۱. مقدمه
پس از پیروزیِ انقلابِ اسلامی، انتظار میرفت که با تغییرِ نظامِ حکمرانی، گسلِ تمدنیِ ریشهدار در تقابلِ ایران با غرب، بهکلی غیرفعال شود. با این حال، گسلِ تمدنی نه تنها از میان نرفت بلکه در دو چهرهی بسیار متفاوت بازتولید شد:
چهرهی نخست، چهرهای ویرانگر: در این چهره، گسلِ تمدنی دیگر نه بهصورتِ تضادِ داخلیِ «سنت و مدرنیته» یا «دولتِ سکولار و جامعهی مذهبی»، بلکه بهصورتِ تقابلیِ بیرونی و ژئوپلیتیکی پدیدار شد و خود را در دو رویدادِ بزرگ نشان داد: جنگ و تحریم.
چهرهی دوم، چهرهای پنهان: گسلِ تمدنی که پیشتر میان «حکومت سکولار» و «جامعه مذهبی» آشکار بود، با تشکیل جمهوری اسلامی از بین نرفت، بلکه به درونِ «سیستم حکمرانی» منتقل شد و در ابعادِ سیاسی، اقتصادی و معرفتی، چهرهای پنهان به خود گرفت.
این مقاله به بررسی چهرهی ویرانگرِ گسلِ تمدنی میپردازد و استدلال میکند که مناقشهی ایران و آمریکا را نمیتوان صرفاً یک سوءِ تفاهمِ سیاسی دانست که با مذاکره حلشدنی باشد؛ بلکه این مناقشه، ریشه در گسلِ تمدنی و قدرتطلبیِ ایالات متحده دارد.
۲. چارچوب نظری: گسلهای تمدنی و قدرتطلبی
۲-۱. نظریهی گسلِ تمدنیِ هانتینگتون
ساموئل هانتینگتون در مقالهی مشهور خود با عنوان «برخورد تمدنها؟» (۱۹۹۳) و سپس در کتابی با همین عنوان (۱۹۹۶)، این نظریه را مطرح کرد که پس از پایان جنگ سرد، مناقشاتِ جهانی دیگر عمدتاً ایدئولوژیک یا اقتصادی نخواهند بود، بلکه ریشه در فرهنگ و تمدن خواهند داشت (Huntington, ۱۹۹۳, ۱۹۹۶). او «گسلهای تمدنی» را مرزهای میان تمدنهای بزرگ—بهویژه میان تمدن غرب و تمدن اسلام—دانست که کانونِ شدیدترین مناقشات خواهند بود (Huntington, ۱۹۹۶, pp. ۲۰-۳۰).
بر اساس این دیدگاه، مناقشهی ایران و آمریکا «از مرزهای سنتیِ سیاست فراتر رفته و به مناقشهای فرامرزی و وجودی تبدیل شده است (Pang, ۲۰۲۶). این مناقشه، نه بر اساسِ مرزهای جغرافیاییِ دولتها، بلکه بهمثابهی برخوردی در گسلهایی که تمدنهای بزرگ را از هم جدا میکنند، قابلِ فهم است» (Yán Zhènshēng, ۲۰۲۶). واکنشِ متحدانِ غربیِ آمریکا—انگلیس، کانادا، استرالیا و دیگران—نشان میدهد که این همراستایی، بیش از آنکه مبتنی بر منافعِ ملموس باشد، ریشه در هویتِ تمدنی دارد (Pang, ۲۰۲۶).
۲-۲. متغیرِ گمشده: قدرتطلبی
اگرچه هانتینگتون بهدرستی محلِ وقوعِ تنشهای تمدنی را شناسایی کرده، اما بهخوبی تبیین نمیکند که چرا برخی از گسلها به مناقشهای خشونتآمیز میانجامند و برخی دیگر نه. این مقاله استدلال میکند که متغیرِ کلیدیِ مفقود، رفتارِ قدرتطلبانه[1] است.
سوابقِ تاریخیِ ایالات متحده این الگو را بهروشنی نشان میدهد. از جنگ ویتنام گرفته تا حملات به افغانستان و عراق، از ربودنِ رؤسایجمهورِ کشورهایِ دیگر گرفته تا کودتاهایِ متعدد و حمایت از رژیمهایِ غیرمردمی در خلیجفارس، سیاستِ خارجیِ آمریکا همواره رفتارِ قدرتطلبانهای را بهنمایش گذاشته که گسلهای تمدنی را شعلهور ساخته است. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ علیه دکتر مصدق، مصداقِ بارزِ این الگوست: هنگامی که تنشِ تمدنی با قدرتطلبیِ آمریکا درآمیخت، نتیجه، تغییرِ رژیم و دههها کینهی ملی بود (Abrahamian, ۲۰۲۱).
بدینترتیب، رابطه را میتوان چنین فرمولبندی کرد:
گسلِ تمدنی + رفتارِ قدرتطلبانه ← مناقشه و ویرانی
با این حال، سرنوشتِ نهاییِ چنین مناقشهای از پیش تعیینشده نیست. اینجاست که رهبری بهعنوان متغیرِ سرنوشتساز ظاهر میشود:
مناقشه + رهبری ← پیامد (سلطهپذیری یا تعالیِ ملی)
۳. پیشینههای تاریخی: عراق، افغانستان و نقشِ رهبری
۳-۱. رهبری بهعنوان عاملِ تمایز
هنگامی که گسلهای تمدنی با قدرتطلبی درمیآمیزند، نتیجه بهناگزیر جنگ است. با این حال، ماهیت و پیامدهایِ آن جنگ، بر اساسِ کیفیت و چشماندازِ رهبریِ طرفِ مدافع، تفاوتیِ بنیادین مییابد.
