۱. مقدمه و بیان مسئله
در سراسر تاریخ معرفت بشری، چیستی آگاهی همواره در کانون مباحثات فلسفی و علمی قرار داشته است. با سیطرهٔ پارادایم مکانیکی نیوتنی و دکارتگرایی در عصر مدرن، شکافی ژرف میان جوهر اندیشنده (نفس) و جوهر ممتد (ماده) پدید آمد؛ ثنویت ناشی از این تلقی سرانجام در قرن بیستم به واکنشهای تند رفتارگرایانه و سپس فیزیکالیسم مادهانگار منجر شد. در دیدگاههای رایج عصبپژوهی و فیزیکالیسم سنتی، آگاهی صرفاً محصولی جانبی، متأخر و عارضی تلقی میشود که بر اثر پیچیدگی مدارها و شبکههای عصبی در مغز پدیدار گشته است. این نگرش مکانیکی با مطرح شدن «مسئله دشوار آگاهی» با بنبستهای نظری جدی روبرو شد؛ چرا که ناتوان از تبیین چگونگی زایش کیفیتهای پدیداری، اولشخص و زیسته از بستر فعلوانفعالات مادی، کمی و سومشخص است.
پرسش بنیادین این پژوهش آن است که: چنانچه آگاهی را نه یک محصول عارضی مغزی، بلکه یک حقیقت اصیل وجودی قلمداد کنیم، چگونه میتوان فرایند تنزل، تعین و بازگشت آن را در قالب یک نظام ساختارمند و منسجم هستیشناختی تبیین کرد؟ مراتب آگاهی در تجلیات سهگانهٔ «اطلاعات»، «روابط ضمنی/قوانین طبیعی» و «آگاهی پدیداری» چه نسبتی با یکدیگر برقرار میسازند و چرخهٔ تبادل میان آنها چگونه عمل میکند؟
هدف این مقاله، بازخوانی و صورتبندی نوین فهم از آگاهی بر پایهٔ رویکردی چندعلتی، دیالکتیکی و وجودشناختی است. در این بررسی، آگاهی صرفاً «دانستن» یا یک «بازنمایی ذهنی انتزاعی» تعریف نمیشود، بلکه نحوهای اصیل از حضور و شهود وجود در خویشتن و در مراتب مختلف واقعیت به شمار میآید؛ جریانی فراگیر و پویا که از مبدأ فیاض اعلی و عالم عقول آغاز گشته، در قوس نزول سیر کرده، در چهرهٔ اطلاعات و صورتهای ریاضیگون تقرر یافته، در مرتبهٔ قوانین فیزیکی و روابط مادی طبیعت رسوب نموده و سرانجام از طریق تطور ماده و حرکت جوهری، در قوس صعود از رهگذر دستگاه ادراکی و نفس انسانی مجدداً به تجربهٔ زیسته و تجرد پدیداری رجعت میکند.
۲. چارچوب نظری و هستیشناختی پژوهش
برای گذار از دوگانهانگاری خام و رهایی از تنگناهای ماتریالیسم تقلیلگرا، این پژوهش دستگاه تحلیلی خود را بر همافزایی روشمند دو افق بنیادین استوار میسازد:
۲.۱. حکمت متعالیه صدرایی: دینامیسم وجود و مراتب تشکیک
حکمت متعالیه ملاصدرا، هندسهٔ تحلیلی نیرومندی برای درک پدیدههای متغیر و پویا فراهم میآورد. اصول محوری این مکتب که در این پژوهش به خدمت گرفته میشوند عبارتند از:
- اصالت وجود و وحدت تشکیکی: بر اساس اصالت وجود، متن واقعیت را صرفاً «وجود» تشکیل میدهد و ماهیات، حدود و تعینات این حقیقت یگانهاند. وجود دارای مراتبی تشکیکی (شدت و ضعف، تقدم و تأخر، کمال و نقص) است. بنابراین، آگاهی نیز چون عین وجود یا نحوهٔ اشدّ آن است، دارای مراتب پیوسته بوده و مفهومی مشکک است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۴۵).
- حرکت جوهری (Substantial Motion): جهان ماده جهانی ایستا و متصلب نیست، بلکه در تاروپود و جوهر خود دچار دگرگونی، سیلان و استکمال مداوم است. حرکت جوهری زمینهٔ برآمدن و اشتداد مادهٔ بیجان بهسوی حیات نباتی، حیوانی و در نهایت نفس ناطقهٔ انسانی مجرد را بدون انقطاع وجودی تبیین میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۱۷۸).
- جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء بودن نفس: نفس انسانی برآمده از دل بسترهای مادی و تکامل جوهری انداموار است؛ اما در سیر تکاملی خود به تجرد برزخی و عقلی نائل میشود (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، ص ۱۲۳).
