتحاد عاقل و معقول» در مسیر حرکت استکمالی نفس یاد میکند.
تحقق عینی این پیوند وجودی، نیازمند دست کشیدن از توهم اصلاح صرفاً تبلیغی و ورود به میدان مهندسی دوباره و عمیق ساختارهای جامعه است:
۱. دگرگونی در نظام پولی و اقتصادی: تبدیل نظام بانکی مبتنی بر بهره به ساختارهای تأمین مالیِ تولیدمحور، عادلانه و غیرربوی، تا مواجهه روزمره شهروندان با ابزار پول، حامل پیام ایثار و تلاش باشد نه درس سوداگری و انباشت غیرمولد.
۲. برچیدن گلوگاههای رانت و بازتولید اشرافیت: تغییر قواعد حقوقی و مالیاتی به نحوی که انباشت نامشروع ثروت و رفتارهای مبتنی بر انرژی قدرتطلبی مهار شود و دستیابی به مناصب نه بر پایه نزدیکی به شبکههای ثروت، بلکه بر اساس تقوا و شایستگی رقم خورد.
۳. همراستاسازی نهادها با مکارم اخلاقی: نهادها باید به گونهای طراحی شوند که رفتار عادلانه و پرهیزگارانه در بستر آنها پاداش گیرد و فساد و نقض قانون از نظر مادی و اجتماعی پرهزینه باشد.
۴. گذار از فردگرایی ساختاری به جمعگرایی نهادی: ساختارها باید بهگونهای بازآرایی شوند که منافع فردی نه در تقابل، بلکه در همراستایی با منافع جمعی تعریف شود و رفتار همیارانه، مسئولیتپذیری اجتماعی و مشارکت در خیر عمومی برای فرد مقرونبهصرفه و مطلوب گردد؛ تا جامعه بهمثابه یک «کلِ زنده» و نه مجموعهای از جزایر جداگانه، سازمان یابد.
تنها در صورت تحقق این معماری نوین است که ساختارها به یاری ارزشها خواهند آمد و جریان صعود آگاهی در راستای جریان نزول آگاهی قرار میگیرد؛ امری که به ترمیم گسل تمدنی و صیانت از اهداف تمدن اسلامی خواهد انجامید.
نتیجهگیری
بررسی شکافهای اجتماعی و فرهنگی در چارچوب گسل تمدنی و فلسفه وجودی ملاصدرا نشان میدهد که ریشه بحرانهای کنونی، در گسست میان دو جریان «صعود آگاهی» (مبتنی بر تجربه زیسته در ساختارهای دنیاگرا) و «نزول آگاهی» (مبتنی بر باورهای وحیانی و آرمانی) نهفته است. ناهماهنگی عمیق میان ارزشهای اعلامی با پیامهای روزمره نهادهای اقتصادی و بوروکراتیک، حاملان تجربه مادی را به سوی دنیاگرایی و پذیرش هنجارهای نظام سلطه سوق داده و دستمایه راهبردی دشمنان برای تهیسازی درونی جامعه شده است.
تداوم این تعارض وجودی، افقی جز تسلیم در قالب استحاله و مرگ نرم تمدنی، یا تنشهای ویرانگر در پی نخواهد داشت. از آنجا که جریان صعود آگاهی ماهیتی تکوینی دارد، مقابله کلامی یا مهار صرفاً انضباطی آن ناممکن است. یگانه راهبرد خردورزانه و بنیادین، جراحی ساختاری در معماری نهادی جامعه است؛ به گونهای که ساختارهای اقتصادی، اداری و تجاری خود به بستری برای تمرین عملی عدالت، اخوت و معنویت بدل شوند. تنها از این مسیر است که قوس صعود و قوس نزول آگاهی در یک مدار همافزا با یکدیگر متحد شده و بستر برپایی تمدن نوین و پایدار اسلامی فراهم میگردد.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