عراق تحت رهبریِ صدام حسین: هنگامی که ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ به عراق حمله کرد، رژیمِ صدام در عرضِ چند هفته فروپاشید. نبودِ رهبریِ متحدکننده با چشماندازیِ منسجم از مقاومت و دولتسازی، عراق را به صحنهای برای اشغالِ خارجی، درگیریهایِ فرقهای و فروپاشیِ نهایی تبدیل کرد.
افغانستان تحت رهبریِ طالبان: بهطورِ مشابه، تجربهی افغانستان پس از حملهی ۲۰۰۱ نشان داد که رهبریای که در برابرِ قدرتِ خارجی مقاومت میکند، اما فاقدِ چشماندازیِ جامع برایِ حکمرانی و سازماندهیِ اجتماعی است، ممکن است به موفقیتِ تاکتیکی اما شکستِ راهبردی دست یابد. با وجودِ مقاومتِ اولیه، افغانستان در نهایت به اشغالِ آمریکا درآمد.
ایران تحت رهبریِ امام خمینی و امام خامنهای: در نقطهی مقابل، تجربهی ایران در طول جنگِ هشتساله (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، قدرتِ دگرگونکنندهی رهبریِ آرمانگرا را بهنمایش گذاشت. رهبریِ ایران بهجایِ صرفِ مقاومت در برابرِ تجاوزِ صدام، فرهنگِ مقاومت و ایثار را در جامعه نهادینه کرد و فرماندهانیِ کارآزموده را پرورش داد که بعدها ستونِ فقراتِ قدرتِ منطقهایِ ایران شدند (Rashid, ۲۰۲۴).
۳-۲. جنگ ایران و عراق: آهنگریِ فرهنگِ نظامی
جنگِ هشتساله که بسیاری آن را جنگیِ ویرانگر میدانستند، بهطورِ متناقضی به بوتهای تبدیل شد که توانمندیهایِ نظامی و فرهنگِ راهبردیِ ایران در آن شکل گرفت. همانگونه که یکی از فرماندهانِ ارشدِ نظامی ایران اشاره کرده، چهرههایی مانند سردار قاسم سلیمانی «در مکتبِ امام خمینی و در دوران دفاعِ مقدس پرورش یافتند» (Rashid, ۲۰۲۴).
این دوره، نسلی از فرماندهان و راهبردپردازان را پرورش داد که بعدها ستونِ اصلیِ قدرتِ منطقهایِ ایران شدند. جنگ، ایران را از کشوری با ارتشیِ بهسرعتدرحالِ متلاشیشده در دورانِ شاه، به ملتی تبدیل کرد که قادر به دفاع از حاکمیتِ خود در برابرِ مهاجمیِ مجهز با پشتیبانیِ قدرتهایِ بزرگ بود.
۳.۳. تحریمهای اقتصادی و هژمونی غرب
بعد دیگر چهرهی ویرانگر، تحریمهای اقتصادی است که بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار بر حاکمیت ایران از سوی غرب، بهویژه ایالات متحده، به کار گرفته شده است. تحریمها، اگرچه ابزاری اقتصادی هستند، اما در بستری از گفتمانِ تمدنی معنا مییابند. از منظر نهادهای غربی، تحریمها پاسخی به «تهدید هستهای» و «بیثباتکنندگی» ایران در منطقه است، اما از منظر جمهوری اسلامی، تحریمها جلوهای از «هژمونیِ غرب» و «استکبار جهانی» علیه یک تمدنِ مستقلِ اسلامی به شمار میرود (Pang, ۲۰۲۶). این دوگانگیِ گفتمانی، نشاندهندهی عمقِ گسل تمدنی در عرصهی اقتصادی نیز هست. با این حال، پژوهشهای اخیر نشان میدهد که تحریمها بهتنهایی نمیتوانند مناقشه را حل کنند و «وابستگیِ متقابلِ اقتصادی، همکاریِ نهادی، و میانجیگریِ عملگرایانه – بهویژه توسط کشورهایی مانند قطر و عمان – مسیرهایی برای کاهش مناقشه و حفظ ثبات اقتصادی ارائه میدهند» (Kohanhoosh Nejad & Pakzat, ۲۰۲۶) .
۳-۴. توسعهی قدرتِ منطقهای
در دورهی پس از جنگ، علیرقم تحریمهای فلجکننده، ایران، تحتِ رهبریِ امام خامنهای، به توسعهی توانمندیهایِ نظامی و عمقِ راهبردیِ خود ادامه داد. سردار سلیمانی، که در طول هشت سال دفاع مقدس پرورش یافته بود، بهعنوانِ فرماندهِ نیرویِ قدس، «بنیانهایِ قدرتِ منطقهایِ جمهوری اسلامی را پیریزی کرد» (Rashid, ۲۰۲۴). چشماندازِ راهبردیِ او بر «قدرتِ نامتقارن» متمرکز بود—ایجادِ شبکهایِ منطقهای از متحدان که به «محورِ مقاومت» معروف شد.
بهگفتهی سرلشکر غلامعلی رشید، سلیمانی «قهرمانِ منطقه» بود و نقشِ او در حلِ مسائلِ چندین کشورِ منطقه، «بینظیر» ارزیابی شده است (Rashid, ۲۰۲۴). تحتِ هدایتِ او، ایران با موفقیت تهدیدها را به فرصت تبدیل کرد؛ از جمله جلوگیری از ایجادِ دولتِ موردِ نظرِ آمریکا در افغانستان و حمایت از شکستِ داعش در عراق و سوریه.
۴. جنگ دوازدهروزه (تیرماه ۱۴۰۴): هدایتِ مستقیمِ رهبری
۴-۱. زمینههای وقوع
پس از سالها تحریمهای فلجکننده و ناامیدی از اثرگذاریِ فشارهای اقتصادی، ایالات متحده و متحدانِ منطقهایِ او، در تیرماه ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) دست به حملهایِ گسترده علیه ایران زدند. این حمله که با نامهای «خشمِ حماسی» (آمریکا) و «شیرِ خروشان» (رژیمِ اشغالگرِ قدس) شناخته شد، تأسیساتِ هستهای، سامانههایِ پدافندِ هوایی و زیرساختهایِ موشکیِ ایران را هدف قرار داد (Pang, ۲۰۲۶).
۴-۲. رهبریِ مقتدرانه در میدانِ نبرد
در این مرحله، مقامِ معظمِ رهبری، حضرت آیتالله سید علی خامنهای (ره)، شخصاً و با اقتداریِ بینظیر، جنگِ دوازدهروزه را هدایت کردند. ایشان با اتکا به تجربهی گرانسنگ دورانِ دفاعِ مقدس و دههها آمادهسازیِ راهبردی، توانستند شبکههایِ فرماندهیِ غیرمتمرکز را فعال سازند و هماهنگیِ بیوقفهای را میانِ سپاه، ارتش و نیروهایِ مقاومت در منطقه ایجاد نمایند.
از جمله اقداماتِ کلیدیِ ایشان در این دوره:
- انتصابِ سریعِ فرماندهانِ جانشین برایِ واحدهایی که فرماندهانِ خود را از دست داده بودند
- هدایتِ مستقیمِ عملیاتِ پدافندی و هماهنگیِ پاسخهایِ موشکی
- ارتقایِ روحیهی عمومی از طریقِ پیامهایِ مکرر و حضورِ راهبردی در صحنه
۴-۳. دستاوردهایِ جنگِ دوازدهروزه
این جنگ که حدودِ دوازده روز به طول انجامید، با وجودِ خساراتِ سنگین، دستاوردهایِ مهمی برایِ ایران به همراه داشت:
۱. تثبیتِ دکترینِ «تابآوریِ نامتقارن»: ایران نشان داد که حتی با وجودِ حملاتِ غافلگیرانه، قادر به ادامهی جنگ و تحمیلِ هزینههایِ سنگین بر دشمن است.
۲. افزایشِ قدرتِ بازدارندگی: تواناییِ ایران در پاسخِ سریع و مؤثر، معادلاتِ راهبردیِ منطقه را به نفعِ ایران تغییر داد.
۳. تقویتِ انسجامِ ملی: جنگ، موجی از همبستگیِ ملی را ایجاد کرد و پایگاهِ مردمیِ نظام را مستحکمتر ساخت.
پس از پایانِ این جنگ، رهبرِ معظم توانستند با حفظِ اقتدار، به ادارهی کشور و آمادهسازی برایِ تهدیداتِ آینده ادامه دهند. در ماههایِ پس از جنگ دوازدهروزه، ایشان دیدارها و پیامهایِ متعددی داشتند که نشاندهندهی سلامت و استمرارِ رهبریِ ایشان بود.
۵. کودتای دیماه ۱۴۰۴
پس از ناکامی جبههی مهاجم در جنگِ نظامی و تحمیلِ هزینههایِ سنگین بر آن، راهبردِ دشمن از تقابلِ نظامیِ آشکار به عملیاتِ نرم و براندازیِ از درون تغییر یافت. این تغییرِ راهبرد، در دیماه ۱۴۰۴، با بهرهگیری از نارضایتیهایِ اقتصادیِ ناشی از تحریمهایِ فلجکننده و کاهشِ ارزشِ پولِ ملی، بهوقوع پیوست (Xinhua, 2026a; Sputnik, 2026a). آنچه بهعنوانِ اعتراضاتِ صنفی و اقتصادی آغاز شد، بهسرعت، با طراحی و هدایتِ جبههی مهاجم و مزدورانِ داخلیاش، به یک اغتشاشِ خیابانیِ همهجانبه تبدیل گردید که از آن با عنوانِ «کودتایِ دیماه» یاد میشود.
۵-۱. زمینهها و طراحیِ اغتشاشات
اواخرِ دیماه ۱۴۰۴، همزمان با تشدیدِ تحریمها و کاهشِ شدیدِ ارزشِ ریال، اعتراضاتی در برخی از شهرهایِ ایران شکل گرفت که بهسرعت، با ورودِ عواملِ خارجی و شبکههایِ مزدورِ داخلی، به خشونت و تخریبِ گسترده کشیده شد (Mehr News Agency, ۲۰۲۶; CCTV+, ۲۰۲۶). منابعِ رسمیِ ایران، بهصراحت، آمریکا و رژیمِ صهیونیستی را بهعنوانِ طراحانِ اصلیِ این اغتشاشات معرفی کردند و اعلام نمودند که این اقدامات، بخشی از یک پروژهیِ بزرگتر برایِ بیثباتسازی و تجزیهی ایران بوده است (PressTV, 2026a; Xinhua, 2026b). در این راستا، نیروهایِ مزدور، با حمایتِ مالی و تسلیحاتیِ دشمن، به تخریبِ اموالِ عمومی، آتشزدن بانکها، مساجد، مدارس و پایگاههایِ امنیتی پرداختند و با بهرهگیری از سلاحهایِ گرم و سرد، اقدام به ایجادِ ناامنی و کشتارِ شهروندان کردند (Tasnim, ۲۰۲۶; Sputnik, 2026b).
۵-۲. پیامدهایِ انسانی و مادیِ کودتایِ دیماه
این کودتا، علیرغمِ طراحیِ پیچیده و هزینههایِ گزاف، نه تنها به هدفِ خود که سرنگونیِ نظام و تجزیهی ایران بود دست نیافت، بلکه به فاجعهایِ انسانی و مادی برایِ مردمِ ایران تبدیل گردید. بر اساسِ آمارهایِ رسمیِ منتشرشده، مجموعِ تلفاتِ این اغتشاشات، ۳۱۱۷ نفر بوده است که از این تعداد، ۲۴۲۷ نفر از مردمِ عادی و نیروهایِ امنیتی را شامل میشود (PressTV, 2026b; China Daily, ۲۰۲۶). همچنین، بیش از ۳۷۰۰ نفر در جریانِ این حوادث مجروح شدند و خساراتِ مالیِ گستردهای به زیرساختهایِ شهری، از جمله تخریبِ ۲۵۰ مدرسه، ۳۰۰ مسجد و ۴۶۰ ساختمانِ دولتی، وارد آمد (Mehr News Agency, ۲۰۲۶; IRIB, ۲۰۲۶).
۵-۳. شکستِ کودتا و درسهایِ آن
این کودتا، بهوضوح نشان داد که جبههی مهاجم و عواملِ داخلیاش، بهرغمِ هزینههایِ هنگفت و سرمایهگذاریِ گسترده، از درکِ درستِ انسجامِ ملی و ظرفیتهایِ مردمیِ نظامِ جمهوری اسلامی عاجزند. اغتشاشهایِ دیماه، نه تنها نتوانستند ارادهیِ ملتِ ایران را برایِ حفظِ استقلال و تمامیتِ ارضیِ خود متزلزل سازند، بلکه موجی از همبستگیِ ملی و خروشِ مردمی را علیهِ توطئهیِ دشمنان برانگیخت و بار دیگر ثابت کرد که گسلِ تمدنی، اگرچه در لایههایِ اقتصادی و معیشتی میتواند زمینهسازِ نارضایتی باشد، اما در مواجهه با رهبریِ هوشمندانه و ارادهیِ جمعیِ مؤمنان، بهجایِ آنکه به نقطهیِ فروپاشی تبدیل شود، به عاملی برایِ بیداری، انسجام و عزّتِ ملی بدل میگردد (IRIB, ۲۰۲۶; Xinhua, 2026c). این رویداد، درسیِ راهبردی برایِ نظامِ جمهوری اسلامی بود که تقویتِ بنیانهایِ اقتصادی و عدالتِ اجتماعی، در کنارِ هوشیاریِ سیاسی، بهترین ابزار برایِ خنثیسازیِ توطئههایِ دشمن در عرصهی «چهرهیِ پنهانِ گسلِ تمدنی» است.
۶. جنگ رمضان و عملیاتِ «وعدهی صادق ۴» (اسفندماه ۱۴۰۴)
۶-۱. حملهی ۲۸ فوریهی ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)
در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریهی ۲۰۲۶)، ایالات متحده و رژیمِ صهیونیستی که تصور میکردند با ترور سران نظام مردم به اغتشاشگران خواهند پیوست حملاتِ هماهنگِ گستردهتری را علیه تأسیساتِ نظامی و هستهایِ ایران آغاز کردند که به شهادتِ مقامِ معظم رهبری انجامید. در پاسخ به این تجاوز، ایران عملیاتِ «وعدهیِ صادق ۴» را با هدفِ تنبیهِ متجاوزان و تأمینِ امنیتِ ملی اجرا کرد.
با این حال، و برخلافِ پیشبینیِ دشمنان، نظامِ جمهوری اسلامی نه تنها متزلزل نشد، بلکه با سرعت و انسجامیِ مثالزدنی، فرآیندِ انتقالِ قدرت را بهانجام رساند.
۶-۲. انتقالِ قانونیِ قدرت و استمرارِ رهبری
پس از شهادتِ رهبرِ معظم، بر اساسِ قانونِ اساسی، هیئتیِ موقت متشکل از رئیسجمهور، رئیسِ قوهی قضائیه و فقهایِ شورایِ نگهبان، ادارهی کشور را تا زمانِ تعیینِ رهبرِ جدید بر عهده گرفتند. در ۸ مارس ۲۰۲۶، مجلسِ خبرگانِ رهبری با تشکیلِ جلسهایِ فوقالعاده، حجتالاسلام سید مجتبی خامنهای را با رأیِ قاطع، بهعنوانِ سومین رهبرِ انقلاب اسلامی انتخاب کرد.
۶-۳. عملیاتِ «وعدهی صادق ۴»: پاسخِ کوبنده به تجاوز
پس از شهادتِ رهبرِ معظم و با هدایتِ رهبرِ جدید و هماهنگیِ شورایِ عالیِ امنیتِ ملی، ایران عملیاتِ «وعدهی صادق ۴» را بهعنوانِ پاسخِ کوبنده به حملاتِ ۹ اسفند، آغاز کرد. این عملیات، آخرین و بزرگترین مرحله از مجموعهعملیاتهایِ «وعدهی صادق» بود که پیشتر در آوریل ۲۰۲۴، اکتبر ۲۰۲۴ و ژوئن ۲۰۲۵ اجرا شده بود (Mehr News Agency, ۲۰۲۶).
مقیاسِ این پاسخ، بیسابقه بود:
- موشکهایِ بالیستیکِ میانبرد و فراصوت مانند خرمشهر-۴، عماد، قدر و فاتح-۲
- هزاران پهپادِ انتحاریِ شاهد با سامانههایِ ناوبریِ غیرِ GPS
- اهدافی در ۹ کشور از جمله بحرین، قطر، امارات، عربستان سعودی، کویت، عمان، اردن، عراق و جمهوریِ قبرس
- ۲۷ پایگاهِ آمریکایی و اسرائیلی هدفِ حملاتِ موشکیِ سپاه قرار گرفتند (PressTV, ۲۰۲۶)
از جمله اهدافِ تأییدشده:
- مقرِّ فرماندهیِ ناوگانِ پنجمِ آمریکا در بحرین
- پایگاهِ هواییِ شاهزادهسلطان در عربستان
- تأسیساتِ راداریِ AN/FPS-۱۳۲ در قطر و AN/TPY-۲ در امارات
- مراکزِ دادهی آمازون وبسرویس در بحرین و امارات
- سفارتهایِ آمریکا در کویت و ریاض
۶-۴. منطقِ راهبردیِ «تابآوریِ نامتقارن» در مرحلهی دوم
در مرحلهی دوم جنگ، با وجودِ شهادتِ رهبرِ معظم، دکترینِ نظامیِ تدوینشده توسطِ ایشان، همچنان بهقوتِ خود باقی ماند. شاخصههایِ کلیدیِ این دکترین:
- حملهی دوم: تضمینِ توانایی برایِ پاسخدهی، حتی پس از دریافتِ حملاتِ سنگین
- فرماندهیِ غیرمتمرکز: فعالسازیِ شبکههایِ محلی و منطقهایِ مقاومت
- نسبتِ هزینه به فایدهی مطلوب: با هزینهیِ حدود ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار دلار برایِ هر موشک در برابرِ ۲ تا ۴ میلیون دلار برایِ هر رهگیر (Wawolang, ۲۰۲۶)
۵-۶. پایان جنگ و پیامدهای راهبردی
پس از مقاومت جانانه و پاسخهای کوبندهی ایران، ایالات متحده و متحدان آن که از تلفات سنگین و ناتوانی در دستیابی به اهداف خود ناامید شده بودند، درخواست آتشبس کردند. درخواستی که در شرایطی مطرح شد که ایران نه تنها از مواضع خود عقبنشینی نکرده بود، بلکه توانسته بود توازن قوا را در منطقه به نفع خود تغییر دهد (PressTV, 2026c; IRNA, ۲۰۲۶).
نقش پاکستان در میانجیگری و توافقنامه اسلامآباد
پاکستان با بهرهگیری از موقعیت ژئوپلیتیکِ ممتاز خود – هممرزی با ایران، همپیمانی با آمریکا و روابط نزدیک با چین و کشورهای عرب حوزه خلیجفارس – بهعنوان میانجیِ اصلی در این بحران ظاهر شد (Saba News Agency, ۲۰۲۶; Dawn, ۲۰۲۶). پس از کسب آتشبس در ۸ آوریل ۲۰۲۶، اسلامآباد میزبان بالاترین سطح مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا از زمان قطع روابط دیپلماتیک در ۱۹۷۹ بود (Reuters, ۲۰۲۶; Al Jazeera, ۲۰۲۶).
این تلاشهای دیپلماتیک سرانجام به توافقنامه اسلامآباد انجامید که در بامداد ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، با امضای الکترونیکی «مسعود پزشکیان» رئیسجمهور ایران و «دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا، و بهعنوان میانجی توسط «شهباز شریف» نخستوزیر پاکستان، بهطور رسمی منعقد شد (PressTV, 2026d; IRNA, ۲۰۲۶). متن این تفاهمنامه، که به دو زبان فارسی و انگلیسی تهیه شده بود، حاوی مفاد کلیدی زیر بود (Xinhua, 2026d; Reuters, ۲۰۲۶):
- توقف دائمی عملیات نظامی در تمام جبههها از جمله لبنان
- بازگشایی فوری تنگه هرمز توسط ایران و رفع محاصره دریایی توسط آمریکا ظرف ۳۰ روز
- آغاز مذاکرات برای توافق نهایی ظرف مدت ۶۰ روز
- تعهد آمریکا به تأمین ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران
- رفع کامل تحریمها بر اساس جدول زمانی مورد توافق
- تعهد به ادامه مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران پس از اجرای کامل مفاد این توافقنامه
این توافقنامه که با میانجیگری پاکستان و با حمایت قطر، عربستان سعودی، ترکیه و مصر بهدست آمد (Al Jazeera, ۲۰۲۶; Sputnik, 2026c)، مورد استقبال گسترده رهبران جهان از جمله سازمان ملل، اتحادیه اروپا، چین، ترکیه، بریتانیا، ژاپن و کویت قرار گرفت (Xinhua, 2026e; UN, ۲۰۲۶). چین نیز با استقبال از این تفاهمنامه، از دو طرف خواست تا «روح توافقنامه اسلامآباد را محترم بشمارند و به تعهدات خود عمل کنند» (Xinhua, 2026e, para. ۳).
با امضای این توافقنامه، جنگ ویرانگر که از ۲۸ فوریه آغاز شده بود، بهطور رسمی پایان یافت و ایران توانست با حفظ دستاوردهای راهبردی خود، از موضع قدرت پای میز مذاکره بنشیند و تعهدات سنگینی را بر آمریکا تحمیل کند که نشاندهندهی تغییر اساسی در معادلات منطقهای به نفع جمهوری اسلامی بود (IRNA, ۲۰۲۶; PressTV, 2026d).
۷. جنگ هرمز؛ تقابل بر سر شاهراه نفتی
با امضای توافقنامه اسلامآباد، انتظار میرفت که تنشهای نظامی بهکلی فروکش کند. اما واقعیت میدانی و اختلافهای تفسیری بر سر مفاد توافق، بهسرعت زمینهساز دور جدیدی از مناقشه شد که در تاریخ معاصر به «جنگ هرمز» معروف گردید (IRNA, ۲۰۲۶; PressTV, 2026e).
۷-۱. اختلاف بر سر کنترل تنگه
یکی از مهمترین بندهای توافقنامه اسلامآباد، تعهد ایران به بازگشایی تنگه هرمز بود (Xinhua, 2026d; Reuters, ۲۰۲۶). بر اساس بند پنجم این تفاهمنامه، ایران متعهد شده بود که «ترتیباتی را با حداکثر تلاش خود برای عبور ایمن کشتیهای تجاری، بدون هزینه فقط برای ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس، اتخاذ کند» و همچنین با سلطنت عمان برای «تعیین اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، مطابق با حقوق بینالملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز» گفتوگو کند .
با این حال، آمریکا که در این بند برای او نقشی تعریف نشده بود، با استناد به «تضمین آزادی کشتیرانی» و «حفظ امنیت بینالمللی»، مداخله در این موضوع را آغاز کرد (White House, ۲۰۲۶; CNN, ۲۰۲۶). دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، بر «بازگشایی کامل، فوری و ایمن» تنگه تأکید داشت و هرگونه دریافت عوارض یا تغییر در مدیریت تنگه را «نقض روح توافقنامه اسلامآباد» و «اخاذی از جامعه بینالمللی» تلقی کرد (White House, ۲۰۲۶; Bloomberg, ۲۰۲۶). در مقابل، ایران با تکیه بر حاکمیت خود بر این آبراه مشترک با عمان، هرگونه مداخله خارجی را رد کرد و بر اجرای توافق بر اساس بند پنجم تفاهمنامه پای فشرد (IRNA, ۲۰۲۶; Tasnim, 2026a).
این اختلاف، بهسرعت به بنبست دیپلماتیک انجامید و مذاکرات برای تعیین اداره آینده تنگه، با کارشکنیهای آمریکا مواجه شد. در حالی که ایران و عمان برای تعیین «اداره آینده و خدمات دریایی» آماده گفتوگو بودند، آمریکا با اعمال فشار بر عمان و دیگر کشورهای حاشیه خلیجفارس، تلاش کرد تا ایران را به پذیرش مدیریتی که منافع واشنگتن را تأمین کند، وادار سازد .
۷-۲. از مذاکره تا تقابل نظامی
کارشکنیهای آمریکا و عدم پایبندی واشنگتن به روح توافقنامه اسلامآباد، ایران را به واکنش واداشت. ایران اعلام کرد که تا زمانی که این بیتعهدیها ادامه دارد، «هیچ کشتی تجاری یا نفتکشی بدون اجازه و نظارت نیروهای مسلح ایران نمیتواند از تنگه عبور کند» و این آبراه تحت کنترل کامل ایران است . از سوی دیگر، آمریکا که مداخله خود در این موضوع را با هدف «تضمین آزادی کشتیرانی» توجیه میکرد، محاصره دریایی خود را تشدید کرد و تأکید داشت که میتواند آن را بهطور نامحدود ادامه دهد (White House, ۲۰۲۶; Sputnik, 2026d).
«جنگ هرمز» در واقع با همین اختلاف و تقابل ارادهها آغاز شد. از منظر تحلیلگران، ماهیت این مرحله از مناقشه، تفاوتی بنیادین با «جنگ رمضان» داشت. در جنگ هرمز، جنگافروزیِ مستقیم آمریکا کاهش یافته بود، و راهبرد اصلی او این بود که با فشار اقتصادی و نظامی، ایران را وادار به عقبنشینی از حقوق حاکمیتی خود کند (Bloomberg, ۲۰۲۶; Reuters, ۲۰۲۶).
در مقابل، ایران با انسداد تنگه هرمز و اعمال کنترل کامل بر آن، فشار قابلتوجهی بر اقتصاد جهانی و بهویژه بر کشورهای حوزهی خلیجفارس و متحدان غربی آنها وارد آورد. این انسداد، یک طرف معادله بود و ایران توانست با استفاده از این اهرم فشار، قدرت چانهزنی خود را در مذاکرات حفظ کند و آمریکا را با این واقعیت مواجه سازد که مداخله در امور حاکمیتی ایران، پیامدهای سنگینی برای منافع واشنگتن و متحدانش در منطقه به همراه خواهد داشت (PressTV, 2026e; IRNA, ۲۰۲۶).
بدینترتیب، «جنگ هرمز» به کارزار فشار اقتصادی و نظامی تبدیل شد که مرزهای توافقنامه اسلامآباد را به چالش کشید و نشان داد که پایان یک جنگ، لزوماً به معنای پایان مناقشه نیست، بهویژه زمانی که یکی از طرفین (آمریکا) با هدف حفظ اهرمهای فشار خود، بهجای پایبندی به مفاد توافق، به دنبال تغییر قواعد بازی است (Foreign Affairs, ۲۰۲۶; Al Jazeera, 2026a).
۸. تحلیل: بازنگریِ نظریهی هانتینگتون
۸-۱. جایی که هانتینگتون درست میگفت
نظریهی هانتینگتون بهدرستی تشخیص داد که گسلهای تمدنی صرفاً مفاهیمیِ تحلیلیِ مناسب نیستند، بلکه محرکهاییِ فعال برایِ مناقشهاند. مناقشهی ایران و آمریکا این واقعیت را با وضوحیِ شگفتآور بهنمایش میگذارد. ایالات متحده، بهعنوانِ نمایندهی تمدنِ غرب، و ایران، بهعنوانِ دولتِ هستهایِ تمدنِ اسلام، در مناقشهای درگیرند که از ژئوپلیتیکِ صرف فراتر میرود (Yán Zhènshēng, ۲۰۲۶).
واکنشِ متحدانِ غربی—انگلیس، کانادا، استرالیا و دیگران—این ارزیابی را تقویت میکند. علیرغمِ بحثبرانگیز بودنِ حقّانیّتِ حملات، این کشورها تقریباً بهطورِ خودکار با آمریکا همراستا شدند که ناشی از «ارزشها، نه صرفاً منافع» بود (Pang, ۲۰۲۶).
۸-۲. جایی که هانتینگتون اشتباه میگفت
با این حال، تجربهی ایران شکافِ انتقادیِ دیگری را در چارچوبِ هانتینگتون آشکار میسازد. هانتینگتون اساساً گسلهای تمدنی را مناطقِ درگیریِ اجتنابناپذیر تلقی میکرد و مناقشه را پیامدیِ ازپیشتعیینشده میدانست. او سه نکتۀ اساسی را در نظریۀ خود یا نادیده گرفته یا به اندازۀ کافی بر آن تأکید نکرده بود:
- اگرچه هانتینگتون بهدرستی محلِ وقوعِ تنشهای تمدنی را شناسایی کرده، اما نقش رفتار قدرتطلبانه را در وقوع جنگ و بردخورد میان تمدنها را بهخوبی تبیین نمیکند.
- هانتینگتون محل وقوع تنشهای تمدنی را تنها در مرزهای جغرافیایی ترسیم میکند. درحالی که این تنشها میتوانند توسط نهادهای تابع به درون مرزها منتقل شوند
- هانتینگتون نتوانست پتانسیلِ دگرگونکنندهی رهبری—بهویژه رهبریِ آرمانگرا و مبتنی بر ارزشها—را در تعیینِ معنایِ رویاروییِ تمدنی و همچنین پیامدهای آن تبیین کند.
تجربهی ایران همچنین بُعدی را معرفی میکند که هانتینگتون آن را از دیدگاه سکولاریسم نمیتوانست پیشبینی کند: قدرتِ شهادت بهعنوانِ یک ابزارِ راهبردی. شهادتِ رهبرِ معظم در جنگِ رمضان، بهجایِ تضعیفِ نظام، موجی از خروشِ ملی و خونخواهی ایجاد کرد که نه تنها ارادهی مقاومت را چندینبرابر ساخت، بلکه پیامِ تداومِ راه را به دشمنان مخابره نمود. این همان پویاییای است که در سنتِ عاشورا، «قیامِ توّابین» و «مختارِ ثقفی» ریشه دارد.
۹. نتیجهگیری
این پژوهش با کاربست و بازنگری در نظریهی «گسلهای تمدنی» ساموئل هانتینگتون، نشان داد که مناقشهی دیرپای ایران و ایالات متحده را نمیتوان صرفاً به یک اختلافِ زودگذرِ ژئوپلیتیک یا سوءتفاهمِ دیپلماتیک فروکاست؛ بلکه این رویارویی، تجلیِ فعالشدنِ یکی از عمیقترین گسلهای تمدنیِ جهانِ معاصر میان «تمدن اسلام» و «تمدن غرب» است. با این حال، دستاوردِ نظری و تحلیلیِ این مقاله اثبات کرد که بر خلاف جبرگراییِ ذاتگرایانهی هانتینگتون، صرفِ وجودِ مرزهای تمدنی لزوماً به برخوردِ قهرآمیز ختم نمیشود، بلکه این «انرژیِ قدرتطلبیِ هژمونیک» است که گسلِ خاموش را به کانونِ زلزلههای ویرانگرِ ژئوپلیتیکی، تحریمهای فلجکننده و تجاوزهای نظامی بدل میسازد.
بررسیِ سیر تحولاتِ پس از انقلاب اسلامی—از دفاع مقدس هشتساله تا جنگ دوازدهروزه، مقاومت در برابر توطئههای براندازیِ نرم در کودتای دیماه ۱۴۰۴، و در نهایت پاسخِ راهبردی و بیسابقهی عملیات «وعدهی صادق ۴» در جریان جنگ رمضان و تقابل در جنگ هرمز—نشان میدهد که تجربهی ایران از یک الگویِ متمایز و استثنایی پیروی کرده است. مقایسهی تطبیقیِ سرنوشت ایران با کشورهایی نظیر عراقِ عصرِ صدام و افغانستانِ طالبان، «نقشِ تعیینکنندهی رهبریِ آرمانگرا و دکترینِ تابآوریِ نامتقارن» را بهعنوان حلقهی مفقوده در نظریههای روابط بینالملل و جامعهشناسیِ سیاسی برجسته میسازد؛ عاملی که توانست مناقشهی تحمیلی را از سرنوشت محتومِ «فروپاشی و سلطهپذیری» به «تعالیِ ملی، تثبیتِ بازدارندگی و تحمیلِ توازنِ قوا» تغییر جهت دهد.
افزون بر این، پژوهش حاضر نشان داد که تقابلهای تمدنی، مقولاتی صرفاً مادی، سکولار و محصور در مرزهای جغرافیایی نیستند. فرآیندِ بازتولیدِ قدرت در ساختار جمهوری اسلامی پس از آزمونهای سختِ نظامی، انتقال سریع و منسجم رهبری و اتکا به فرهنگ ایثار و شهادت، ظرفیتی راهبردی و تمدنی از دل سنتهای هویتی-دینی آزاد کرد که در دستگاههای محاسباتی و مادیِ غرب قابل ارزیابی نبود. در واپسین تحلیل، امضای توافقنامههای آتشبس و مناقشاتِ پسینی مانند «جنگ هرمز» اثبات میکند که مهار چهرهی ویرانگرِ گسل تمدنی، نیازمندِ مهارِ خویِ قدرتطلبی و بهرسمیت شناختنِ حقوق حاکمیتی و هویت مستقل تمدنهای غیرغربی است؛ در غیر این صورت، گسلِ تمدنی با تغییر تاکتیکها از میدان نظامی به کارزار فشار اقتصادی و ژئوپلیتیک، همچنان پویا، فعال و بازدارنده باقی خواهد ماند.
فهرست منابع
Abrahamian, E. (2021). Oil crisis in Iran: From nationalism to coup d’état. Cambridge University Press.
Al Jazeera. (2026a, June 25). Iran-US tensions rise over Hormuz Strait. Al Jazeera.
Al Jazeera. (2026b, May 15). Pakistan mediates US-Iran ceasefire talks in Islamabad. Al Jazeera.
Bloomberg. (2026, June 28). Iran seeks billions in Hormuz transit fees. Bloomberg.
CCTV+. (2026, January 16). Iran condemns foreign-backed riots. CCTV+.
China Daily. (2026, January 25). Over 3,000 killed in Iran riots. China Daily.
CNN. (2026, June 30). US says Iran violating spirit of Islamabad Agreement. CNN.
Dawn. (2026, May 10). Pakistan steps up diplomatic efforts to end Iran-US war. Dawn.
Foreign Affairs. (2026, July 5). The Strait of Hormuz: A new phase in the Iran-US conflict. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/2026/07/05/hormuz-iran-us
Huntington, S. P. (1993). The clash of civilizations? Foreign Affairs, 72 (3), 22-49.
Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. Simon & Schuster.
IRIB. (2026, January 28). Supreme Leader: The December riots failed to undermine national unity. IRIB News. https://www.irib.ir/2026/01/28/supreme-leader-december-riots
IRNA. (2026, June 18). Iran, US sign Islamabad Agreement. Islamic Republic News Agency. https://www.irna.ir/2026/06/18/islamabad-agreement
Mehr News Agency. (2026, March 9). IRGC launches 30th wave of Operation ‘True Promise-4’. https://en.mehrnews.com/news/242466/IRGC-launches-30th-wave-of-Operation-True-Promise-4
Mehr News Agency. (2026b, January 24). Over 250 schools destroyed in recent riots. Mehr News Agency. https://en.mehrnews.com/news/241500/iran-riots-schools-destroyed
Pang, X. (2026, March 3). US-Iran conflict: Ripple effects across domains amid civilizational clash. CGTN. https://news.cgtn.com/news/2026-03-03/Civilizational-clash-US-Iran-war-reshapes-world-order-1LdqEbQydJm.html
Pentagon. (2026, June 29). Statement on freedom of navigation in the Persian Gulf. U.S. Department of Defense. https://www.defense.gov/2026/06/29/persian-gulf-statement
PressTV. (2026a, January 15). US, Israel behind recent riots: Intelligence Ministry.
PressTV.
PressTV. (2026b, January 26). Official: 3,117 killed in December riots. PressTV.
PressTV. (2026c, April 9). Iran accepts ceasefire, US calls for negotiations. PressTV.
PressTV. (2026, March 17). Iran : la 57e vague de l’opération Vraie promesse IV s’est achevée avec succès. https://french.presstv.ir/Detail/2026/03/17/765485/Iran—la-57e-vague-de-l%E2%80%99op%C3%A9ration-Vraie-promesse-IV-s%E2%80%99est-achev%C3%A9e-avec-succ%C3%A8s
PressTV. (2026d, June 18). Islamabad Agreement signed: End of Iran-US war.
PressTV.
PressTV. (2026e, June 28). Iran: Hormuz Strait to remain under Iranian military management. PressTV. https://www.presstv.ir/Detail/2026/06/28/765900/iran-hormuz-management
Rashid, G. (2024, January 7). Martyr Soleimani laid the foundations of the Islamic Republic’s regional power.
KHAMENEI.IR. https://english.khamenei.ir/print/10445/Martyr-Soleimani-laid-the-foundations-of-the-Islamic-Republic-s
Reuters. (2026, May 20). Pakistan hosts landmark US-Iran talks. Reuters. https://www.reuters.com/world/2026/05/20/pakistan-us-iran-talks
Saba News Agency. (2026, June 15). Aref: Iran’s victory due to wise, precise leadership of Ayatollah Mojtaba Khamenei. Saba News Agency.
Sputnik. (2026a, January 10). Iran: Economic protests turn violent. Sputnik.
Sputnik. (2026b, January 18). Iran says foreign-backed rioters used weapons.
Sputnik.
Sputnik. (2026c, June 16). Qatar, Saudi Arabia support Islamabad Agreement.
Sputnik. https://sputniknews.com/20260616/islamabad-agreement-1156789.html
Sputnik. (2026d, June 30). US warns Iran over Hormuz Strait blockade.
Sputnik. https://sputniknews.com/20260630/us-iran-hormuz-1156890.html
Tasnim. (2026a, June 27). Iran: Hormuz Strait passage to require fees. Tasnim News Agency. https://www.tasnimnews.com/2026/06/27/iran-hormuz-fees
Tasnim. (2026b, January 20). IRGC: Riots part of enemy’s plot to disintegrate Iran. Tasnim News Agency. https://www.tasnimnews.com/2026/01/20/iran-riots-enemy-plot
UN. (2026, June 18). UN welcomes Iran-US agreement. United Nations News.
US Navy. (2026, June 29). Fifth Fleet monitors Hormuz Strait developments. U.S. Naval Forces Central Command. https://www.navy.mil/2026/06/29/fifth-fleet-hormuz
Vatanka, A. (2020). Iran and its Arab neighbors after Soleimani. Middle East Institute. https://www.mei.edu
Wawolang, F. X. (2026, March 5). Perang Iran–Israel: Siapa lebih dulu kehabisan napas? [Iran-Israel War: Who runs out of breath first?]. Republika.
White House. (2026, June 29). Statement by the President on the Strait of Hormuz. The White House. https://www.whitehouse.gov/2026/06/29/hormuz-statement
Xinhua. (2026a, January 12). Iran’s currency hits record low amid protests. Xinhua News Agency. http://www.xinhuanet.com/2026/01/12/iran-currency-low
Xinhua. (2026b, January 16). Iran says foreign intelligence behind unrest. Xinhua News Agency. http://www.xinhuanet.com/2026/01/16/iran-intelligence-unrest
Xinhua. (2026c, January 30). Iranian leader calls for economic reforms after unrest. Xinhua News Agency. http://www.xinhuanet.com/2026/01/30/iran-economic-reforms
Xinhua. (2026d, June 18). Islamabad Agreement: Full text. Xinhua News Agency.
http://www.xinhuanet.com/2026/06/18/islamabad-agreement-full-text
Xinhua. (2026e, June 18). China welcomes Iran-US agreement, calls for mutual respect. Xinhua News Agency. http://www.xinhuanet.com/2026/06/18/china-welcomes-iran-us-agreement
Yán Zhènshēng (2026, March 3). [Does the US-Iran war validate the clash of civilizations theory?]. China Times.
[1] جاهطلبیِ قدرتهایِ مسلط برای تحمیلِ ارادهی خود، گسترشِ نفوذ و تأمینِ منافعِ خویش در فراسوی مرزهایِ تمدنی
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
