گسترش گسل تمدنی و پدیدارشدن انقلاب اسلامی

این مقاله، به‌عنوان پنجمین بخش از پژوهش گسترده‌تر دربارهٔ تاریخ تحول گسل تمدنی در ایران، به بررسی چگونگی گسترش داخلی گسل تمدنی و پدیدارشدن انقلاب اسلامی می‌پردازد. استدلال اصلی مقاله آن است که انقلاب اسلامی را نمی‌توان رویدادی ناگهانی یا صرفاً واکنشی به سیاست‌های رژیم پهلوی دانست؛ بلکه این رویداد نقطهٔ اوج فرایندی تاریخی و چنددهه‌ای بود که در آن، سه عامل اساسی نقش‌آفرینی کردند:
1. گسل تمدنی: از دورهٔ صفویه، ورود تدریجی عناصر تمدن غربی به جامعهٔ ایران زمینه‌ساز تلاقی دو دستگاه تمدنی متفاوت، یعنی سنت اسلامی–ایرانی و مدرنیتهٔ غربی، شد. این گسل به‌تدریج در سطوح اقتصادی–سیاسی، سیاسی، اجتماعی و زیستی پدیدار شد. امتیاز رژی و قراردادهای استعماری، نمود اقتصادی–سیاسی آن؛ جنبش مشروطه، نمود سیاسی آن؛ و مدرنیزاسیون آمرانه، نمود اجتماعی آن بود. در آستانهٔ انقلاب اسلامی، این گسل به سطح زیستی، یعنی تقابل سبک زندگی غربی و سبک زندگی اسلامی، ارتقا یافت و پس از انقلاب، در قالب تقابل میان جهان‌بینی غربی و جهان‌بینی اسلامی، چهره‌ای معرفتی پیدا کرد.
2. انرژی قدرت‌طلبی، به‌مثابهٔ نیروی محرک: آنچه این تلاقی را به جنبش و انقلاب تبدیل کرد، «انرژی قدرت‌طلبی» بود؛ یعنی نیروی ناشی از تلاش قدرت‌های بزرگ برای سلطه، مداخله و تحمیل الگوی مطلوب خود بر جامعه. این نیرو از سوی قدرت‌های استعماری، به‌ویژه ایالات متحده و بریتانیا، و متحدان داخلی آنان به درون گسل تزریق شد و با ایجاد فشار بر گروه‌های مختلف اجتماعی، زمینهٔ اعتراض و تغییرات بنیادین را فراهم کرد.
3. رهبری، به‌مثابهٔ نیروی هدایتگر و سامان‌دهنده: بیداری ایجادشده در بستر گسل تمدنی، به‌خودی‌خود نمی‌توانست به تحولی پایدار در نظام حکمرانی بینجامد. این روحانیت سیاسی و در رأس آن، امام خمینی، بود که توانست این بیداری را به جنبشی فراگیر و سازمان‌یافته تبدیل کند. بررسی تاریخی نشان می‌دهد که هرچه گسل تمدنی عمیق‌تر شد، نقش رهبری نیز پررنگ‌تر و دامنهٔ اعتراضات گسترده‌تر گردید.
این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای استدلال می‌کند که انقلاب اسلامی عمیق‌ترین تحول را در نظام حکمرانی ایران ایجاد کرد؛ اما نتوانست گسل تمدنی را به‌طور کامل غیرفعال سازد. این گسل پس از انقلاب در دو سطح بازتولید شد: نخست، از سطح تعارض داخلی به سطح تقابل ژئوپلیتیکی و مرزهای بیرونی منتقل گردید؛ دوم، از تقابل میان حکومت سکولار و جامعهٔ مذهبی به مناقشه‌ای درون‌نظامی دربارهٔ نسبت جمهوریت، اسلامیت، قانون، مشروعیت و شیوهٔ حکمرانی تبدیل شد.
کلیدواژگان: گسل تمدنی، انقلاب اسلامی، جریان‌های سیاسی پیش از انقلاب، خط امام، ولایت فقیه، جبههٔ ملی، حزب توده، نهضت آزادی، سازمان مجاهدین خلق ایران.

امتیاز به این مقاله:

۱. مقدمه: از مشروطه تا انقلاب اسلامی

در مقالهٔ پیشین نشان داده شد که انقلاب مشروطه، اگرچه گامی مهم در جهت شکستن استبداد و تأسیس نهادهای مدرن بود، نتوانست «گسل تمدنی» را ترمیم کند؛ بلکه آن را به سطحی عمیق‌تر منتقل ساخت. مشروطه به‌جای ترمیم این شکاف تاریخی، آن را به سطحی تازه از تعارض میان «سنت و مدرنیته»، «شریعت و قانون عرفی» و «عدالت الهی و حاکمیت ملی» ارتقا داد (Imani & Delavari, 2026a, pp. ۲۰–۳۰).

پس از مشروطه، این گسل عمیق‌شده در دورهٔ پهلوی به‌تدریج از حوزهٔ سیاستِ آشکار به قلمرو اندیشه و هویت فرهنگی کشیده شد. مدرنیزاسیون آمرانه، گسل تمدنی را از ساحت اجتماعی به ساحت زیستی (سبک زندگی) کشاند و شکاف میان نخبگان مدرن‌گرا و توده‌های سنتی و مذهبی را ژرف‌تر کرد. سرانجام در دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی، این گسل علاوه‌بر زیست روزمره، سازمان‌یابی سیاسی و صورت‌بندی‌های حزبی را نیز در برگرفت.

سال ۱۳۵۷ لحظه‌ای یگانه در تاریخ معاصر جهان بود؛ درست در دورانی که نظریه‌پردازان غربی افول عصر دین را نوید می‌دادند، در ایران انقلابی به پیروزی رسید که معادلات حاکم را برهم زد. این انقلاب نه صرفاً برای نان (اقتصاد) و نه فقط برای آزادی (لیبرالیسم)، بلکه در جست‌وجوی «معنا» و بازگرداندن امر قدسی به حیات اجتماعی رخ داد؛ چنان‌که میشل فوکو نیز اشاره کرد، ایرانیان در پی وارد کردن «معنویت» به عرصهٔ «سیاست» بودند (Foucault, ۱۹۷۸).

