زمینههای بحران و طرح مسئله
خاورمیانه در سده بیستم و سالهای آغازین سده بیستویکم همواره عرصه رویاروییهای تمدنی و بحرانهای هویتی بوده است. فروپاشی امپراتوری عثمانی، ورود امواج تجدد و رواج الگوهایی چون ناسیونالیسم عربی، سوسیالیسم و لیبرالیسم، زیست سیاسی و اجتماعی جهان اسلام را دگرگون کرد. در این میان، نقطه عطف تعیینکننده، شکست سنگین دولتهای عربی در جنگ ششروزه ۱۹۶۷ بود؛ رویدادی که به تعبیر دکتر حمید عنایت، مشروعیت ملیگرایی ناصریستی و جریانهای حاکم را فروپاشید و راه را برای بازگشت جوامع به ریشههای ایمانی هموار ساخت.
در چنین فضایی، سنت شیعی که قرنها زیر فشار ساختارهای حاکم و در سایه ضرورتهای تقیه، مشی باطنی، فقه فردی و شکیبایی انفعالی را پیشه کرده بود، دستخوش چرخشی معرفتی شد. با هدایت اندیشمندان و فقیهانی چون امام خمینی و شهید سید محمدباقر صدر، تشیع از یک مذهب فقهی یا طریقت عرفانیِ چشمبهراه، به یک «طرحواره سیاسی-تمدنی» دگرگون گشت. با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ در ایران، این اندیشه در قالب یک دولت-ملت مدرن نهادینه شد و با گذشت زمان، مبانی آن در قالب شبکهسازی منطقهای مرزها را درنوردید.
با وجود اهمیت این پدیده، تحلیلهای رایج دانشگاهی و رسانهای اغلب دچار دو نگاه تقلیلگرایانه شدهاند:
نخست، رویکردهای دروندینی و صرفاً تبلیغی که این روند را تنها بر پایه تقدیر حتمی الهی، حقانیت ذاتی و تفوق فراطبیعی تبیین میکنند و الزامات عینی، فشارهای مادی و بسترهای اجتماعی را نادیده میگیرند.
دوم، رویکردهای شرقشناسانه و واقعگرایی خام که کل این جریان را به ابزار توسعهطلبی ژئوپلیتیک یک دولت و احیای هژمونی سنتی ایران فروکاسته و از درک عمق هویتی، نمادهای معنایی و پیوندهای ایمانی نیروهای محرک آن عاجز میمانند.
مسئله اصلی در این واکاوی، فهم دقیق سازوکار تبدیل هویت شیعی به یک قدرت راهبردی و تمدنی در چارچوبی چهارسطحی است؛ پیوند زدن مبانی کلامی، فرایندهای جامعهشناختی، خوانشهای فلسفه تاریخ و تجلیات ژئوپلیتیک، ضمن حفظ نگاهی انتقادی به هزینهها، موانع و محدودیتهای ملموس این مسیر.
جریانشناسی پژوهشها و ادبیات موضوع
مطالعات انجامشده درباره نقش سیاسی تشیع و شکلگیری جبهه مقاومت را میتوان در سه دسته دستهبندی کرد:
دسته نخست، دیدگاه متفکران اسلامی و پژوهشگران اندیشه شیعی است. حمید عنایت در «اندیشه سیاسی در اسلام معاصر» نشان میدهد که چگونه تشیع با اتکا به مفاهیمی نظیر شهادت و جهاد توانست خلأ ناشی از زوال ناسیونالیسم را پر کند. همچنین عبدالجواد فلاحی، گذار از فقه فردی به فقه حکومتی را گامی ناگزیر در ادغام هویت مذهبی با ساختار اداره جامعه برمیشمارد. نقطه قوت این دسته در ژرفای کلامی آن است، هرچند تحلیل ابعاد مادی، رقابتهای تسلیحاتی و هزینههای اقتصادی در آن کمتر پرداخته شده است.
دسته دوم، آثار شرقشناسان و تحلیلگران روابط بینالملل در غرب است. ولینصر در کتاب «خیزش شیعه» تجدید حیات شیعه را حاصل دگرگونی توازن قدرت، سقوط رژیم بعث عراق و بهرهگیری عملگرایانه ایران از شکافهای مذهبی منطقه ارزیابی میکند. در رویکردی موازی، فرد هالیدی تحولات خاورمیانه را با عینک اقتصاد سیاسی، درآمدهای نفتی و تضاد منافع نخبگان میسنجد و باورهای فرجامشناختی را روبنایی برای بازتولید قدرت میداند. این بررسیها با وجود برخورداری از دادههای تجربی غنی، پیوندهای فراملی و انگیزههای معنایی را به منفعتگرایی صِرف تقلیل میدهند.
دسته سوم، نظریهپردازان حوزه تمدنی هستند که شاخصترین چهره آنان، ساموئل هانتینگتون با ایده «برخورد تمدنها» است. هانتینگتون مرزهای ناآرام تمدن اسلامی را ناشی از تقابل هویتی ذاتگرایانه با غرب میداند، اما نظریهاش به دلیل نادیده گرفتن تکثر درونی تمدنها، تضاد منافع ملی و پویاییهای سیاسی دچار آسیب ذاتگرایی است.
نوآوری بررسی حاضر در فرارفتن از این دیدگاههای تکبعدی و تلفیق مبانی کلامی با واقعیتهای جامعهشناختی، فشارهای مادی و الزامات عینی ژئوپلیتیک در یک دستگاه تحلیلی یکپارچه نهفته است.
چارچوب مفهومی و دستگاه تحلیلی
برای تبیین این پدیده چندوجهی، از یک ساختار پیوسته و چهارسطحی بهره گرفته میشود که مسیر تحول را از نظرگاه باور تا عمل نشان میدهد:
سطح نخست: کلامی-فلسفی (پرسش از ماهیت و باورها)؛
سطح دوم: تاریخی-جامعهشناختی (پرسش از چگونگی عملکرد و نهادها)؛
سطح سوم: فلسفه تاریخ (پرسش از چرایی تحولات و سنن کلان)؛
سطح چهارم: ژئوپلیتیک-تمدنی (پرسش از ماموریت عینی و بازآرایی فضا).
در سطح کلامی، باورهایی نظیر توحید، امامت، عدالت و انتظار بررسی میشوند. «ولایت فقیه» در تعریف کاربردی این تحلیل، عبارت است از نظریه حکمرانی و ولایت تدبیری فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت بر مدار پیوند مشروعیت الهی و کارآمدی سیاسی، بهگونهای که هدایت جامعه را از پند و اندرز فردی به سطح مدیریت حاکمیتی ارتقا میدهد (برگرفته از آراء آیتالله مصباح یزدی).
در سطح جامعهشناختی، مفاهیمی چون شکافهای اجتماعی و الگوهای بسیج ارزیابی میشوند. متغیر محوری در این بخش، «نیروی اقتدارآفرین» است که به معنای توانایی تولید سرمایه اجتماعی و جذب نیروهای انسانی با تکیه بر نمادهای قدسی در برابر ساختارهای ناعادلانه تعریف میشود.
در سطح فلسفه تاریخ، سنن کلان حاکم بر تطور تاریخ واکاوی میشوند؛ قوانینی چون «سنت ابتلا» (آزمونهای تاریخی جوامع برای شکوفایی ظرفیتها و بلوغ اخلاقی)، «سنت استدراج» (فرسایش و فروپاشی تدریجی ساختارهای ستمگر پس از سرمستی از قدرت مادی) و «غایتمندی تاریخ» (حرکت کلی کاروان بشر به سوی استقرار نهایی عدل جهانی بر اساس دیدگاه شهید مطهری).
در سطح ژئوپلیتیک-تمدنی، دگرگونیهای سرزمینی سنجیده میشوند. اصطلاح «گسل تمدنی» در این چارچوب به نقاط برخورد و خطوط تماس ساختاری میان جهانبینیهای رقیب (مانند مدرنیته مادی غرب، صهیونیسم بینالملل و تمدن اسلامی) اطلاق میشود که در آن منابع، قلمرو و مشروعیت سیاسی درگیر نبردی راهبردی میشوند. همچنین مفهوم «جنگ نامتقارن»، ناظر بر الگویی از نبرد است که در آن نیروی برخوردار از ابزار سختافزاری کمتر، از طریق انعطاف تشکیلاتی، انگیزش ایمانی و هدفگیری نقاط ضعف حریف، توازن قوا را بازسازی میکند.
روش کار نیز بر ثبت مستند وقایع، ارزیابی نقادانه منابع برای پیراستن روایت از خرافهها، مقایسه تطبیقی الگوهای تشیع با دیگر جریانها (نظیر سلفیگری و ملیگرایی) و کاربست تحلیل چندعلتی استوار است تا نقش عوامل مذهبی، سیاسی، ژئوپلیتیک و اقتصادی در کنار هم دیده شوند.
سطح نخست: انقلاب معرفتی در کلام و بازآفرینی فقه سیاسی
حرکت تشیع از انفعال تاریخی به سوی کنشگری سازنده، در وهله اول محتاج بازنگری در حوزههای معرفتی علم کلام و فقه بود. در دیدگاه سنتیِ مسلط بر برخی حوزهها در روزگار قاجار و اوایل پهلوی، عصر غیبت به مثابه دورانی تلقی میشد که در آن هرگونه اقدام برای تاسیس حکومت پیش از ظهور، یا به شکست منتهی میشود یا بدعت انگاشته خواهد شد (نگرشی که در مباحثات عصر مشروطه از جمله آثار میرزای نائینی به آن اشاره شده است). این تلقی با استناد به خوانشهای ظاهری از پارهای روایات تقیه، مسئولیت مؤمن را به امور فردی و اعمال عبادی فرومیکاست.
امام خمینی با نگارش آثاری چون «کتاب البیع» و «ولایت فقیه»، بنیانهای این پارادایم را به چالش کشید و تبیین کرد که احکام اسلام در ذات خود واجد ماهیتهای اجتماعی، قضایی، اقتصادی و سیاسی هستند؛ بنابراین تعطیلی این ابعاد در عصر غیبت، به منزله تعطیلی شریعت و واگذاری جامعه به هرجومرج خواهد بود. از منظر کلامی، عدالت از ارکان هدایت است و برپایی آن بدون ایجاد ساختار قدرت ناممکن مینماید. در این دیدگاه، تشکیل حکومت یک هدف دنیوی اصیل نیست، بلکه ابزاری عقلانی و شرعی برای مهار ستم و فراهم ساختن زمینه رشد انسان است.
این گذار فکری را میتوان در مسیری سه مرحلهای خلاصه کرد:
گام نخست: پارادایم سنتی تقیه و محدود شدن به تکالیف فردی؛
گام دوم: تحول معرفتشناختی با پیشگامی امام خمینی و شهید صدر؛
گام سوم: تکوین پارادایم فقه حکومتی و ولایت تدبیری و پیوند ایمان با مسئولیتهای سیاسی و دفاعی.
در امتداد این تحول، ارکان مفهومی مذهب نیز بازخوانی شدند:
• مفهوم جهاد: از یک فریضه تدافعی صرفاً محدود، به ابزاری پویا برای درهمشکستن ساختارهای ظالمانه و حمایت از مستضعفان تبدیل گردید.
• مفهوم شهادت: از یک سوگواری صرف و بازمانده در مرزهای نوستالژی، به تعبیر دکتر علی شریعتی به مثابه «تزریق خون بر پیکر اجتماع» و ابزاری بازدارنده در برابر تفوق تسلیحاتی رقیب بازتعریف شد.
• مفهوم انتظار: از نشستن و چشمانتظاری منفعلانه، با خوانش شهید صدر به «انتظار پویا و سازنده» یعنی زمینهسازی عملی برای جامعه آرمانی از مجرای تلاش علمی، فرهنگی و سیاسی تغییر جهت داد.
این دگرگونی مفهومی، تشیع را از حاشیه انزوا به متن مسولیتپذیری تاریخی آورد.
سطح دوم: شکست ناسیونالیسم عربی و زایش الگوی انقلاب اسلامی
در سالهای پس از جنگ دوم جهانی، جهان عرب با محوریت جمال عبدالناصر و جریانهای بعثی، هویت خود را در ظرف ناسیونالیسم عربی و سوسیالیسم جستوجو میکرد؛ ایدئولوژیهایی که وعده آزادی قدس و احیای مجد عربی را میدادند. با این حال، سقوط زودهنگام ارتشهای عربی در جنگ ۱۹۶۷ در برابر اسرائیل، تنها یک ناکامی نظامی نبود، بلکه شکست اعتبار و انسجام تمام مکاتب وارداتی سکولار در منطقه به شمار میرفت.
این بحران، احساس سرخوردگی عمیقی به بار آورد که زمینهساز بازگشت جوامع مسلمان به ریشههای ایمانی شد. جنبشهای سلفی و اخوانی اهل سنت اگرچه کوشیدند این خلأ را پر کنند، اما به سبب نداشتن دستگاه فقهی منسجم در باب دولت مدرن و فقدان رهبری واحد، غالباً دچار انشعاب و کشیده شدن به ورطه رادیکالیسم و تعارضات درونجامعهای شدند (رویکردی که الیویه روآ در تحلیلهای خود بر آن انگشت میگذارد).
در چنین شرایطی، پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ الگویی عملی و جایگزین عرضه کرد و نشان داد که تمسک به ایمان مذهبی میتواند قدرتمندترین رژیمهای تحت حمایت غرب را واژگون سازد.
تثبیت این هویت نوظهور در آوردگاه جنگ هشتساله با عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸) رخ داد. این نبرد به تعبیر تحلیلگرانی چون محمدعلی همایون کاتوزیان، فراتر از یک نزاع ارضی، به میدانی برای شکلگیری اراده جمعی، بازآفرینی نمادهای عاشورایی و تابآوری در برابر تحریمهای گسترده تبدیل شد. جنگ هشتساله نظام دفاعی ایران را بر بنیان بسیج مردمی و دکترین نبرد نامتقارن استوار ساخت و فرماندهانی کارآزموده پروراند که بعدها بستر دفاعی منطقه را شکل دادند.
روند تحول در این سطح را میتوان چنین صورتبندی کرد:
شکست مشروعیت ناسیونالیسم عربی در ۱۹۶۷، زمینهساز زایش انقلاب اسلامی در ۱۹۷۹ شد؛ این تجربه با تعمیق هویت جمعی در دفاع مقدس (۱۹۸۰-۱۹۸۸) صیقل یافت و در نهایت به گسترش الگوی بسیج مردمی در گستره منطقه انجامید.
سطح سوم: تبیین فلسفه تاریخی؛ سنن حاکم و افقهای فرجامشناسی
در ساحت فلسفه تاریخ، دگرگونیهای جوامع نه پیشامدهای تصادفی هستند و نه صرفاً برآمده از توطئههای پشتپرده؛ بلکه تابع قوانینی عام موسوم به «سنن الهی» هستند.
یک: سنت امداد و سنت استدراج
مطابق این نگرش، هرگاه جامعهای با اخلاص در مسیر مقابله با ظلم ایستادگی کند، مشمول امدادهای فرامادی میشود. در طرف مقابل، ساختارهای ستمگرِ مغرور به برتری مادی و فناورانه، دچار سنت استدراج میشوند؛ به این معنا که خودبزرگبینی، آنان را به خطاهای محاسباتی، فرسایش درونی و زوال تدریجی سوق میدهد. نمونه بارز این امر، خطای راهبردی آمریکا در اشغال افغانستان در ۲۰۰۱ و عراق در ۲۰۰۳ بود که برخلاف محاسبات اولیه، به افول نفوذ واشنگتن و تثبیت نقش منطقهای نیروهای همپیمان با تفکر مقاومت منتهی شد.
دو: سنت ابتلا و غربالگری
فلسفه تاریخ شیعی بر این باور است که بالندگی تمدنی جامعه جز از مسیر کورانهای سخت عبور نمیکند. تحریمهای اقتصادی، ترور چهرههای ارشد و نبردهای دشوار، همگی آزمونهایی برای افزایش تابآوری، ارتقای استقلال فکری و بلوغ تشکیلاتی به شمار میروند تا جامعه برای پذیرش مسئولیتهای کلان در افق تمدنی مهدویت مهیا گردد؛ بنابراین دشواریها نه نقطه پایان، بلکه شتاببخشِ حرکت تاریخی به سوی افق نهایی تعبیر میشوند.
سطح چهارم: ژئوپلیتیک و واقعیتهای تمدنی؛ تکوین محور مقاومت و توازن قوا
در ساحت انضمامی ژئوپلیتیک، تلاقی تفکر شیعی با جغرافیای سیاسی خاورمیانه به ظهور شبکهای از همپیمانان انجامید که امروزه با عنوان «جبهه مقاومت» شناخته میشود؛ شبکهای که شالوده آن بر اشتراکات هویتی، منافع مشترک امنیتی و نفی هژمونی بیگانگان بنا شده است.
یک: شکلگیری بازوهای منطقهای و الگوی نبرد نامتقارن
در لبنان، تاسیس حزبالله در دهه ۱۹۸۰ در برابر اشغالگری، نمایانگر موفقیت مدل بسیج مردمی بود که به عقبنشینی ارتش اسرائیل در سال ۲۰۰۰ و ناکامی دکترین کلاسیک آن در نبرد ۲۰۰۶ انجامید. در عراق، سقوط صدام در ۲۰۰۳ و به دنبال آن ظهور داعش در ۲۰۱۴، با فتوای جهاد کفایی آیتالله سیستانی به تولد حشدالشعبی انجامید که توانست خطر سقوط حاکمیت را مهار کرده و موازنه قوا را به سود اکثریت رقم بزند. در یمن نیز جنبش انصارالله با اتکا به پایگاه بومی و همپوشانی گفتمانی، معادلات امنیتی در دریای سرخ و بابالمندب را بازتعریف نمود.
ساختار این شبکه راهبردی بر محوریت کانون مرکزی در تهران و تعامل همافزا با نیروهایی چون حزبالله لبنان، حشدالشعبی عراق و انصارالله یمن با هدف مشترک بازتعریف موازنه قوا و خاتمه دادن به سلطه بیگانگان استوار است.
دو: چالشهای عینی و ارزیابی موانع ساختاری
نگاه واقعبینانه ایجاب میکند که در کنار ظرفیتها، موانع و اصطکاکهای ملموس نیز به دقت تحلیل شوند:
• فشار تحریمها و مسئله معیشت: ورود به رویارویی تمدنی، فشارهای سنگین اقتصادی و انزوای مالی را در پی داشته که مهار نارضایتیهای معیشتی ناشی از آن مستلزم تدابیر اقتصادی کارآمدتر است.
• اصطکاکهای ملی و مرزبندیهای مذهبی: تعهدات فراملی گاه با احساسات ملیگرایانه در کشورهایی چون عراق یا لبنان دچار تزاحم میشود. علاوه بر این، تبلیغات رقبا در معرفی این شبکه تحت عنوان «هلال شیعی»، لزوم تقویت گفتمان تقریب مذاهب و به رسمیت شناختن گوناگونیهای هویتی را دوچندان میسازد.
• توازن میان منافع ملی و آرمانهای فراملی: ساختارهای حاکمیتی ناچارند میان تکالیف هویتی-آرمانی از یک سو و ضرورتهای عقلانی حفظ ثبات داخلی، امنیت و رفاه شهروندان از سوی دیگر، موازنهای دقیق و حسابشده برقرار سازند.
جمعبندی و افق پیشرو
دگرگونی جایگاه تاریخی تشیع از موضع تدافعی سنتی به بازیگری تعیینکننده در ژئوپلیتیک معاصر، حاصل فرآیندی چهاربعدی است: در بعد کلامی، فقه با بازتفسیر مفاهیمی نظیر ولایت، جهاد و انتظار از انزوا خارج شد؛ در بعد جامعهشناختی، خلأ ناشی از شکست ناسیونالیسم سکولار در ۱۹۶۷ با الگوی برآمده از انقلاب اسلامی پر شد؛ در بعد فلسفه تاریخ، باور به سنتهای تغییرناپذیر الهی امیدبخش پایداری شد؛ و در بعد ژئوپلیتیک، این آرمانها با مدل دفاع نامتقارن در قالب یک شبکه منطقهای عینیت یافتند.
با این همه، تداوم اثرگذاری این پروژه تاریخی در گرو عبور از چالشهای اقتصادی، حل مسائل معیشتی، تقویت همزیستی با سایر مذاهب و اقوام، و ایجاد توازنی واقعبینانه میان منافع ملی و تعهدات فراملی است. رویکرد تحلیلی صحیح حکم میکند که در ارزیابی آینده، همواره آرمانهای ایمانی در بستر دادههای تجربی، اقتصادی و جامعهشناختی به سنجش درآیند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