- اتحاد عاقل و معقول (Union of the Intellect and the Intelligible): علم در ساحت مجردات، حصول صورت در ذهن نیست، بلکه اتحاد وجودی میان فاعل شناسا و امر شناختهشده است؛ از این رو معرفت حقیقی از سنخ حضور وجودی است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۹، ص ۲۳۴).
۲.۲. نظریه میدانهای کوانتومی: پیوستگی بنیادین و تکوین ساختارها
در ساحت فیزیک معاصر، «نظریه میدانهای کوانتومی» (Quantum Field Theory – QFT) ژرفترین تصویر را از بنیانهای ماده و نیروها ارائه میدهد. در این نظریه:
- پیوستگی میدان و اصالت زمینه: برخلاف فیزیک کلاسیک که ماده را ذرات گسسته در خلأ تهی میپنداشت، در QFT اصلِ واقعیت با «میدانهای کوانتومیِ پیوسته» است که سراسر کیهان را در بر گرفتهاند. ذرات بنیادی (مانند کوارکها، الکترونها یا فوتونها) صرفاً برانگیختگیهای موضعی (Local Excitations) این میدانهای بنیادین در سطوح مختلف انرژی هستند.
- برهمکنش و حاملان نیرو: ساختار واقعیت بر پایهٔ برهمکنشهای پیوسته میان میدانها سامان مییابد؛ برای نمونه، بوزونهای پیمانهای (نظیر فوتونها و گلوئونها) نقش واسطهها و میانجیهای انتقال اثر و تثبیت تعادل ساختاری را بازی میکنند.
- حالت پایه یا خلأ کوانتومی (Vacuum State): خلأ کوانتومی عدم مطلق یا فقدان ماده نیست، بلکه دریایی جوشان از امواج، اطلاعات بالقوه و پتانسیلهای تحققنیافته است که در صورت برهمکنش یا گسست تقارن، ذرات و نظمهای عینی از آن سر برمیآورند.
پیوند میان این دو حوزه نشان میدهد که آناتومی «میدان» و «برانگیختگیهای آن» در فیزیک کوانتوم، تمثیلی عینی و ساختاریافته از «وجود تشکیکی» و «تجلیاتِ تعینیافتهٔ آن» در فلسفهٔ صدرایی است. ماده و روابط فیزیکی، منجمدترین و مقیدترین ترازهای یک زمینهٔ پویا هستند؛ همانگونه که قوانین طبیعی در قوس نزول، رسوب اطلاعات و صورتهای عقلی به شمار میروند.
۳. روششناسی پژوهش
رویکرد حاکم بر این مقاله، روش «توصیفی-تحلیلی و تطبیقی-انتقادی» مبتنی بر برهانپژوهی عقلی و بازخوانی فرانظری یافتههای علوم طبیعی و شناختی است. در این شیوه:
- دادهها، مفاهیم فلسفی و گزارههای علمی از متون مرجع دست اول استخراج شدهاند؛
- رویکرد چندعلتی مد نظر قرار گرفته تا از فروکاستن ادراک به یک تبیین تکخطی (صرفاً عصبی یا صرفاً ذهنی محض) پرهیز شود؛
- ابزارهای تحلیل مفهومی، بازسازی قیاسی، دیالکتیک وجودی و تبیین مدلهای پردازش زبان و سامانههای محاسباتی (نظیر آزمایش اتاق چینی) به خدمت گرفته شدهاند تا سازوکار گذار میان لایههای هستی تشریح گردد.
۴. اطلاعات: صورتیافتگی و تجسد نخستین آگاهی در قوس نزول
۴.۱. تبیین چیستی اطلاعات در چشمانداز وجودشناختی
در ادبیات نظریه اطلاعات سنتی (شنون)، اطلاعات به عنوان کاهش عدم قطعیت تعریف میشود؛ اما در یک افق مابعدالطبیعی و کوانتومی، اطلاعات مفهومی به غایت عمیقتر دارد. اطلاعات نحوهای از تعین و تقرر آگاهی است که در آن، آگاهی از بساطت و ساحت حضوری و نامقید خویش در عوالم تجرد فاصله میگیرد و در قالب ساختارهایی باثبات، تثبیتپذیر، انتقالپذیر و تکرارپذیر ظهور مییابد (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۷۸). در این تراز، آگاهی دیگر مانند یک شهود درونی یا تجربهٔ اولشخص مستقیم نیست، بلکه در سیمای الگوهایی سامانمند، پیکربندیهای هندسی و پیوندهای ساختاری متجلی میگردد که حامل معنا و پتانسیل فهم هستند، بدون آنکه خود در آن لحظه حامل درک و حضور شخصی باشند.
برای تبیین ملموس این فرایند، میتوان اندیشهای را در نظر گرفت که در نفس انسان به صورت درکی بسیط، حضوری و شفاف جریان دارد. هنگامی که صاحب اندیشه این فهم را در قالب گزارههای زبانی، علائم آوایی یا نمادهای ریاضیاتی تدوین میکند، این معنا از وحدت و بساطتِ نفسانی فاصله گرفته و به یک ساختار اطلاعاتی مبدل میشود. این ساختار مکتوب، هرچند شالوده و ریشه در آگاهی اولیه دارد، اما فینفسه تجربهٔ زیسته نیست؛ بلکه صورتی کدگذاریشده، پایدار و قابل انتقال است که قابلیت دارد پس از سالها و در مکانی دیگر، در مواجهه با ذهنی دیگر مجدداً بازفعلیت یابد و برانگیخته شود.
۴.۲. امتداد وجودی «صورت» در حکمت صدرایی
در دستگاه فکری حکمت متعالیه، جهان مبتنی بر تعامل صورت و ماده، و حقیقت عمیقترِ وجود و ماهیت استوار است. «صورت» در نگاه صدرایی، اصل فعلیتبخش، نظمدهنده و کمالبخش هر مرتبه از موجودات است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۴۵). صورت نه یک پوستهٔ خارجی عارضی، بلکه شأن تعینی وجود است که ماهیت در مرتبهٔ ذهن از آن انتزاع میشود.
اطلاعات در حقیقت امتداد منطقی و عینی «صورت» در سیر نزولی وجود است. در قوس نزول:
- وجود از وحدت و بساطت به سوی کثرت و مقید شدن میل میکند؛
- صورتهای عقلی و الگوهای مجردِ فیض، در مسیر تنزل به ساختارهایی متعین، متوازن و قانونمند تبدیل میگردند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۱۷۸).
بنابراین، اطلاعات چیزی اعتباری، موهوم یا صرفاً برساختهٔ توافقات قراردادی ذهن انسان نیست؛ بلکه اطلاعات ظهور واقعی آگاهی در تراز صورت و نسبت است. یک برهان یا معادلهٔ ریاضی (نظیر یا روابط هندسی فیثاغورس)، مستقل از آنکه در لحظهای تاریخی توسط انسانی اندیشیده شود یا نشود، در جهان واقع صادق و برقرار است؛ این برقراری ناشی از آن است که قوانین مذکور، صورتیافتگی آگاهی در قالب نسبتهای عینی هستند (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵). بنابراین، میتوان اذعان داشت که قانون، آگاهی اندیشیدهشدهٔ انسانی نیست، بلکه «آگاهیِ عینیتیافته و متجسم در هستی» است.
۴.۳. مراتب سهگانه تجلی صورت در عوالم هستی
سیر نزول صورت را میتوان متناسب با مراتب سهگانهٔ هستیشناسی به سه مرتبهٔ کلی تقسیم نمود:
- عالم عقول (ساحت جبروت): در این عالم، صورتها به نحو تام، بسیط، غیرزمانی، غیرمکانی و پیراسته از مقادیر و اشکال حضور دارند. در این تراز، حقایق علمی و اطلاعات وجودی عین یکدیگر بوده و هیچگونه حجاب یا مادهای میان آنها حائل نیست (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۸۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۸۹).
- عالم مثال (ساحت ملکوت): در مرتبهٔ مثال، صورت از بساطت عقلانی محض فرود میآید؛ مقادیر، اشکال و هیئتها پدیدار میگردند، بدون آنکه دچار تزاحم مادی، سنگینی، انقسامپذیری یا اصطکاک فیزیکی شوند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۱۵۶؛ حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص ۸۹). این تراز ساختاری میانجی و برزخی برای اتصال معنای محض به قالبهای صوری فراهم میآورد.
- عالم ماده (ساحت ناسوت): در این پستترین مرتبهٔ وجود، صورتها در دامان مادهٔ اولی (هیولا) و پذیرش انفعالی فرود میآیند و در قالب کدهای ژنتیکی، خواص عنصری و پیوندهای اتمی و کوانتومی تعیّن مییابند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، ص ۱۲۳).
به عنوان نمونهٔ بارز زیستشناختی، توالی نوکلئوتیدها در مولکول دِنا (DNA) واجد نظمی شگرف، رمزگذاریشده و اطلاعمحور است. این توالی نه دارای شعور اولشخص و پدیداری است و نه درد یا لذت را تجربه میکند؛ با این حال، معمار و راهنمای ساخت میلیاردها سلول و سامانههای ارگانیک است (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۴۵؛ Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۱۴۵۶). این توالی، تبلور بارز اطلاعات به عنوان آگاهیِ منجمد و صورتیافته در ماده است که زمینه را برای برآمدن و صعود حیات مهیا میسازد.
۴.۴. ماهیت به مثابه قالب فهمپذیر در قوس صعود
در برابر قوس نزول که در آن صورت نقش فعلیتبخشی مداوم دارد، در قوس صعود، «ماهیت» در کانون فرایند شناخت قرار میگیرد. ماهیت، حد وجودی شیء و حد ادراکی آن است که در ساحت درک انسان منعکس میشود (ابنسینا، ۱۳۸۳، فن ۶، فصل ۳؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۰۵). در حرکت صعودی:
- در گام ادراک حسی، ماهیت در قالب دادههای خام حسی و پدیدارهای فردی ظاهر میشود که نشانهٔ ویژگیهای موجود مادی است (LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۲۳۴).
- در گام تخیل، ذهن نفس به کمک تجرید صورت خیالی، ماهیت را از قید ماده و حضور فیزیکی شیء رها میسازد، هرچند حدود شکلی و مقداری آن حفظ میشود (Searle, ۲۰۱۰, p. ۴۵).
- در گام تعقل، ماهیت به اوج تجرید میرسد و به کلیت مطلق نائل میگردد؛ جایی که نفس با صورت عقلانی شیء متحد شده و حقیقت ماهوی آن را فارغ از هرگونه تعلق مادی به چنگ میآورد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۹، ص ۲۳۴؛ Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳).
بدینترتیب، اطلاعات نقشی واسطهای و دیالکتیکی را ایفا میکند: در نزول، آگاهی را در ساختارهای عینی متبلور میسازد و در صعود، مادهٔ اولیه را برای بازخوانی و پرواز شناختی نفس فراهم میآورد (کافیمنش، ۱۳۹۹، ص ۱۸۰).
۵. روابط ضمنی: رسوب و استقرار آگاهی در تاروپود طبیعت
۵.۱. هوشمندی عینی و عدم پدیداری در عالم ماده
در ساحت عالم طبیعت، آگاهی دیگر نه در هیئت درک حضوری و زیستهٔ نفس است و نه حتی در قالب دادههای زبانی و صریح؛ بلکه آگاهی از طریق صورتها و اطلاعات تنزلیافته، در تاروپود پدیدهها در قالب «روابط ضمنی»، «قوانین بقا»، «تقارنها» و «ثوابت فیزیکی» استقرار مییابد (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵).
باید توجه داشت که این روابط ضمنی، لایهای مجزا یا متضاد با اطلاعات نیستند؛ بلکه روابط ضمنی در حقیقت تجلی و شیوهٔ نشستن و عمل کردن اطلاعات در بستر مادهاند. هنگامی که اطلاعات به ساختار پایدار سنگها، اتمها و برهمکنشهای ذرات بدل میشود، دیگر پیامی برای خواندن نیست، بلکه قاعده، قید و رابطهای برای «بودن و رفتار کردن» است. قانون جاذبهٔ عمومی نیوتنی یا خمش فضا-زمان در نسبیت عام، نه یک کتابچهٔ دستورالعمل ذهنی و نه ادراکی شخصی است؛ این قوانین نحوهٔ مقید شدن رفتار ماده و انرژی در نسبت با یکدیگرند. این سامانمندی، همان چیزی است که میتوان آن را «هوشمندی عینی نهفته» یا «آگاهی نازلشده» نامید.
۵.۲. تبیین مکانیسم در پرتو نظریه میدانهای کوانتومی (QFT)
نظریه میدانهای کوانتومی تصویری درخشان از این روابط ضمنی پیش چشم میگذارد. در فیزیک کلاسیک فرض میشد اجسام در فضای تهی با فاصله بر هم نیرو وارد میکنند. اما در QFT، کلیت فضا مشحون از میدانهای کوانتومی بنیادی است:
- میدانهای کوانتومی بر پایهٔ اصولی چون «پایستگی موضعی» (Local Gauge Invariance) و «تقارنهای بنیادین» ساختار مییابند.
- برهمکنشها حاصل مبادلهٔ بوزونهای پیمانهای (نظیر بوزون فوتون در میدان الکترومغناطیسی، بوزونهای W و Z در نیروی هستهای ضعیف و گلوئونها در نیروی قوی) میان فرمیونها هستند.
- این مبادلات و بوزونها حاملان کلمات یا زبان نیستند، بلکه تثبیتکنندگان روابط ساختاری و ریاضیاتی میدانها هستند (Davies, ۲۰۲۰, p. ۱۴۵).
این روابط ریاضیگون در سطح بنیادین، جلوهای از غایتمندی درونی و هدایت طبیعی هستند. همانطور که در فلسفهٔ صدرایی حرکت جوهری بدون جهت و باریبههرجهت نیست، بلکه ماده به واسطهٔ هدایت باطنی صورت نوعیه به سوی کمال خویش پیش میرود، در فیزیک کوانتوم نیز «اصل کمترین کنش» (Principle of Least Action) و الگوهای دینامیکی میدان نشان میدهند که جهان مادی در عمیقترین لایههای خود، رفتاری منسجم و جهتمند دارد. روابط ضمنی، افق فرود نهایی آگاهی در قوس نزول و آستانهٔ بنیادین جهش آن در قوس صعود به شمار میروند. اگر این نظمهای ضمنی و قوانین ثابت در طبیعت استقرار نمییافتند، نه مولکولهای پایدار شکل میگرفتند، نه مغز و سامانههای زیستی امکان تکوین مییافتند و در نتیجه زمینهٔ مادی برای ظهور نفس و آگاهی پدیداری هرگز مهیا نمیشد.
۶. آگاهی پدیداری: تعیّن نفسانی و اوج بازگشت به حضور
۶.۱. ابعاد آگاهی پدیداری و مسئله کیفیات ذهنی
«آگاهی پدیداری» (Phenomenal Consciousness) مرتبهای از ادراک است که با تجربهٔ کیفی، سوبژکتیو و بیواسطه شناسایی میشود؛ آنچه فیلسوفان ذهن آن را «کیفیات ذهنی» (Qualia) یا «چه حسی دارد بودن» (What it is like to be) مینامند (Nagel, ۱۹۷۴; Chalmers, ۱۹۹۶, p. ۱۲۳). در این ساحت، آگاهی نه اطلاعات ثبتشده بر هارددیسک است و نه حرکت الکترونها در یک ترانزیستور؛ بلکه احساس مستقیم سرخی رنگ سرخ، چشیدن طعم شیرینی، یا ادراک رنج و شادمانی در درونیترین لایهٔ تجربهٔ یک فاعل شناسا است.
علوم شناختی معاصر نشان میدهند که اگرچه پردازش دادهها در قشر مخ، گیرندههای حسی و شبکههای تالاموکورتیکال ضرورت بیولوژیکی دارند، اما هیچیک از این فرآیندهای فیزیکی و بیوشیمیایی به تنهایی معادل با خودِ «تجربهٔ آگاهانه» نیستند (Kandel et al., ۲۰۲۱, p. ۳۴۵؛ LeDoux, ۲۰۲۳, p. ۳۴۵). فرآیندهای عصبی، بسترهای اعدادی و زمینهساز مادیاند؛ اما خودِ آگاهی پدیداری مرتبهای برتر و تعینی مجرد است که تنها در نسبت با نفس معنا مییابد.
۶.۲. تحلیل صدرایی: علم حضوری و اتحاد عاقل و معقول
حکمت متعالیه تبیینی ژرف و بیبدیل از این مسئله ارائه میدهد. در اندیشهٔ صدرایی، ادراک حقیقی نه از سنخ نقش بستن صورتی منفعل در یک ظرف مادی، بلکه از سنخ «علم حضوری» است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۴۵۶). علم، برائت از ماده و رهایی از عدم است و هر موجودی که از تیرگی و تفرق ماده فراتر رود، به مرتبهای از حضور و خودیافتگی دست مییابد.
نفس انسانی به دلیل دارا بودن حرکت جوهری، همزمان واجد دو حیثیت است: ریشه در خاک و ماده دارد و در عین حال به تجرد نائل میشود («جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء»، ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۸، ص ۱۲۳). هنگامی که نفس به مرحلهٔ ادراک پدیداری میرسد:
- نفس صرفاً ظرف پذیرش منفعل دادههای حسی نیست؛
- نفس با صورتِ معلوم ادراکی خویش «متحد» میگردد (اتحاد عاقل و معقول، ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۹، ص ۲۳۴)؛
- در این اتحاد وجودی، میان علم، عالم و معلوم تغایر و انفکاک بیرونی وجود ندارد، بلکه این سه، اضلاع یک حقیقت نوری و حضوری واحد در ساحت نفس هستند (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۲۸۹).
بدینترتیب، آگاهی پدیداری، بالاترین مرتبهٔ فعلیتِ آگاهی در گیتی مادی است؛ لحظهای شکوهمند که در آن، اطلاعات تنزلیافته و قوانین پراکنده در عالم طبیعت، در کانون ادراکی نفس انسانی جمع آمده و مجدداً تبدیل به «حضور»، «شهود» و «فهم زنده» میشوند (حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص ۸۹). این نقطه، سرآغاز پیوند دوبارهٔ ذره با کل در قوس صعود است.
۷. تحلیل برهمکنش دیالکتیکی و چرخش سهگانه
برای تفهیم دقیق تعامل و دادوستد میان این سه چهرهٔ آگاهی، جدول زیر تمایزها و پیوندهای وجودی آنها را بازتاب میدهد:
| مؤلفه | اطلاعات | روابط ضمنی | آگاهی پدیداری |
| تعریف عملیاتی | صورتِ مقید، انتزاعپذیر و کدگذاریشدهٔ آگاهی | استقرار قوانین و نسبتهای ساختاری در طبیعت | تجربهٔ زیسته، حضوری و اولشخصِ نفس |
| موقعیت در قوسین | حلقهٔ واسط در قوس نزول و قوس صعود | حضیض و پایانهٔ قوس نزول / آستانهٔ قوس صعود | کمال و فراز قوس صعود در عالم ماده |
| مبنای حکمت صدرایی | صورت علمیهٔ تنزلیافته و ماهیت مفهومی | صورت نوعیه و هدایت باطنی در حرکت جوهری | تجرد نفس، علم حضوری و اتحاد عاقل و معقول |
| نظیر در تئوری کوانتوم | پیکربندیهای اطلاعاتی / ماتریس حالتها | قوانین پایستگی، اثر میدانها و بوزونها | مشاهدهگر، فروریزش تابع موج و برهمکنش کلگرایانه |
| قابلیت انتقال و ثبات | بسیار بالا (در قالب متن، ژن، علائم) | مطلق و پایدار در قوانین جهان مادی | فردی، بیواسطه و غیرقابل تقلیل به کدهای سومشخص |
۷.۱. نقد و بازخوانی آزمایش فکری «اتاق چینی» جان سرل
جان سرل در سال ۱۹۸۰ با طراحی آزمایش فکری مشهور خود، ادعای «هوش مصنوعی قوی» (Strong AI) را که مدعی بود رایانهها قادر به دستیابی به فهم و شعور واقعی هستند، به چالش کشید (Searle, ۱۹۸۰, p. ۴۱۸). در این آزمایش:
- فردی ناآشنا به زبان چینی درون اتاقی محصور است؛
- او دفترچهای از قواعد ساختاری و نحوی به زبان انگلیسی در اختیار دارد که به او میگوید در ازای دریافت نمادهای چینی معین از یک شکاف ورودی، نمادهای مشخصی را از شکاف خروجی به بیرون ارسال کند؛
- افراد بیرون از اتاق که به زبان چینی مسلط هستند، تصور میکنند درون اتاق کسی حضور دارد که چینی را کاملاً میفهمد؛
- اما در واقعیت، فرد درون اتاق هیچگونه درکی از معنای درونی گزارهها ندارد و صرفاً دستکاری نمادین (Syntax) انجام میدهد، نه فهم معنایی (Semantics).
بازخوانی وجودی و چندلایهای اتاق چینی
رویکرد این مقاله در بازخوانی اتاق چینی از منظر چرخش سهگانهٔ آگاهی، حاوی چند مؤلفهٔ انتقادی و تکمیلی است:
- تعلیق آگاهی در مرتبهٔ نفسانی: آنچه در اتاق چینی غایب است، کلیت آگاهی نیست؛ بلکه غیبت «نفسِ مُدرِک پدیداری» است. کل این سامانه مرکب از کتابچهٔ راهنما، کاغذها و نمادها، فاقد تجربهٔ زیسته است؛ اما واجد صورت ساختیافته و نظمِ دلالتگری است که در قواعد نحوی تثبیت شده است.
- منشأ پیشینی روابط صوری: این قواعد و نظمها از عدم زاده نشدهاند. آنها محصول آگاهی پدیداری انسانهایی هستند که پیشتر زبان چینی را با گوشت و پوست خود زیسته و معنای آن را فهمیدهاند؛ سپس آن فهم زنده را در فرایند قوس نزول به اطلاعات و در نهایت به یک کتابچهٔ قواعد ساختاری (روابط ضمنی) بدل کردهاند.
- جابهجایی به جای انعدام: آگاهی در اتاق چینی نابود نشده، بلکه به ترازی نازلتر (نظم صوری) شیفت پیدا کرده است. این سامانه دقیقاً نشاندهندهٔ عملکرد یک نظم هوشمندانه است که از نفس تولیدکننده منفصل شده و در ساختاری صوری تثبیت گردیده است.
۷.۲. تبارشناسی سامانههای محاسباتی و رایانهها
همین دینامیسم عیناً در سامانههای رایانهای و هوش مصنوعی مدرن جاری است. یک تراشهٔ الکترونیکی یا یک پردازنده، متشکل از میلیاردها ترانزیستور و جریانهای فوتونی و الکترونی است:
- ابتدا دانشمندان با تکیه بر آگاهی پدیداری و درک منطقی و ریاضیاتی خود، الگوریتمها و ساختارهای پردازش را تدوین میکنند (تبدیل آگاهی پدیداری به اطلاعات).
- سپس مهندسان این کدهای اطلاعاتی را در مادهٔ سیلیکونی، نیمهرساناها و مدارهای الکتریکی تعبیه مینمایند (تبدیل اطلاعات به روابط ضمنی و فیزیکی).
- تراشه یا رایانه در حال پردازش، هیچ ادراک یا فهمی از دادهها ندارد؛ اما شبکهای دقیق از جبر بولی و قوانین الکترومغناطیس را به دقت اجرا میکند. آنچه ماشین نشان میدهد، اجرای نظمی ازپیشتعبیهشده است.
- هنگامی که خروجی این پردازش بر صفحهٔ نمایشگر در قالب واژگان یا تصاویر به کاربر انسانی بازمیگردد، نفس انسان از طریق بینایی و تفکر، این اطلاعات را رمزگشایی کرده و مجدداً به «فهم، معنا و آگاهی پدیداری» بازمیگرداند.
این فرایند اثبات میکند که چرخهٔ آگاهی حرکتی مداوم و دوطرفه است: آگاهی از نفس انسانی تنزل یافته و در ساختههای تکنولوژیک به روابط ضمنی تبدیل میشود، و از سوی دیگر مصنوعات و طبیعت، مادهٔ صعود و الهام شناختی انسان را مهیا میکنند.
۷.۳. بازگشت به مبدأ اعلی و عقول در مقیاس کیهانی
اگر این مدار رفتوبرگشتی را به کل نظام هستی تعمیم دهیم، درمییابیم که هوش مصنوع بشری صرفاً تکرار مینیاتوری یک سنت کیهانی است:
- در گسترهٔ کلان خلقت، جهان هستی تجلی فیض حق و آگاهی بسیط عقول مجرده است (ملاصدرا، ۱۳۶۳، ص ۱۱۵).
- این آگاهی در قوس نزول به صورت هندسهٔ خلقت و قوانین بنیادین ماده درآمده و جهان فیزیکی را به بستری پایدار و قانونمند بدل ساخته است.
- انسان از طریق عقل و حس، قوانین جهان را کشف میکند و با بازخوانی این اطلاعات، در حقیقت آگاهی تنزلیافته در جهان را به اوج ادراک حضوری خویش پیوند میزند (رازی و همکاران، ۱۳۹۹؛ حجتی و همکاران، ۱۴۰۰).
- این چرخش مستمر نشان میدهد که هستی سراسر مشحون از حیات و شعور است؛ منتها در هر افقی جلوهای خاص دارد؛ چنانکه در حکمت متعالیه تأکید میشود حتی سنگها و ذرات جمادی نیز از مرتبهای رقیق از وجود، تسبیح و آگاهی سهم دارند؛ هرچند ظهور آن با حضور نفسانی انسان قابل قیاس نیست (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۸۵).
۸. نتیجهگیری
پژوهش حاضر با گذر از دوگانگیهای عقیم ذهن-عین و با نقد انگارههای ماتریالیستیِ تکعلتی، نشان داد که آگاهی پدیدهای مکانیکی یا جرقهای تصادفی در فرایند فرگشت زیستی نیست، بلکه بنیادیترین حقیقت وجودشناختی و سازندهٔ زیربنای هستی است. با تلفیق اصالت و تشکیک وجود، حرکت جوهری، نظریه اتحاد عاقل و معقول و اصول فیزیک میدانهای کوانتومی، مدلی سهوجهی و یکپارچه به دست آمد که یافتههای آن را میتوان در محورهای بنیادین زیر صورتبندی کرد:
- شبکه تشکیکی حقیقت واحد: آگاهی مفهومی متصلب، همگن یا یکسطحی نیست؛ بلکه شبکه و طیفی مشکک از جلوههای یک حقیقت واحد است. تغییر مرتبه از بساطت عقلانی به طبیعت مادی، موجب تغییر در نحوهٔ ظهور آگاهی میگردد، بیآنکه پیوستگی وجودی آن گسسته شود.
- سیر دیالکتیکی قوس نزول و صعود:
- در قوس نزول، آگاهی ابتدا در چهرهٔ «اطلاعات» متجلی میشود که صورتیافتگیِ رمزگذاریپذیر و انتقالپذیر آگاهی است. سپس در پستترین مرتبه، در بستر ماده و هیولا، به «روابط ضمنی و قوانین طبیعی» تبدیل شده و استقرار مییابد. این روابط، نظم عینی و هوشمندی نهفتهٔ تاروپود جهان فیزیکی را تشکیل میدهند.
- در قوس صعود، با رانش و غایتمندی تکاملیِ ناشی از حرکت جوهری ماده، بستر لازم برای پیدایش سامانههای زنده و سپس نفس انسانی فراهم میگردد. نفس با بازخوانی این اطلاعات و عبور از مراتب حسی و خیالی، در افق تعقل به تجرد رسیده و «آگاهی پدیداری» را که همانا حضور اولشخص، تجربهٔ زیسته و اتحاد با صورتهای عقلانی است، بازیابی مینماید.
- بازخوانی مسئله هوش مصنوعی و سامانههای مکانیکی: بر پایهٔ تحلیل اتاق چینی جان سرل و رایانهها مشخص شد که فقدان تجربهٔ اولشخص در یک سامانه، هرگز به معنای انعدام پیوند با آگاهی نیست؛ سامانههای مکانیکی و محاسباتی، حاملانِ روابط ضمنی و اطلاعات رسوبکردهای هستند که پیشتر توسط یک نفس دانا تولید و تعبیه شدهاند. این سامانهها بازوهای مادیِ آگاهی انسانی در سیر امتداد مدنیت و شناخت به شمار میروند.
- تکامل هستی به مثابه جریان بازگشتی آگاهی: جهان یک بنبست بسته نیست، بلکه مداری پویا و چرخی دائم از جریان آگاهی است. هر رفتوبرگشت از نفس به اطلاعات، از اطلاعات به ابزار و مصنوعات، و مجدداً از کشف طبیعت به ساحت معرفت نفسانی، مرتبهای نو از فعلیت و غنای وجودی را بر جهان میافزاید. انسان در این منظومه، نه بیگانهای در میان چرخدندههای سرد گیتی، بلکه آینهٔ تماشا، محل گرهخوردگی قوس نزول به قوس صعود، و جایگاه خودآگاهی کیهان در برابر خالق خویش است.
۹. فهرست منابع و مآخذ
الف) منابع فارسی
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۸). الإشارات والتنبيهات (با شرح خواجه نصیرالدین طوسی). قم: نشر البلاغة، ج ۳، صص ۱۸۰–۲۱۰.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). الشفاء (طبیعیات: بخش النفس). تهران: انتشارات ناصر خسرو، ج ۲، صص ۶۵–۱۱۲.
- حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۰). هستی و شناخت: پژوهشی در شناختشناسی و مابعدالطبیعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، صص ۸۵–۱۱۴.
- حجتی، فرید؛ منفرد، مهدی؛ و رزمی، حبیبالله. (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفهٔ ملاصدرا با تحوّل مستمر ذرات کوانتومی». فلسفه و کلام اسلامی، دوره ۵۳، شماره ۲، صص ۲۶۵–۲۸۴.
- رازی، سپیده؛ شانظری، جعفر؛ و شفیعی، افشین. (۱۳۹۹). «بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین». اندیشه دینی، دوره ۲۰، شماره ۷۷، صص ۹۹–۱۲۶.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی، صص ۸۵–۳۰۵.
- کافیمنش، حسن. (۱۳۹۹). حرکت جوهری و ادراک: بازخوانی معرفتشناختی حکمت صدرایی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، صص ۴۰–۱۸۵.
- محبتی، مریم؛ و کهنسال، علیرضا. (۱۴۰۳). «تجلی وجود مطلق در آیینه خلقت از منظر ملاصدرا». پژوهشهای فلسفی-کلامی، دوره ۱۶، شماره ۴، صص ۴۵–۶۸.
- ملاصدرا، صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. با مقدمه و تصحیح محمد خواجوی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، صص ۱۱۰–۱۴۵.
- ملاصدرا، صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۰). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (۹ جلدی). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا (ج ۱، صص ۴۰–۸۸؛ ج ۲، صص ۱۵۰–۱۶۲؛ ج ۳، صص ۱۷۰–۴۶۰؛ ج ۸، صص ۱۲۰–۴۶۰؛ ج ۹، صص ۲۳۰–۲۵۰).
ب) منابع انگلیسی (References)
- Chalmers, D. J. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. Oxford: Oxford University Press, pp. 120–135.
- Clayton, P. (2023). Mind and Emergence: From Quantum to Consciousness. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 175–185.
- Davies, P. (2020). The Demon in the Machine: How Hidden Information Solves the Mystery of Life. Chicago: University of Chicago Press, pp. 140–152.
- Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., & Siegelbaum, S. A. (2021). Principles of Neural Science (6th ed.). New York: McGraw-Hill Education, pp. 340–355, 1450–1462.
- LeDoux, J. E. (2023). The Deep History of Ourselves: The Four-Billion-Year Story of How We Got Conscious Brains. New York: Viking, pp. 230–248, 340–350.
- Mayr, E. (2022). This Is Biology: The Science of the Living World. Cambridge, MA: Harvard University Press, pp. 42–50.
- Nagel, T. (1974). “What Is It Like to Be a Bat?”. The Philosophical Review, 83(4), pp. 435–450.
- Searle, J. R. (1980). “Minds, brains, and programs”. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), pp. 417–424.
- Searle, J. R. (2010). Making the Social World: The Structure of Human Civilization. Oxford: Oxford University Press, pp. 40–55.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