انتظار می‌رفت این رویداد بزرگ با قطع ید ایالات متحده و مهار «انرژی قدرت‌طلبی»، گسل تمدنی را برای همیشه غیرفعال سازد؛ با این حال، نه‌تنها چنین نشد، بلکه این گسل به سطحی فراگیرتر یعنی «سطح معرفتی» ارتقا یافت و به تقابل گفتمان‌های رقیب بر سر هویت، مشروعیت و آیندهٔ ایران بدل شد. در این مرحله، سنت و مدرنیته دیگر صرفاً دو گرایش فرهنگی نبودند، بلکه در هیئت جریان‌ها و احزاب سیاسیِ متشکل سازمان یافتند که هر یک پروژه‌ای متمایز را برای آینده رقم می‌زدند. هم‌زمان، این گسل در صحنهٔ خارجی نیز چهرهٔ خشن و ویرانگر خود را به نمایش گذاشت.

بر این اساس، پرسش محوری مقالهٔ حاضر آن است که گسل تمدنی در دهه‌های منتهی به انقلاب اسلامی چگونه به ساحت زیستی و سازمان‌یابی حزبی تسری یافت و چه سازوکارهایی موجب شد جریان اسلامی مستقل، موسوم به «خط امام»، در میان نیروهای متکثر سیاسی هدایت و رهبری انقلاب را در دست گیرد؟

۲. گسترش گسل تمدنی در عرصهٔ سیاست: جریان‌های سیاسی پیش از انقلاب

پس از سقوط دولت رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰ و گشایش نسبی فضای سیاسی، گسل تمدنی که در دورهٔ پهلوی اول در سطح اجتماعی سرکوب شده بود، به‌تدریج به عرصهٔ سیاست و سازمان‌یابی حزبی راه یافت. این شکاف در قالب دو افق متقابل آشکار شد: از یک سو، جریان‌ها و احزاب سکولار که حامل عناصر مدرنیتهٔ وارداتی بودند؛ و از سوی دیگر، نیروهای مذهبی که بر سنت اسلامی و نهادهای دینی تکیه داشتند (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص. ۲۵۰–۲۸۰).

تکثر حزبی و رقابت سیاسی در ظاهر پدیده‌ای نهادی بود، اما در عمق خود بازتاب تعارضی معرفتی و تمدنی میان دو صورت‌بندی متفاوت از انسان، جامعه، پیشرفت و مشروعیت به‌شمار می‌رفت. از این منظر، گسل تمدنی صرفاً اختلافی سیاسی نبود؛ بلکه شکافی ریشه‌دار میان سنت و مدرنیته در تاریخ معاصر ایران بود.

۲–۱. جریان‌های سکولار در دورهٔ پهلوی دوم

جریان‌های سکولار در دورهٔ پهلوی دوم را می‌توان در سه شاخهٔ اصلی بررسی کرد. این شاخه‌ها، با وجود اشتراک در فاصله‌گرفتن از مبانی حکومت دینی، در راهبرد سیاسی و پایگاه اجتماعی تفاوت‌های مهمی داشتند.

الف) جریان لیبرال–ناسیونالیست: جبههٔ ملی

این جریان که در شخصیت دکتر محمد مصدق تبلور یافت، خواهان استقلال سیاسی و اقتصادی ایران و استقرار دموکراسی پارلمانی بود. موفقیت کوتاه‌مدت آن در ملی‌کردن صنعت نفت نشان داد که ناسیونالیسم، در صورت پیوند با مطالبه‌ای ملی و فراگیر، مانند مبارزه با استعمار، و برخورداری از حمایت برخی مراجع دینی، می‌تواند توده‌های اجتماعی را بسیج کند.

بااین‌حال، شکست این جریان پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و ناتوانی آن در بازسازی خود به‌عنوان نیرویی اجتماعی و سازمان‌یافته، ضعف پایگاه اجتماعی آن را آشکار کرد. جبههٔ ملی در میان روشنفکران و دانشگاهیان محبوبیت داشت، اما زبان و ایدئولوژی آن برای بخش بزرگی از جامعهٔ سنتی و مذهبی بیگانه بود (کاتوزیان، ۱۳۹۳، صص. ۵۸۰–۶۰۰).

ب) جریان چپ و مارکسیستی: حزب توده و گروه‌های چریکی

این جریان با تأکید بر عدالت اجتماعی و ارائهٔ ایدئولوژی انقلابی، توانست در میان بخشی از کارگران و روشنفکران پایگاه پیدا کند. بااین‌حال، وابستگی سیاسی حزب توده به شوروی و ناسازگاری مبانی ماتریالیستی آن با فرهنگ مذهبی جامعهٔ ایران، از مهم‌ترین نقاط ضعفش بود. سرکوب حکومتی و بی‌اعتمادی عمومی به ایدئولوژی‌های وارداتی، این جریان را به‌تدریج به حاشیه راند یا بخشی از نیروهای آن را به سوی مبارزهٔ مسلحانهٔ چریکی سوق داد (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص. ۳۰۰–۳۳۰).

ج) جریان دولتی و تکنوکرات: حزب ایران نوین و حزب رستاخیز

این جریان وارث نخبگان دیوان‌سالار دورهٔ پهلوی اول بود. تکنوکرات‌های غرب‌گرا بر این باور بودند که توسعهٔ ایران از مسیر رشد اقتصادی و اداری، تحت مدیریت دولتی مقتدر، تحقق می‌یابد. آنان بدنهٔ اصلی بوروکراسی حکومت شاه را تشکیل می‌دادند؛ اما از پایگاه مردمی و مشروعیت سیاسی گسترده برخوردار نبودند.

تأسیس حزب رستاخیز در سال ۱۳۵۳ و اجباری‌کردن عضویت در آن، اوج بیگانگی حکومت از جامعه و نشانهٔ شکست پروژهٔ ایجاد پایگاه سیاسی مستقل و مردمی برای سلطنت بود (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص. ۵۰۰–۵۲۰).

۲-۲. جریانِ اسلام‌گرا

درست در نقطه‌ی مقابلِ جریانِ سکولار که مشروعیتِ خود را از «عقلانیتِ ابزاریِ» مدرن می‌گرفت، جریانِ اسلامِ سیاسی از دو منبعِ کاملاً متفاوت و به‌مراتب ریشه‌دارتر در جامعه‌ی ایران تغذیه می‌شد: مشروعیتِ مبتنی بر باور (اصلِ امامت و مرجعیت) و شبکه‌ی اجتماعیِ خودجوش (مساجد، حوزه‌های علمیه، هیئت‌های مذهبی و بازار).

۲-۲-۱. الگویِ رهبریِ مبتنی بر امامت و مرجعیت

برخلافِ الگویِ غربی که در آن قدرت از طریقِ رأیِ مردم (یک قراردادِ اجتماعی) از پایین به بالا تفویض می‌شود، در الگویِ شیعی، مشروعیت از یک منبعِ الهی سرچشمه می‌گیرد و از طریقِ نهادِ مرجعیت در جامعه جاری می‌شود. این الگو، یک «رابطه‌ی مبتنی بر قدرت» نیست، بلکه یک «رابطه‌ی مبتنی بر باور و تبعیت» است. فردِ شیعه از مرجعِ تقلیدِ خود نه به خاطرِ ترس از قدرتِ او، بلکه بر اساسِ یک تکلیفِ شرعی و اعتقادِ قلبی پیروی می‌کند (Arjomand, ۱۹۸۸, pp. ۱۳۰-۱۴۰).

بررسیِ تاریخی نشان می‌دهد که این مدل در ایران، پتانسیلِ بسیج‌کنندگیِ فوق‌العاده‌ای دارد:

  • نهضتِ تنباکو (۱۲۷۰ قمری / ۱۸۹۱ میلادی): یک فتوایِ موجز از میرزایِ شیرازی مبنی بر تحریمِ تنباکو، کافی بود تا یک قراردادِ اقتصادیِ عمده با یک شرکتِ خارجی را لغو کند و شبکه‌هایِ گسترده‌ی اجتماعی (شاملِ مردم، تجار و علما) را علیه حکومت بسیج نماید. این رویداد، نه تنها نمایشی از قدرتِ بسیج‌گریِ نهادِ روحانیت بود، بلکه به‌عنوانِ سرآغازِ ورودِ جدیِ آن به عرصه‌ی سیاستِ مدرنِ ایران در نظر گرفته می‌شود (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۸۵-۸۷؛ امانت، ۱۳۹۶، ص ۲۴۵-۲۴۸).
  • انقلابِ مشروطه (۱۲۸۵ خورشیدی / ۱۹۰۶ میلادی): حمایتِ مراجعِ بزرگِ نجف، به‌ویژه آخوندِ خراسانی و عبداللهِ مازندرانی، به جنبشِ مشروطه مشروعیتِ دینی بخشید و مشارکتِ گسترده‌ی توده‌هایِ مذهبی را تضمین کرد (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۱۰۵-۱۰۸). در مقابل، مخالفتِ شیخِ فضل‌اللهِ نوری و طرحِ نظریه‌ی «مشروطه‌ی مشروعه»، شکافِ اولیه‌ای را نمایان ساخت که بعدها به تقابلِ میانِ اسلام‌گرایان و جریاناتِ غرب‌گرا یا سکولار عمق بخشید (بروجردی، ۱۹۹۶، ص ۷۲-۷۵).
  • ملی‌شدن نفت و کودتای ۲۸ مرداد (۱۳۳۰-۱۳۳۲): سومین مورد از این دست، مربوط به اتحاد و سپس انفکاکِ مصدق و کاشانی در جریانِ ملی‌شدنِ نفت و کودتایِ ۲۸ مرداد است. در این رویداد، الگویِ رهبریِ مبتنی بر مرجعیت (کاشانی) با الگویِ رهبریِ مبتنی بر عرف و قانونِ مدرن (مصدق) در هم تنید و یک جبهه‌ی متحدِ راهبردی را علیه سلطه‌ی استعماریِ بریتانیا شکل داد. در این ائتلاف، کاشانی با تکیه بر اعتبارِ دینیِ خویش و پشتوانه‌ی مردمیِ ناشی از مرجعیت، مشروعیتِ دینیِ لازم را به نهضتِ ملی‌شدن بخشید و مشارکتِ گسترده‌ی توده‌هایِ مذهبی را تضمین کرد، ولی هنگامی که این جبهه‌ی متحد از هم پاشید و کاشانی به تدریج از مصدق فاصله گرفت (Abdelrehim, ۲۰۲۴). این انفکاکِ ائتلاف، نه تنها پایگاهِ مردمیِ دولتِ مصدق را به شدت تضعیف کرد، بلکه بسترِ مناسبی را برایِ مداخله‌ی خارجی فراهم ساخت و به قدرت‌هایِ خارجی (آمریکا و بریتانیا) این امکان را داد تا با بهره‌گیری از شکافِ رهبری، کودتا را با موفقیت به اجرا درآورند (Painter & Brew, ۲۰۲۲). این دو واقعه‌ی تاریخی، به‌وضوح نشان می‌دهند که چگونه مرجعیتِ دینی می‌توانست به‌عنوانِ یک اهرمِ بسیج‌کننده‌ی قوی عمل کند؛ الگویی که تأثیرِ آن در تحولاتِ سیاسیِ بعدیِ ایران نیز تداوم یافت.
۲-۲-۲. شبکه‌ی اجتماعیِ خودجوش و ریشه‌دار

جریانِ دینی برایِ سازماندهی و بسیجِ نیرو، نیازی به تأسیسِ احزاب به سبکِ غربی نداشت. زیرساختِ آن از قرن‌ها پیش در بطنِ جامعه وجود داشت:

  • مساجد و حسینیه‌ها: این اماکن به‌عنوانِ مراکزِ تجمع، تبلیغ و سازماندهیِ سیاسی-اجتماعی عمل می‌کردند. آن‌ها فضاهایِ امن و مشروعی برایِ گردهمایی و ارتباطِ مستقیمِ رهبرانِ مذهبی با توده‌هایِ مردم فراهم می‌آوردند (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۲۳-۲۵).
  • حوزه‌هایِ علمیه: این نهادها، مراکزِ تولیدِ فکر، کادرسازی و تربیتِ رهبرانِ دینی بودند. تأسیسِ حوزه‌ی علمیه‌ی قم توسطِ آیت‌اللهِ حائریِ یزدی در دوره‌ی رضاشاه، پایگاهی ایجاد کرد که به کانونِ اصلیِ مقاومتِ فکری و سازماندهیِ روحانیت در برابرِ سیاست‌هایِ سکولاریزاسیونِ دولت تبدیل شد (امانت، ۱۳۹۶، ص ۵۱۲-۵۱۴).
  • هیئت‌هایِ مذهبی: این شبکه‌هایِ اجتماعیِ کوچک و غیررسمی، در مواقعِ لزوم به سرعت می‌توانستند به یک نیرویِ سیاسیِ بزرگ و مؤثر تبدیل شوند. نمونه‌یِ بارزِ آن، نقشِ هیئت‌هایِ مؤتلفه‌ی اسلامی در بسیج و سازماندهی در آستانه‌ی انقلابِ ۱۳۵۷ است (اشرف و بنوعزیزی، ۱۹۸۵، ص ۲۹-۳۱).
  • بازار: این نهادِ اقتصادی، پیوندیِ تاریخی و عمیق با روحانیت داشت. پیش از انقلاب، به دلیلِ برخی فتواها درباره‌ی شبهه‌ناک بودنِ معاملات با بانک‌هایِ دولتی، بسیاری از افرادِ مذهبی در بخشِ خصوصی و بازارِ سنتی فعالیت می‌کردند. این پیوند، بازار را به بازویِ مالیِ مهمی برایِ جریانِ اسلام‌گرا تبدیل کرده بود که منابعِ مالیِ مبارزات و فعالیت‌هایِ شبکه‌هایِ مذهبی را تأمین می‌کرد (Arjomand, ۱۹۸۸, pp. ۱۴۵-۱۴۷).

این شبکه‌ی گسترده و ریشه‌دار، برخلافِ احزاب و گروه‌هایِ سکولار که عمدتاً محدود به پایتخت و شهرهایِ بزرگ بودند، در سراسرِ کشور و تا عمیق‌ترین لایه‌هایِ اجتماعی و جغرافیایی (از جمله روستاها) نفوذ داشت و با زبان، فرهنگ و باورهایِ مردم عجین شده بود (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۱۸-۲۰؛ کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص ۹۵-۹۷).

۲-۲-۳. تکامل و تنوعِ جریانِ اسلام‌گرا در دوره‌ی پهلوی دوم

پس از کودتایِ ۲۸ مردادِ ۱۳۳۲ و سرکوبِ جریانِ ملی، جریانِ دینی به‌تدریج به جایگزینِ اصلیِ مخالفان تبدیل شد. این جریان در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به شاخه‌هایِ متنوعی تقسیم شد (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص ۵۲۳-۵۷۰):

الف) جریانِ رادیکال-انقلابی (فدائیانِ اسلام):

این گروه به رهبریِ نوابِ صفوی، برایِ اولین بار ایده‌ی «حکومتِ اسلامی» را به‌شکلِ عملیاتی مطرح کرد و با توسل به «مبارزه‌ی مسلحانه» و ترورهایِ هدفمند (مانند ترورِ احمدِ کسروی و عبدالحسینِ هژیر)، الگویِ جدیدی از مبارزه را معرفی نمود. اگرچه فاقدِ ایدئولوژیِ منسجم بودند، اما شجاعت و عمل‌گراییِ آنان، الهام‌بخشِ نسلِ بعدیِ انقلابیون شد (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۲۷۵-۲۷۸؛ امانت، ۱۳۹۶، ص ۶۳۰-۶۳۲).

ب) جریانِ ملی-مذهبی (نهضتِ آزادی):

این گروه، متشکل از روشنفکرانِ مسلمانی چون مهدیِ بازرگان و سید محمودِ طالقانی، تلاش کرد تا پلی میانِ اسلام، دموکراسی و ملی‌گرایی بزند. آنان نماینده‌ی نسلی بودند که می‌خواستند در دنیایِ مدرن، هویتیِ اسلامی-ایرانی داشته باشند و با استبداد و استعمار مبارزه کنند. جداییِ آنان از جبهه‌ی ملی، نشان‌دهنده‌ی عمقِ شکاف میانِ سکولارهایِ لیبرال و مذهبی‌هایِ نوگرا بود (بروجردی، ۱۹۹۶، ص ۱۰۸-۱۱۲؛ آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۵۳۵-۵۳۸).

ج) جریانِ اسلامی-سیاسی (هیئت‌هایِ مؤتلفه‌ی اسلامی و جامعه‌ی روحانیتِ مبارز):

این گروه‌ها بدنه‌ی اصلیِ جریانِ پیروِ امامِ خمینی را تشکیل می‌دادند. آنان با تکیه بر شبکه‌ی بازار و هیئت‌هایِ مذهبی، وظیفه‌ی سازماندهیِ تظاهرات، توزیعِ اعلامیه‌ها و پیشبردِ مبارزاتِ مردمی را بر عهده داشتند. اقدامِ مسلحانه‌ی آنان (ترورِ حسنعلیِ منصور، نخست‌وزیر) نشان داد که بدنه‌ی سنتی نیز پتانسیلِ رادیکال‌شدن را دارد (اشرف و بنوعزیزی، ۱۹۸۵، ص ۳۰-۳۲؛ آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۵۶۰-۵۶۵).

د) جریانِ اسلام‌گرایِ چپ (حزبِ مللِ اسلامی و بعدها سازمانِ مجاهدینِ خلق):

این گروه‌ها تلاش کردند تا مفاهیمِ عدالت‌خواهانه‌ی مارکسیسم را با ایدئولوژیِ اسلامی ترکیب کنند و راهی برایِ مبارزه‌ی مسلحانه بیابند. شکستِ زودهنگامِ حزبِ مللِ اسلامی و استحاله‌ی ایدئولوژیکِ مجاهدینِ خلق به سمتِ مارکسیسم، نشان داد که این ترکیب، در بسترِ جامعه‌ی ایران با چالش‌هایِ هویتی و تئوریکِ جدی روبروست (آبراهامیان، ۱۳۸۹، ص ۵۴۵-۵۵۵؛ کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص ۱۸۵-۱۸۸).

۳. خلاصه و جمع‌بندی: گونه‌شناسیِ جریان‌هایِ سیاسیِ ایران پیش از انقلاب

تحلیلِ تاریخِ معاصرِ ایران نشان می‌دهد که صحنه‌ی سیاسیِ کشور پیش از انقلاب، عرصه‌ی تقابلِ شش الگوی سیاسی بود که در یک چارچوبِ تحلیلیِ مبتنی بر دو محورِ کلیدیِ «سیاسی» (وابسته در برابرِ مستقل) و «معرفتی» (سکولار، مذهبی و التقاطی) قابلِ دسته‌بندی است:

جریان‌هایِ وابسته:
  1. جریان‌هایِ سکولارِ وابسته: این جریان‌ها، ایدئولوژیِ خود را از بلوک‌هایِ قدرتِ جهانی وام می‌گرفتند و شاملِ حاکمیتِ پهلوی (وابسته به غرب) و حزبِ توده (وابسته به بلوکِ شرق) می‌شدند. این جریان‌ها به دلیلِ ماهیتِ وارداتی و وابسته، با ساختارهایِ فرهنگی-دینیِ جامعه‌ی ایران تضاد داشتند و نتوانستند مشروعیتِ مردمیِ پایدار کسب کنند.
  2. جریان‌هایِ مذهبیِ وابسته: این گروه‌ها با ظاهریِ سنتی و مذهبی، برایِ حفظِ منافعِ خود به قدرتِ حاکم وابسته بودند. نمونه‌هایِ آن شاملِ سنت‌گرایانِ محافظه‌کارِ درباری و برخی از روحانیونِ سازش‌کار (مانند انجمنِ حجتیه) می‌شدند.
  3. جریانِ التقاطیِ وابسته: نمونه‌یِ بارزِ این دسته، سازمانِ مجاهدینِ خلق در دوره‌ی پس از استقرار در عراق است که ایدئولوژیِ التقاطیِ خود را با وابستگی به یک قدرتِ خارجیِ متخاصم ترکیب کرد و در نتیجه، مشروعیتِ ملیِ خود را به کلی از دست داد.
جریان‌هایِ مستقل:
  • جریان‌هایِ سکولارِ مستقل: این جریان‌ها در چارچوبِ اصولِ مدرن (مانند دموکراسی) به دنبالِ راه‌حلیِ بومی و ملی بودند. جبهه‌ی ملی و سوسیالیست‌هایِ مستقل (مانند خلیلِ ملکی) در این دسته قرار می‌گرفتند. با این حال، آنان به دلیلِ محدودیت‌هایِ تاکتیکی و فشارهایِ سیاسی، نتوانستند به نیروییِ مسلط تبدیل شوند.
  • جریانِ اسلامیِ مستقل (خطِ امامِ خمینی): این جریان، با تکیه بر اندیشه‌ی اسلامِ فقاهتی و مبارز، راهبردی را دنبال می‌کرد که با منطقِ فرهنگی-مذهبیِ بخشِ بزرگی از جامعه هم‌سو بود. کاراییِ این جریان را باید بر پایه‌ی شاخص‌هایی مانندِ گستره‌ی پایگاهِ اجتماعی، تراکمِ سازمانی و درجه‌ی نفوذِ گفتمانی سنجید. این جریان با ارائه‌ی نظریه‌ی «ولایتِ فقیه»، ردِّ کاملِ دو بلوکِ شرق و غرب، و تکیه بر شبکه‌ی مردمیِ مساجد، توانست رهبریِ انقلاب را به دست گیرد و به پیروزی برسد.
  • جریان‌هایِ التقاطیِ مستقل: این گروه‌ها، مانندِ اندیشه‌ی دکترِ شریعتی و نهضتِ آزادی، به دنبالِ تلفیقِ اسلام با ایدئولوژی‌هایِ مدرن برایِ ارائه‌ی یک راه‌حلِ بومی بودند. اگرچه در بسیجِ افکار مؤثر بودند، اما در نهایت در جریانِ اصلیِ انقلاب (خطِ امام) هضم شدند.

۴. قطبی‌سازیِ فضایِ سیاسی و پیروزیِ انقلاب

در آستانه‌ی پیروزیِ انقلاب، آنچه تحلیلِ وضعیت را پیچیده می‌ساخت، غلبه‌ی یک فرآیندِ «هم‌گراییِ معرفتی» بر فضایِ سیاسی بود. بر مبنایِ دسته‌بندیِ دوگانه‌ی «سیاسی» و «معرفتی»، مشاهده می‌شود که در این مقطع، جریان‌هایِ گوناگونِ وارداتی که تا پیش از آن در ساحتِ معرفتی با سنتِ اسلامیِ جامعه در تعارض بودند، به دلیلِ ناتوانی در برقراریِ پیوند با زیست‌جهانِ ایرانی، رنگ باختند و از دایره‌ی گفتمانِ عمومی خارج شدند (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص ۵۷۰-۵۸۰).

در نتیجه، میدانِ سیاست از آنِ تنوعِ معرفتیِ پیشین تهی شد و تنها یک جریانِ معرفتی — یعنی اسلامِ انقلابی — به‌مثابه‌ی گفتمانِ غالب، تمامیِ فضا را در نوردید. این پدیده باعث شد که تمایز میانِ احزاب و گروه‌هایِ باقی‌مانده در صحنه، دیگر نه از جنسِ شکاف‌هایِ مبنایی یا تقابل‌هایِ معرفتی (آن‌گونه که میانِ سنت و مدرنیته وجود داشت)، بلکه صرفاً به تمایزهایِ سیاسی و تفاوت در روش‌ها و کنش‌هایِ حزبی تنزل یابد (Imani & Delavari, ۲۰۲۶, pp. ۳۰-۳۵).

بدین‌سان، قطبی‌سازیِ نهاییِ فضا نه بر اساسِ جهان‌بینی‌هایِ متکثر، که بر محورِ تقابلِ «نظامِ وابسته» و «ملتِ منسجمِ انقلابی» شکل گرفت؛ وحدتی که پیروزیِ انقلاب را بر بستری از یگانگیِ معرفتی امکان‌پذیر ساخت. به این ترتیب، در آستانه‌ی وقوعِ انقلاب، تقابلِ اصلی به مواجهه‌ایِ دوقطبی تبدیل شد: از یک سو، جریان‌هایِ وابسته و از سوی دیگر، جریان‌هایِ مستقل که رهبریِ آن را جریانِ اسلامی مستقل (خطِ امام) بر عهده داشت و توانسته بود دیگر نیروهایِ مستقل و معترض را حولِ محورِ آرمانِ استقلال و اسلامِ انقلابی گرد آورد.

این قطبی‌سازی، باعث ایجادِ تغییر در توازنِ قوا به نفعِ جریانِ مستقل شد؛ زیرا تقریباً همۀ مردم به جبهه‌ی مستقل پیوسته بودند. هرچند پیروزیِ انقلابِ اسلامی را نمی‌توان به یک عاملِ واحد فروکاست و ترکیبی از انسجامِ نسبیِ نیروهایِ معترض، ضعفِ انسجامِ داخلیِ دستگاهِ حکومتی، و هم‌گرایی میانِ طبقاتِ گوناگون در فضایِ آن دوره، زمینه‌سازِ این رخداد بود، ولی عاملِ نهایی در پیروزیِ انقلابِ اسلامی، همین اتحادِ ملی بود.

۵. چراییِ پیروزیِ جریانِ اسلامی

پیروزیِ انقلاب در سال ۱۳۵۷، این پرسشِ اساسی را به ذهن متبادر می‌کند که چرا در صحنه‌ی پیچیده‌ی سیاسیِ ایران پیش از انقلاب، که مملو از جریان‌هایِ مدرن، سنتی، وابسته و مستقل بود، «جریانِ اسلامی مستقل» به رهبریِ امامِ خمینی (ره) موفق شد نظامِ استبدادیِ شاه را علی‌رغم حمایت‌هایِ قدرت‌هایِ خارجی سرنگون کند؟

پاسخ به این پرسش، در چند عاملِ کلیدی نهفته است:

۵-۱. پاسخِ همزمان به دو بحران

تاریخِ معاصرِ ایران با دو بحرانِ بزرگ گره خورده بود: بحرانِ وابستگی به قدرت‌هایِ خارجی و بحرانِ هویت ناشی از مدرنیزاسیونِ وارداتی (که هر دو ریشه در گسل تمدنی داشت). جریانِ خطِ امام، تنها جریانی بود که برایِ هر دو بحران، پاسخیِ قاطع، بومی و قابلِ فهم برایِ توده‌هایِ مردم داشت. در مقابل، جریان‌هایِ دیگر در یکی از این دو حوزه، دچارِ ضعفِ اساسی بودند:

  • جریان‌هایِ وابسته: حکومتِ پهلوی، حزبِ توده و حتی جریاناتِ سنتیِ سازش‌کار (مانند انجمنِ حجتیه)، همگی در آزمونِ «استقلال» مردود شدند. وابستگی به غرب یا شرق، پاشنه‌ی آشیلِ آنان بود و حسِ تحقیرِ ملی را در جامعه تشدید می‌کرد. در مقابل، شعارِ «نه شرقی، نه غربی، جمهوریِ اسلامی» به رهبریِ امامِ خمینی، دقیقاً به قلبِ این دغدغه‌ی ملی شلیک کرد. این شعار، یک راهبرد سیاسیِ صرف نبود، بلکه ریشه در اصلِ فقهیِ «نفیِ سبیل» داشت که به آن عمق و اصالتِ اعتقادی می‌بخشید و آن را از سایرِ ادعاهایِ استقلال‌خواهی متمایز می‌کرد.
  • جریان‌هایِ مدرن: جریان‌هایِ مدرن، چه وابسته (پهلوی و توده) و چه مستقل (جبهه‌ی ملی)، راه‌حل را در ایدئولوژی‌هایِ غربی (لیبرالیسم، مارکسیسم، ناسیونالیسمِ سکولار) می‌جستند. این ایدئولوژی‌ها برایِ توده‌هایِ مردم که عمیقاً با فرهنگِ دینی پیوند داشتند، «بیگانه» و انتزاعی بودند. در مقابل، جریانِ خطِ امام با تکیه بر مفاهیمِ آشنایِ عاشورا، شهادت، جهاد و عدالتِ علوی، با زبانِ خودِ مردم با آنان سخن گفت و مبارزه را نه یک کنشِ سیاسیِ نخبه‌گرایانه، بلکه یک «تکلیفِ شرعی» و یک قیامِ مردمی برایِ دفاع از هویتِ دینی و ملی تعریف کرد.
۵-۲. ضعفِ ساختاری و ایدئولوژیکِ جریان‌هایِ رقیب

پیروزیِ خطِ امام، به همان اندازه که مدیونِ نقاطِ قوتِ خود بود، از ضعف‌هایِ ساختاریِ رقبایش نیز بهره برد:

  • جریان‌هایِ مدرنِ مستقل (جبهه‌ی ملی): این جریان به دلیلِ پایگاهِ اجتماعیِ محدود به طبقه‌ی متوسطِ شهری و روشنفکران، و تأکید بر مبارزاتِ پارلمانی و مسالمت‌آمیز، فاقدِ ابزار و گفتمانِ لازم برایِ بسیجِ توده‌ای و رویاروییِ انقلابی با یک رژیمِ استبدادی بود. آنان زبانِ مردمِ کوچه و بازار را نمی‌دانستند.
  • جریان‌هایِ التقاطیِ مستقل (شریعتی و بازرگان): دکترِ شریعتی با ایجادِ شورِ انقلابی در میانِ جوانان، نقشِ عظیمی در آماده‌سازیِ فضا داشت، اما جریانِ فکریِ او فاقدِ یک نظریه‌ی دولت‌سازی و یک رهبریِ منسجم برایِ دورانِ پس از پیروزی بود. نهضتِ آزادی نیز با تلاش برایِ آشتی دادنِ اسلام و لیبرالیسم، در بزنگاه‌هایِ انقلابی دچارِ تردید و محافظه‌کاری می‌شد و نمی‌توانست قاطعیتِ لازم را از خود نشان دهد. این جریان‌ها در نهایت نقشِ «پل» را ایفا کردند که نسلِ جوان را از ایدئولوژی‌هایِ غیردینی به سمتِ اسلامِ انقلابی سوق دادند و خود در جریانِ اصلی به رهبریِ امامِ خمینی هضم شدند.
  • جریانِ التقاطیِ وابسته (مجاهدینِ خلق): این سازمان با التقاطِ ایدئولوژیک و بعدها وابستگی به دشمنِ خارجی (عراق)، به سرعت مشروعیتِ خود را در میانِ توده‌هایِ مذهبی و ملی‌گرایِ ایران از دست داد و به حاشیه رانده شد.
۵-۳. برخورداری از سه رکنِ قدرت: رهبری، ایدئولوژی و تشکیلات

جریانِ اسلامیِ مستقل به رهبریِ امام، برخلافِ سایرِ رقبا، هر سه عنصرِ لازم برایِ یک انقلابِ موفق را در اختیار داشت:

  • رهبریِ کاریزماتیک و قاطع: شخصیتِ امامِ خمینی (ره) به‌عنوانِ یک مرجعِ تقلیدِ شجاع، سازش‌ناپذیر و با بصیرتِ عمیقِ سیاسی، خلأِ رهبری را که از زمانِ مشروطه گریبان‌گیرِ ایران بود، پر کرد. او توانست اعتمادِ مطلقِ توده‌ها را جلب کرده و همه‌ی نیروهایِ متکثر را حولِ یک محورِ واحد متحد سازد.
  • ایدئولوژیِ منسجم و بسیج‌گر: نظریه‌ی «ولایتِ فقیه» یک دکترینِ کامل برایِ مبارزه، پیروزی و تشکیلِ حکومت ارائه می‌داد. این نظریه، هرچند که برایِ جریان‌هایِ مدرن نامفهوم بود، ولی برایِ روحانیتِ پیروِ خطِ امام کاملاً شناخته شده بود و هم تکلیفِ مبارزه با «طاغوت» را مشخص می‌کرد و هم چشم‌اندازیِ روشن برایِ حکومتِ جایگزین ترسیم می‌نمود.
  • تشکیلاتِ گسترده و ریشه‌دار: هیچ جریانی در ایران از شبکه‌ی تشکیلاتیِ قدرتمندِ روحانیت برخوردار نبود. شبکه‌ی بی‌بدیلِ مساجد، حسینیه‌ها، هیئاتِ مذهبی و حوزه‌هایِ علمیه در سراسرِ کشور، به‌مثابه‌ی کانال‌هایِ ارتباطیِ امن و کارآمد برایِ انتقالِ پیام‌هایِ رهبری و سازماندهیِ تظاهرات و اعتصابات عمل می‌کرد؛ شبکه‌ای که ساواک هرگز نتوانست آن را به‌طورِ کامل کنترل یا نابود کند.

۵. نقش رهبری در هدایت انرژی گسل؛ از کاپیتولاسیون تا دفاع مقدس و تحریم‌ها

آنچه در بخش‌های پیشین به‌تفصیل بیان شد، تصویری روشن از نقشِ رهبری در هدایتِ انرژیِ تزریق‌شده به گسلِ تمدنی ارائه می‌دهد. در دهه‌های منتهی به انقلاب، قدرت‌های خارجی -به‌ویژه آمریکا- با اعطای امتیازاتِ کلان به رژیمِ پهلوی و تحمیلِ سیاست‌هایِ مدرنیزاسیونِ شتاب‌زده، عملاً «انرژیِ قدرت‌طلبی» را به درونِ گسلِ تمدنی تزریق می‌کردند. این انرژی، به‌صورتِ فشار بر اقشارِ مختلفِ جامعه، آنان را از خوابِ غفلت بیدار می‌ساخت و زمینه را برایِ تغییراتِ اساسی فراهم می‌آورد.

اوجِ این تزریقِ انرژی، رویدادِ کاپیتولاسیون (۱۳۴۳ خورشیدی / ۱۹۶۴ میلادی) بود. وقتی محمدرضا پهلوی لایحه‌ای را به تصویب رساند که به نیروهایِ نظامیِ آمریکایی در ایران مصونیتِ قضایی می‌داد، این اقدام در افکارِ عمومی به‌عنوانِ تحقیرِ ملی و نقضِ حاکمیتِ ایران تلقی شد (Abrahamian, ۲۰۲۱, pp. ۴۲۰-۴۲۵).  این رویداد، «انرژیِ قدرت‌طلبیِ» آمریکا را به اوجِ خود رساند و واکنشیِ خشمگینانه از سویِ امامِ خمینی (ره) برانگیخت. ایشان با سخنرانیِ تاریخیِ خود در ۱۳۴۳، این اقدام را «قانونِ برده‌داری» خواندند و آن را محکوم به شکست دانستند و بدین‌ترتیب، نقشِ رهبری در هدایتِ این انرژی به‌سویِ مبارزه‌ای فراگیر و انقلابی، به‌وضوح نمایان شد (امانت، ۱۳۹۶، صص ۷۲۰-۷۲۵).

۶. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

انقلابِ اسلامیِ ایران را نمی‌توان رویدادیِ ناگهانی یا صرفاً واکنشی به سیاست‌هایِ رژیمِ پهلوی دانست. این رویداد، نقطه‌ی اوجِ فرآیندیِ چنددهه‌ای بود که در آن، گسلِ تمدنی از سطوحِ اقتصادی (امتیازِ رژی)، سیاسی (مشروطه) و اجتماعی (مدرنیزاسیونِ آمرانه) به سطح زیستی (سبک زندگی غربی در برابر سبک زندگی اسلامی) ارتقا یافت.

بررسیِ جریان‌هایِ سیاسیِ پیش از انقلاب نشان می‌دهد که گسلِ تمدنی در این دوره، خود را به‌صورتِ  دو سبک زندگی متفاوت ظاهر شد که می‌توان آنها را سبک زندگی وابسته (به شرق یا غرب) و سبک زندگی مستقل نامید. هر دو سبک زندگی دارای مبنای معرفتی مختلفی بودند که می‌توان ‌آنها را در سه دستۀ سکولار، مذهبی و التقاطی تقسیم کرد. تقابلِ این دو دسته‌بندی شش جریانِ سیاسیِ متمایز را نشان می‌دهد. با این حال، در آستانه‌ی انقلاب، فرآیند «هم‌گراییِ معرفتی» باعث شد که جریان‌هایِ وارداتی و وابسته، به دلیلِ ناتوانی در برقراریِ پیوند با زیست‌جهانِ ایرانی، از دایره‌ی گفتمانِ عمومی خارج شوند و تنها جریانِ اسلامیِ مستقل (خطِ امام) به‌عنوانِ گفتمانِ غالب باقی بماند.

چهار عاملِ کلیدی در پیروزیِ این جریان نقش داشتند:

  1. پاسخِ همزمان به دو بحرانِ وابستگی و هویت: جریانِ خطِ امام، تنها جریانی بود که برایِ هر دو بحرانِ اساسیِ جامعه‌ی ایران (وابستگی به خارج و بحرانِ هویتِ ناشی از مدرنیزاسیونِ وارداتی)، پاسخیِ قاطع، بومی و قابلِ فهم برایِ توده‌ها داشت.
  2. ضعفِ ساختاریِ جریان‌هایِ رقیب: جریان‌هایِ مدرن (اعم از وابسته و مستقل) به دلیلِ پایگاهِ اجتماعیِ محدود، زبانِ بیگانه و فقدانِ نظریه‌ی دولت‌سازی، نتوانستند رهبریِ انقلاب را به دست گیرند.
  3. برخورداری از سه رکنِ قدرت: جریانِ خطِ امام، به‌طورِ همزمان از «رهبریِ کاریزماتیک» (امامِ خمینی)، «ایدئولوژیِ منسجم» (ولایتِ فقیه) و «تشکیلاتِ گسترده» (شبکه‌ی مساجد و هیئت‌ها) برخوردار بود.
  4. تزریقِ «انرژیِ قدرت‌طلبیِ واکنشی»: در سویِ دیگرِ گسل، «انرژیِ قدرت‌طلبیِ تهاجمیِ» رژیمِ پهلوی و وابستگیِ آن به غرب، به‌تدریج به انباشتِ «انرژیِ قدرت‌طلبیِ واکنشی» در میانِ توده‌ها انجامید. این انرژیِ واکنشی، که در قالبِ خشمِ جمعی، احساسِ تحقیرِ ملی و تکلیفِ شرعی برایِ مبارزه با «طاغوت» بروز کرد، به موتورِ محرکِ انقلاب تبدیل شد.

انقلاب اسلامی عمیق‌ترین تحوّل را در نظام حکمرانی ایجاد کرد، امّا نتوانست این گسل تمدّنی را  غیرفعال سازد؛ بلکه آن را  در دو سطح متفاوت بازتولید کرد: اول اینکه آن را به مرزهای بیرون از کشور منتقل کرد و دوم اینکه آن را از «تقابل حکومت سکولار با جامعهٔ مذهبی» به سطح «مناقشه‌ای درون‌نظامی» منتقل نمود.

منابع

آبراهامیان، یرواند. (۱۳۸۹). ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی (ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی). نشر نی.

امانت، عباس. (۱۳۹۶). قبلهٔ عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران (ترجمهٔ حسن کامشاد). نشر کارنامه.

کاتوزیان، محمدعلی (همایون). (۱۳۹۳). اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسلهٔ پهلوی (ترجمهٔ محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی). نشر مرکز.

Abrahamian, E. (2021). Oil Crisis in Iran: From Nationalism to Coup d’Etat. Cambridge University Press.

Arjomand, S. A. (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press.

Ashraf, A., & Banuazizi, A. (1985). The State, Classes and Modes of Mobilization in the Iranian Revolution. State, Culture, and Society, 1(3), 3–40.

Boroujerdi, M. (1996). Iranian Intellectuals and the West: The Tormented Triumph of Nativism. Syracuse University Press.

Foucault, M. (1978). What Are the Iranians Dreaming About? (Original in French: À quoi rêvent les Iraniens?, Le Nouvel Observateur). [Translated in Afary, J., & Anderson, K. B. (2005). Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism. University of Chicago Press].

Imani, M., & Delavari, A. (2026a). The Constitutional Rift: Structural Fragility and Ideological Polarization in Modern Iran. Journal of Iranian Historical Studies, 14(1), 18–35.

Imani, M., & Delavari, A. (2026b). Modernization, Rentier State, and Social Breakdown: The Trajectory to 1979. Journal of Middle Eastern Sociology, 18(2), 101–124.

Painter, D. S., & Brew, G. (2022). The Foundations of the Anglo-American Oil Arrangement in Iran. Cold War History, 22(3), 321–340.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *