فصل پنجم: روانشناسی توده‌های مردمی در ایران

امتیاز به این مقاله:

۱.تحلیل جامعه ایران

همانگونه که در دفتر اول به تفصیل توضیح دادیم، جامعۀ ایران را می‌توان با استفاده از یک طیف گسترده تبیین کرد که در سمت چپ آن شبکۀ اجتماعی غرب‌گرا و در سمت راست آن شبکۀ اجتماعی دین‌گرای سنتی قرار دارد. مردم عادی که عمدتاً از دو گونه شخصیتی عاطفی و اعتقادی تشکیل شده‌‌اند به گونه‌ای در این طیف توزیع شده‌اند که تجمع اعتقادی‌ها در قطب دین‌گرا و تجمع عاطفی‌ها در قطب غرب‌گراها است. در میانۀ این دو قطب گرایش‌های کم جمعیت و قشر خاکستری پرجمعیت قرار دارد. قشر خاکستری وسط طیف، در شرایط خاص گاهی به سمت چپ و گاهی به سمت راست تمایل پیدا می‌کنند.

بر اساس گونه‌شناسی شخصیت، تودۀ مردم به دو گونه اصلی عاطفی و اعتقادی تقسیم‌بندی می‌شوند:

  • گونه عاطفی: این گروه عمدتاً خواهان یک زندگی آرام، بی‌دردسر و سرشار از شادی و سرگرمی‌های زودگذر هستند. اولویت اصلی آنان رفاه مادی، امنیت فردی و لذت‌های آنی است. تا زمانی که این نوع زندگی برای آنان فراهم باشد، معمولاً تمایلی به مداخله عمیق در امور سیاسی و ایدئولوژیک ندارند. مشارکت سیاسی آنان اغلب انفعالی، مقطعی و مبتنی بر منافع شخصی است. این قشر در شرایط عادی، نیروی محرکه اصلی اقتصاد مصرفی و فعالیت‌های فرهنگی-تفریحی جامعه است. این گروه شامل قشر خاکستری نیز می‌شود.
  • گونه اعتقادی: این گروه نسبت به جهت‌گیری کلی نظام و انطباق آن با باورها و آرمان‌هایشان حساسیت بالایی دارند. برای آنان اصول، ارزش‌ها و هویت جمعی بر منافع فردی اولویت دارد. اگر روند اجرایی در جهت باورهای آنان پیش برود، احساس رضایت، تعلق و مشارکت فعال می‌کنند. اما اگر روند اجرایی در جهت مخالف پیش رود، مقاومت و اعتراض آنان آغاز می‌شود. این قشر در شرایط بحرانی، ستون فقرات مقاومت و پایداری نظام است. این گونه شخصیت به عنوان قاطبۀ مردم در تحولات اجتماعی از آغاز انقلاب جزء کنشگران اصلی جامعه بوده است.

۲. نقش شخصیت عاطفی و اعتقادی در مقاطع مختلف تاریخ انقلاب

الف) دوران انقلاب (۱۳۵۷-۱۳۵۶)

انقلاب اسلامی زمانی به اوج خود رسید که امام خمینی (ره) به عنوان رهبر قشر اعتقادی، شروع به مخالفت صریح با سیاست‌های نظام شاهنشاهی کرد. در این دوره قشر اعتقادی با تمام وجود وارد صحنه شد و چارچوب ایدئولوژیک، شعارها و سازماندهی انقلاب را ارائه داد. این گروه توانست قشر عاطفی را که از وضعیت اقتصادی نابسامان، بی‌عدالتی و فضای بسته سیاسی رنج می‌برد، با خود همراه کند. اتحاد موقت این دو قشر حول محور “مخالفت با شاه” و “آرمان‌های عدالت‌خواهانه” تقریباً تمام جامعه ایرانی را به میدان آورد و انقلاب به پیروزی رسید.

ب) دوران دفاع مقدس (۱۳۶۷-۱۳۵۹)

پس از پیروزی انقلاب، با توطئه دشمنان خارجی و منطقه‌ای، جنگ تحمیلی هشت‌ساله آغاز شد. در این دوره:

  • قشر اعتقادی که احساس می‌کرد پس از دهه‌ها مبارزه، بالاخره به آرمان‌های خود نزدیک شده است، با تمام وجود از انقلاب و میهن دفاع کرد. این قشر پیش‌قراول جبهه‌ها، بسیج مردمی و فرهنگ ایثار و شهادت شد.
  • قشر عاطفی نیز تحت تأثیر فضای حماسی، احساس خطر مشترک و رهبری کاریزماتیک امام، به میدان آمد. اگرچه انگیزه اصلی آنان ممکن است “دفاع از میهن” بود، اما در عمل به پشتیبانی گسترده از جبهه‌ها تبدیل شدند.
  • اتحاد دوباره این دو قشر حول محور “مقاومت در برابر متجاوز” باعث شد ایران نه تنها سقوط نکند، بلکه به پیروزی‌های استراتژیک دست یابد.
ج) دوره پساجنگ و آغاز فرایند سازندگی

با پایان جنگ و خروج ایران از وضعیت استثنائی دوره بازسازی آغاز شد. با عادی‌سازی شرایط اجتماعی و اقتصادی، جامعه به‌تدریج وارد مرحله‌ای تازه از تحول اجتماعی شد. در این دوره، به‌مرور نوعی تمایز و شکاف اجتماعی میان دو قشر اصلی عامه  پدیدار گردید:

قشر اعتقادی که گوش به فرمان ولایت فقیه بود، عمدتاً با همان روحیه آرمان‌گرایی و تعهد ایدئولوژیک دوران جنگ، در پی استمرار ارزش‌های انقلابی در شرایط جدید برآمد. این گروه سازندگی کشور، خدمت اجتماعی و حفظ هویت ارزشی انقلاب را به‌عنوان مأموریت تاریخی خود تلقی می‌کرد و تلاشش بر این بود که دستاوردهای معنوی و هویتی دوران مبارزه و جنگ را در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی دوره صلح نیز تداوم بخشند.

در مقابل، قشر عاطفی که طی سال‌های طولانی جنگ فشارهای اقتصادی، اجتماعی و روانی قابل توجهی را تجربه کرده بود، در دوره پساجنگ به‌طور طبیعی به سمت جبران فرصت‌های از دست‌رفته و بهبود کیفیت زندگی گرایش پیدا کرد. برای این گروه، دستیابی به رفاه اقتصادی، ثبات معیشتی و بهره‌مندی از امکانات زندگی به تدریج به اولویت‌های اصلی تبدیل شد. دو جریان دیگر این گرایش را تقویت کرد:

  1. جریان رسانه‌های غربی: رسانه‌های غربی مانند BBC ، منوتو و اینترنشنال دائماً با بزرگ‌نمایی نقاط ضعف و کوچک‌نمایی دستاوردها و تبلیغ سبک زندگی غربی تأثیر مخربی بر وحدت مردمی گذاشت و میان قشر عاطفی  و قشر اعتقادی شکاف ایجاد کرد.
    1. جریان سیاسی غرب‌گرا: جریان سیاسی غرب‌گرا که دارای تاریخ چند صدساله در ایران بود، به دلیل داشتن تحصیلات دانشگاهی تقریباً لایه‌های مدیریت میانی را به دست گرفت و تلاش می‌کرد سبک مدیریت غربی را در ایران پیاده کند. این جریان با تقویت نهادها و الگوهای مدیریت غربی از جمله اجرای ناقص نظام پرداخت کارمزدی موجب تقویت دنیاطلبی در قشر عاطفی شد و زمینه انحراف اهداف حکمرانی را از آرمان‌های آغاز انقلاب فراهم کرد.

در نتیجه، نوعی جابه‌جایی در نظام اولویت‌های اجتماعی شکل گرفت که در آن رفاه، مصرف و لذت‌های زندگی روزمره جایگاه برجسته‌تری یافت. نخستین نشانه‌های بروز این شکاف اجتماعی در حوزه‌هایی مانند سبک زندگی، الگوهای مصرف، برداشت از مفهوم پیشرفت، و برخی مسائل فرهنگی نظیر پوشش و روابط اجتماعی ظاهر شد. در حالی که قشر اعتقادی بر حفظ هویت فرهنگی و ارزش‌های هنجاری جامعه تأکید داشت، بخش‌هایی از قشر عاطفی خواستار گسترش آزادی‌های فردی، افزایش سطح رفاه و بازتعریف برخی هنجارهای اجتماعی بودند. این تفاوت در اولویت‌ها به‌تدریج به شکل‌گیری نوعی شکاف در فضای فرهنگی و اجتماعی جامعه انجامید.

۳. سازوکارهای جنگ نرم و نمونه تاریخی اندلس

برای تبیین سازوکارهای موسوم به «جنگ نرم»، بررسی نمونه‌های تاریخی می‌تواند به درک بهتر این فرایند کمک کند. یکی از نمونه‌های قابل مطالعه در این زمینه، تحولات تاریخی اندلس و روند افول تمدن اسلامی در شبه‌جزیره ایبری است، که بی‌شباهت به دوران سازندگی نیست.

حضور مسلمانان در شبه‌جزیره ایبری با فتح این سرزمین به دست طارق بن زیاد در سال ۷۱۱ میلادی آغاز شد و طی چندین قرن به یکی از درخشان‌ترین دوره‌های تمدن جهان اسلام انجامید (Kennedy, ۱۹۹۶, pp. xvi, ۳۴۲). در فاصله قرون نهم تا یازدهم میلادی، خلافت امویان در قرطبه به اوج شکوفایی علمی، فرهنگی و اقتصادی رسید (Manzano Moreno, ۲۰۲۳, pp. xvii, ۴۶۲). با این حال، تحولات اجتماعی و سیاسی پس از این دوره به‌تدریج زمینه‌های تضعیف این تمدن را فراهم ساخت؛ روندی که نهایتاً با سقوط امارت غرناطه در سال ۱۴۹۲ میلادی و پایان حضور چندصدساله مسلمانان در اندلس به اوج خود رسید (Catlos, ۲۰۱۸, pp. xi, ۴۸۲; Nicolle, ۲۰۰۵, pp. ۹۶). این فرایند را می‌توان در چهار مرحله تحلیلی بررسی کرد.

مرحله نخست، دوره اوج تمدن و گسترش رفاه اقتصادی در قرون دهم و یازدهم میلادی بود. در این دوره، شهرهای بزرگ اندلس به مراکز مهم علمی و فرهنگی تبدیل شدند و رفاه اقتصادی قابل توجهی در جامعه شکل گرفت. ساخت کاخ‌های باشکوه، توسعه هنر، موسیقی، ادبیات و فرهنگ شهری از ویژگی‌های بارز این دوره به شمار می‌رفت (Manzano Moreno, ۲۰۲۳, pp. xvii, ۴۶۲). با گسترش رفاه اقتصادی، گرایش به سبک زندگی اشرافی و لذت‌های مادی نیز در میان بخش‌هایی از طبقات حاکم و ثروتمند افزایش یافت.

مرحله دوم با شکل‌گیری تدریجی شکاف اجتماعی و فرهنگی همراه بود. در این دوره، گروه‌هایی از علما، زاهدان و نیروهای نظامی که بر حفظ ارزش‌های دینی، ساده‌زیستی و آمادگی دفاعی تأکید داشتند، به تدریج از مرکز قدرت سیاسی و فرهنگی فاصله گرفتند. در مقابل، گفتمان غالب جامعه بیش از پیش به سمت رفاه، تجمل و رقابت‌های فرهنگی و هنری سوق پیدا کرد. هم‌زمان با این تحولات فرهنگی، ساختار سیاسی اندلس نیز دچار تشتت شد و خلافت واحد جای خود را به حکومت‌های کوچک و پراکنده موسوم به ملوک‌الطوایف داد (Kennedy, ۱۹۹۶, pp. xvi, ۳۴۲).

مرحله سوم، پادشاهی‌های مسیحی شمال شبه‌جزیره ایبری – از جمله کاستیل، لئون و آراگون – به‌تدریج دریافتند که بهره‌برداری از شکاف‌های داخلی اندلس می‌تواند مؤثرتر از رویارویی مستقیم نظامی باشد. در نتیجه، برخی از حاکمان مسلمان برای حفظ قدرت خود به پرداخت خراج به این پادشاهی‌ها تن دادند و حتی در رقابت‌های داخلی از حمایت آنان بهره گرفتند. در همین زمان، نوعی فرسایش هویتی و فرهنگی در میان بخش‌هایی از طبقات حاکم شکل گرفت که موجب کاهش انگیزه‌های دفاعی و تضعیف روحیه مقاومت شد.

مرحله چهارم با سقوط تدریجی قدرت سیاسی مسلمانان همراه بود. آخرین دولت اسلامی در اندلس، امارت غرناطه، اگرچه از نظر فرهنگی و معماری نماد شکوه تمدنی محسوب می‌شد، اما از نظر سیاسی و نظامی به‌شدت تضعیف شده بود. این امارت در سال ۱۴۹۲ میلادی پس از محاصره‌ای نسبتاً کوتاه به نیروهای مسیحی تسلیم شد و بدین‌ترتیب حضور چندصدساله مسلمانان در اندلس پایان یافت (Nicolle, ۲۰۰۵, pp. ۹۶). از منظر تحلیلی، افول این تمدن بیش از آنکه نتیجه یک شکست نظامی ناگهانی باشد، حاصل فرایندی تدریجی از فرسایش هویت، انسجام و اراده جمعی بود (Catlos, ۲۰۱۸, pp. xi, ۴۸۲).

۴. دلالت‌های جامعه‌شناختی برای وضعیت معاصر

مطالعه تجربه تاریخی اندلس می‌تواند در تحلیل برخی تحولات فرهنگی و اجتماعی جوامع معاصر نیز الهام‌بخش باشد. وضعیت کنونی جامعه ایران از جهاتی با تجربه تاریخی اندلس در سده‌های دهم و یازدهم میلادی قابل‌مقایسه است. ایران پس از چند دهه تجربه انقلاب، جنگ و فشارهای بین‌المللی، در حال ورود به دوره‌ای از ثبات نسبی و افزایش ظرفیت‌های اقتصادی است؛ دوره‌ای که گرایش‌های رفاه‌طلبانه و رقابت‌محور در میان «قشر عاطفی» بیش از گذشته بروز می‌یابد. این دگرگونی یادآور روندی است که در اندلس نیز رخ داد: کاهش تهدید خارجی و گسترش رفاه، به تدریج به کمرنگ‌شدن قشرهای حامل ارزش‌های اعتقادی و افزایش جذابیت الگوهای لذت‌گرایانه و مصرفی انجامید. بر همین اساس، پیش‌بینی می‌شود که در ایرانِ پساتحریم نیز استیلای تدریجی گفتمان رفاه‌طلبی بر گفتمان مقاومت و آرمان‌خواهی قابل انتظار باشد. البته اینرسی جامعه اجازه نمی‌دهد که این روند به سرعت رخ دهد.

تجربه اندلس و همچنین دوره سازندگی نشان می‌دهد که در دوران صلح و حتی در دوران شکوفایی، تمدن‌ها می‌توانند در معرض افول هویتی قرار گیرند؛ افولی که صرفاً با قوانین یا مداخلات سخت‌گیرانه قابل مهار نیست، زیرا بخشی از گرایش‌های فرهنگی ریشه در نیازهای روان‌شناختی و انتخاب‌های سبک زندگی دارد. نمونه‌هایی مانند چالش‌های مربوط به حجاب یا مصرف مشروبات الکلی نشان داده‌اند که برخی تمایلات فرهنگی را نمی‌توان تنها با کنترل رسمی یا موعظۀ حسنه مدیریت کرد. در همین بستر، شبکه‌های اجتماعی و اقتصادهای وابسته به آن نقشی مهم در برجسته‌سازی الگوهای زندگی غربی ایفا می‌کنند. چهره‌های مشهور، صنایع مد و تولیدکنندگان سرگرمی، به‌صورت آگاهانه یا ناآگاهانه، سبک زندگی  دنیاگرا و مبتنی بر نمایش رفاه را بازتولید می‌کنند؛ سبکی که برای نوجوانان و جوانان – در مرحله شکل‌گیری هویت – جذابیت بالایی دارد و به تقویت و گسترش قشر عاطفی می‌انجامد. این همان چیزی است که امروزه در کف جامعه شاهد آن هستیم و اعمال قهری قوانین نتوانست جلوی آن را بگیرد.

این تغییرات فرهنگی زمینه‌ساز تعمیق شکاف‌های ادراکی در جامعه است؛ شکافی که نه‌فقط بر سر برخی هنجارها، بلکه بر سر معنای مفاهیم بنیادین شکل می‌گیرد.

مفاهیمی مانند عدالت، کرامت، آزادی یا معنویت در میان قشر اعتقادی و عاطفی به‌طور یکسان فهم نمی‌شوند و همین تفاوت در فهم، به سوءتفاهم‌های گسترده و گاه ریشه‌دار منجر می‌شود. برای مثال، قشر اعتقادی حجاب را بخشی از اخلاق اجتماعی و نظم معنوی می‌داند، در حالی که قشر عاطفی عمدتاً آن را محدودیت انتخاب فردی تفسیر می‌کنند. چنین ناهمخوانی‌هایی موجب می‌شود شکاف نه‌فقط شناختی بلکه هویتی شود و به کاهش تدریجی اعتماد اجتماعی بینجامد.

در ادامه این روند، حضور اجتماعی نابرابر دو قشر نیز اهمیت می‌یابد. قشر عاطفی معمولاً سبک زندگی خود را آشکارا و با نمایش بیرونی بیان می‌کند و شبکه‌های اجتماعی مجازی نیز این نمایش را تشدید می‌کنند. در مقابل، قشر اعتقادی غالباً در چارچوبی کم‌نمایان‌تر حضور دارد. این نابرابری در دیده‌شدن، موجب شکل‌گیری تصور «اکثریت بودن» قشر عاطفی و در نتیجه تشدید احساس حاشیه‌نشینی در میان قشر اعتقادی می‌شود؛ احساسی که به کناره‌گیری بیشتر و انزوای فزاینده این گروه در میان نوجوانان می‌شود.

از سوی دیگر، برداشت‌ از ناکارآمدی نیز در دو قشر با چارچوب‌های ارزشی متفاوت شکل می‌گیرد. قشر عاطفی ناکارآمدی را عمدتاً در محدودیت‌های اقتصادی و سبک زندگی می‌بیند، در حالی که قشر اعتقادی ضعف را بیشتر در زمینه‌های هویتی، اخلاقی و فرهنگی جست‌وجو می‌کند. حاصل این وضعیت، تقویت ذهنیت ناکارآمدی ساختاری و فرسایش اعتماد عمومی است؛ ذهنیتی که می‌تواند بیش از واقعیت‌های عینی بر رفتار اجتماعی اثر بگذارد. اما دولت‌ها تا کنون توانسته‌اند، مردم را متقاعد کنند که اغلب این ناکارآمدی‌ها ناشی از وضعیت استثنائی ایران در قبال تحریم‌ها و تهدیدات خارجی است. اعلام شرایط استثنائی تا کنون توانسته است موجب انسجام درونی و بسیج نیروها برای مقابله با تهدیدات خارجی شود.

۵.تحلیل ناکامی نسبی جنگ نرم در چهار دهه گذشته

دلیل اصلی عدم توفیق جنگ نرم در فرسایش تدریجی مشروعیت نظام طی چهار دهه گذشته، استمرار قرارگیری ایران در معرض تهدیدهای خارجی، جنگ‌های نیابتی، تحریم‌های شدید و خطرات امنیتی مستقیم یا همان وضعیت استثنائی بوده است. در چنین فضایی، غریزه بقای جمعی فعال می‌گردد و  جناح غرب‌گرا – که اولویت اصلی‌اش امنیت و آرامش زندگی است – احساس می‌کند میهنش در خطر قرار گرفته است؛ بنابراین موقتاً بخاطر ایران اختلافات داخلی را کنار گذاشته و با حاکمیت هم‌سو می‌شود – همانگونه که در دوران انقلاب، دفاع مقدس، جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان دیدیم – از سوی دیگر  گفتمان مقاومت که همواره در جمهوری اسلامی، توانسته است تهدید خارجی را به عاملی برای بسیج و انسجام داخلی تبدیل کند،  به قشر عاطفی یادآوری می‌کند که آرامش و امنیت آنان در گرو استقلال و ایستادگی در برابر دشمن است. در چنین فضایی، به دلیل غلبه جناح دین‌گرا بر مدیریت کشور جنگ نرم دشمن کارایی خود را از دست می‌دهد.

۶.چشم‌انداز آینده: دوران پساپیروزی و چالش‌های آن

در صورت پیروزی ایران در تقابل با استکبار جهانی و کاهش نسبی تهدیدهای خارجی، دوره جدید و پرخطری آغاز خواهد شد. در غیاب تهدید خارجیِ مشترک، شکاف میان جناح غرب‌گرا و جناح دین‌گرا می‌تواند عمیق‌تر و آشکارتر شود. زیرا قشر عاطفی و ملی‌گرایان دیگر احساس خطر فوری نمی‌کنند و تمام توجه خود را معطوف به رفاه، مصرف‌گرایی و لذت از زندگی خواهند کرد. در چنین شرایطی جنگ نرم دشمن به حداکثر اثرگذاری خود می‌رسد.

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *