۱.مشخصات پایه و شناسنامه شبکه
شبکهی اجتماعی مادهگرا، در افق ارزشی خود، بسیاری از آرمانهای شبکههای انسانگرا و دنیاگرا را حفظ میکند؛ مانند بهبود زندگی انسان، افزایش رفاه، کنترل عقلانی طبیعت و ساماندهی پایدار اجتماع. با این حال، تمایز اصلی آن در این است که تحقق این اهداف را تنها از مسیر فهم مادیِ جهان، انسان و تاریخ ممکن میداند. در این چارچوب، علیت مادی بنیان اصلی فهم واقعیت است و هرگونه ارجاع به علل ماورایی، غایتهای متافیزیکی یا نظمهای فراطبیعی از دایرهی تبیین معتبر کنار گذاشته میشود (Marx & Engels, ۱۸۴۶/۱۹۷۰, pp. ۴۲–۴۷)
از این منظر، محور این شبکه «واقعیت مادی» است. اگر در برخی شبکهها لذت، قدرت، هویت، کرامت انسانی یا رفاه دنیوی محور سازمانیابی روابط اجتماعی است، در شبکهی مادهگرا، تبیین مادی واقعیت کالای اصلی مبادله به شمار میآید. آنچه میان اعضا مبادله میشود، فقط اطلاعات یا دانش تجربی نیست، بلکه نوعی اعتبار معرفتی و مشروعیت تفسیری است که از توانایی تبیین جهان بر اساس ماده، قانونمندی و علیت اینجهانی ناشی میشود.
این شبکه را میتوان ادامهی نظری و معرفتیِ شبکهی دنیاگرا دانست. دنیاگرایی در سطح عمل، جهان را به حوزهای قانونمند، قابلمحاسبه و پیشبینیپذیر تبدیل میکند؛ همان فرایندی که وبر آن را «افسونزدایی از جهان» مینامد (Weber, ۱۹۲۲/۱۹۷۸, pp. ۱۵۹–۱۶۳). مادهگرایی، همین گرایش را از سطح عمل به سطح تبیین ارتقا میدهد. اگر دنیاگرایی بر این پیشفرض استوار است که انسان برای زیستن بهتر باید به واقعیت عینی و نیازهای ملموس تکیه کند، مادهگرایی این اصل را به صورت آگاهانه و نظری بیان میکند که خودِ جهان نیز واقعیتی مادی و قانونمند است و باید بدون توسل به نیروهای فراطبیعی فهم شود (Dewey, ۱۹۲۹, pp. ۱۵–۱۹). از اینرو، شبکهی مادهگرا را باید مرحلهای پیشرفتهتر از عقلانیشدن دانست؛ جایی که عقلانیت ابزاریِ معطوف به عمل، به عقلانیت تبیینیِ معطوف به هستی تبدیل میشود (Horkheimer, ۱۹۴۷/۲۰۰۴, pp. ۳–۱۴).
جهانبینی پشتیبان این شبکه، مادهگرایی یا ماتریالیسم است؛ موضعی فلسفی که ماده را بنیان نهایی واقعیت میداند و جهان را یک نظام بستهی علّی تلقی میکند که در چارچوب قوانین مادی و طبیعی عمل میکند (Churchland, ۱۹۸۶, pp. ۲۸۳–۲۸۷; Papineau, ۲۰۰۱, pp. ۸–۱۱). در این دیدگاه، پدیدهها تنها هنگامی بهدرستی فهم میشوند که بتوان آنها را بر حسب روابط مادی، فرایندهای طبیعی یا ساختارهای تاریخی و اجتماعی توضیح داد. بنابراین، هرگونه ارجاع به جوهرهای غیرمادی، ارادههای متافیزیکی یا علل فوقطبیعی از حوزهی تبیین معتبر کنار میرود.
این جهانبینی، با وجود وحدت بنیادی خود، در درون شبکهی مادهگرا به دو شاخهی اصلی تقسیم میشود که بازتاب معرفتیِ دو گرایش مهم در شبکهی دنیاگرا، یعنی لیبرالیسم و سوسیالیسم، هستند (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۳۲–۳۶). شاخهی نخست، شاخهی تجربهگرا و جزءمحور است که با سنت لیبرالیستی مناسبت دارد. در این رویکرد، جهان به صورت مجموعهای از دادههای حسی، امور قابلمشاهده و پدیدههای اندازهپذیر فهم میشود. شناخت از جزء به کل حرکت میکند و ماده اغلب به داده، اطلاعات یا امر مشاهدهپذیر فروکاسته میشود (Locke, ۱۶۹۰/۱۹۷۵, pp. ۱۰۴–۱۱۱; Hume, ۱۷۴۸/۲۰۰۷, pp. ۱۶–۲۳). در صورتبندیهای جدیدتر، حتی ذهن و آگاهی نیز به عنوان برآیند فرایندهای فیزیکی یا پردازش اطلاعات تفسیر میشوند (Dennett, ۱۹۹۱, pp. ۳۳–۳۸).
شاخهی دوم، شاخهی ماتریالیسم دیالکتیکی و کلمحور است که با سنت سوسیالیستی پیوند دارد. در این رویکرد، واقعیت نه مجموعهای از اجزای منفرد، بلکه کلیتی پویا، تاریخی و متناقض است که از دل تضادهای مادی شکل میگیرد و دگرگون میشود (Marx, ۱۸۶۷/۱۹۷۶, pp. ۱۲۵–۱۳۱). در اینجا، آگاهی و شناخت محصول شرایط مادی، مناسبات تولید و ساختارهای اجتماعی و تاریخی تلقی میشوند و فرد تنها در بستر کلِ اجتماعی معنا پیدا میکند (Lukács, ۱۹۲۳/۱۹۷۱, pp. ۴۶–۵۴; Engels, ۱۸۸۰/۱۹۷۸, pp. ۱۳۱–۱۳۷).
با این همه، هر دو شاخه در یک اصل بنیادی مشترکاند: واقعیت نهایی، مادی است و تبیین معتبر باید در همین افق صورت گیرد (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۴۷–۵۲). در همین زمینه، دو صورت مهم از مبانی نظری این شبکه قابل ذکر است: ماتریالیسم فلسفی که ماده را تنها جوهر بنیادین واقعیت میداند، و ماتریالیسم تاریخی که تحول جامعه و تاریخ را بر اساس نیروهای تولید، مناسبات مادی و ساختارهای اجتماعی تبیین میکند (Marx & Engels, ۱۸۴۶/۱۹۷۰, pp. ۴۷–۵۲; Cohen, ۱۹۷۸, pp. ۱۳۴–۱۳۹).
پیوند در شبکهی اجتماعی مادهگرا، بر اشتراک در یک الگوی تبیین استوار است. اعضای این شبکه به این دلیل به یکدیگر متصل میشوند که جهان، انسان، جامعه و تاریخ را بر حسب ماده، قانونمندی، تجربه، ساختار و علیت اینجهانی میفهمند. بنابراین، برخلاف شبکههایی که پیوند در آنها بر پایهی عاطفه، لذت، قدرت، هویت یا همدلی اخلاقی شکل میگیرد، در اینجا عامل اصلی پیوند، همافقی معرفتی است.
پویایی این شبکه از همان روندی ناشی میشود که در شبکهی دنیاگرا آغاز شده بود. اگر دنیاگرایی انسان را به سوی تکیه بر نیازهای واقعی، سودمندی، محاسبهپذیری و تنظیم عقلانی زندگی سوق میدهد، مادهگرایی این گرایش را به سطح نظری میبرد و میکوشد خودِ جهان را نیز بر همین اساس توضیح دهد. به این معنا، این شبکه از گذار از «عمل» به «تبیین» نیرو میگیرد.
در شاخهی تجربهگرا، پیوند اعضا بیشتر از طریق اعتماد به مشاهده، داده، سنجشپذیری و تحلیل جزئی تقویت میشود. در اینجا، اعتبار افراد به توانایی آنها در تولید داده، تحلیل تجربی و ارائهی تبیینهای آزمونپذیر وابسته است. در شاخهی دیالکتیکی، پیوندها بیشتر از طریق مشارکت در فهم کلانترِ تاریخ، ساختار، تضاد و شرایط مادی جامعه شکل میگیرد. در اینجا، انسجام شبکه از طریق تفسیرهای کلنگر و تاریخی از واقعیت تقویت میشود.
شبکهی اجتماعی مادهگرا ذاتاً یک شبکهی اقتصادی یا سیاسی نیست، بلکه چارچوبی هستیشناختی و معرفتشناختی برای فهم واقعیت فراهم میکند. با این حال، این چارچوب پیامدهای مهمی در سطح اقتصاد، ساختار اجتماعی و سازمان نهادی دارد، زیرا نوع تفسیر ما از جهان بر شیوهی تنظیم نهادها، تولید دانش، توزیع منابع و تعریف مسئلههای انسانی اثر میگذارد.
رابطهی این شبکه با اقتصاد را باید از خلال نسبت آن با شبکهی دنیاگرا فهم کرد. دنیاگرایی بر ساماندهی معیشت، رفاه، تولید و نیازهای زیستی تمرکز دارد، در حالی که مادهگرایی مبنای نظری این ساماندهی را فراهم میسازد. اگر دنیاگرایی به ادارهی زندگی در جهان میاندیشد، مادهگرایی به تبیین بنیاد مادیِ همین جهان میپردازد. از این جهت، مادهگرایی را میتوان زیربنای معرفتی بخشی از عقلانیت اقتصادی و ساختاری جهان مدرن دانست.
در سطح ساختاری، همان دوگانهی لیبرالیستی و سوسیالیستی که در شبکهی دنیاگرا وجود داشت، در اینجا نیز دیده میشود. در شاخهی لیبرالیستی، ساختار شبکه با الگوهای فردمحور، دادهمحور و جزءنگر هماهنگ است؛ یعنی واقعیت اجتماعی نیز بیشتر به صورت برآیند کنشهای منفرد و سازوکارهای قابلاندازهگیری فهم میشود. در شاخهی سوسیالیستی، ساختار شبکه با الگوهای کلنگر، تاریخی و ساختارمحور مناسبت دارد؛ در این صورت، نهادها، روابط تولید، طبقات و نیروهای تاریخی در مرکز تحلیل قرار میگیرند.
با این همه، شبکهی مادهگرا بهخودیخود مدافع یک الگوی اقتصادی واحد نیست. مارکسیسم یکی از صورتهای تاریخی آن است، اما تمام آن نیست؛ همانگونه که فیزیکالیسم تحلیلی معاصر نیز، با وجود تفاوت در پیامدهای اجتماعی و سیاسی، همچنان در افق مادهگرایانه قرار میگیرد. بنابراین، آنچه در این شبکه اهمیت دارد نه یک شکل خاص از سازمان اقتصادی، بلکه این اصل است که ثروت، ابزار، تولید و ساختار اجتماعی باید بر حسب مناسبات مادی، شرایط تاریخی و روابط علّی اینجهانی فهم و تحلیل شوند.
۲. ارزشها و پویایی روابط
ارزش مبادلهشده در این شبکه، توان تبیین مادی واقعیت است. این ارزش میتواند به صورت نظریه، داده، مدل تحلیلی، روش پژوهش، ابزار سنجش، یا هر چارچوبی که پدیدهها را بر اساس علیت مادی، قانونمندی طبیعی و روابط عینی توضیح دهد مبادله شود. در این شبکه، آنچه ارزشمند تلقی میشود نه الزاماً امر اخلاقی یا هنجاری، بلکه توانایی در شفافکردن سازوکارهای مادی جهان، سازگار ساختن تبیین با دادههای تجربی، و افزایش قدرت پیشبینی و کنترل است. از این رو، افراد و نهادها تا آنجا در مرکز این شبکه قرار میگیرند که بتوانند واقعیت را دقیقتر، منسجمتر و آزمونپذیرتر تبیین کنند (Nagel, ۱۹۶۱, pp. ۴۴۷–۴۵۱; Quine, ۱۹۶۹, pp. ۸۲–۸۶).
- مبادله: پایهایترین شکل رابطه در این شبکه، مبادلهی شناختی و تبیینی است. کنشگران داده، فرضیه، مدل، روش تحلیل، ابزار تجربی و فناوری پژوهش را با یکدیگر مبادله میکنند تا تبیینهای دقیقتر و قدرتمندتری از واقعیت به دست آورند. این مبادله معمولاً نه بر پایهی پیوند عاطفی یا وفاداری شخصی، بلکه بر مبنای اعتبار معرفتی، قابلیت آزمون و سودمندی تحلیلی سازمان مییابد. یکی از رایجترین اشکال مبادله در این شبکه، تبادل میان «ارائهی داده و شواهد» و «دریافت یک چارچوب تبیینی قویتر» است. در این الگو، پژوهشگر با عرضهی نتایج آزمایش، دادههای میدانی یا تحلیل آماری خود، به اعتبار علمی، مشارکت در تولید دانش و دسترسی به تبیینهای جامعتر دست مییابد و در مقابل، شبکهی مادهگرا نیز مواد خام لازم برای پالایش نظریهها و گسترش شناخت عینی را به دست میآورد. برای مثال، در یک شبکهی پژوهشی دربارهی نابرابری اجتماعی، جامعهشناس دادههای پیمایشی، اقتصاددان مدل توزیع درآمد، و زیستپژوه یا عصبپژوه یافتههای مرتبط با آثار مادی فقر بر بدن و ذهن را عرضه میکنند. حاصل این مبادله، نه صرفاً جمعشدن اطلاعات، بلکه شکلگیری تبیینی مادیتر و چندبعدیتر از نابرابری است که برای همهی مشارکتکنندگان ارزش شناختی دارد (Latour, ۱۹۸۷, pp. ۲۱۴–۲۱۹).
- رقابت: این رقابت در دو سطح جریان دارد:
- بین نظریهها، مدلها و چارچوبهای تبیینی برای توضیح دقیقتر، منسجمتر و آزمونپذیرتر پدیدهها.
- بین پژوهشگران، نهادهای علمی و مدارس نظری برای کسب اعتبار معرفتی، نفوذ علمی و مرجعیت در تعریف تبیین معتبر.
در مثال بالا، رقابت برای ارائهی قانعکنندهترین تبیین مادی از نابرابری اجتماعی در سطح نظریهها، و رقابت برای کسب اعتبار علمی، استناد بیشتر و موقعیت مرجع در میدان دانش در سطح کنشگران و نهادها در جریان است. این رقابت، در حالت مطلوب، به پالایش مفاهیم، دقت روششناختی و پیشرفت شناخت منجر میشود؛ اما در صورت تصلب و تعصب، ممکن است به جزماندیشی معرفتی، انحصار پارادایمی و کنارزدن تبیینهای رقیب بدون گفتوگوی کافی بینجامد. در این شبکه، رقابت اساساً رقابتی بر سر قدرت تبیینی است، نه صرفاً منزلت شخصی (Kuhn, ۱۹۶۲/۲۰۱۲, pp. ۹۲–۹۷).
- جاذبه: جاذبه در این شبکه از جنس همگرایی شناختی و تبیینی است. افراد زمانی به یکدیگر نزدیک میشوند که در فهم جهان از منظری مشابه، یعنی از رهگذر علیت مادی، ساختارهای عینی و روابط قابلبررسی، اشتراک داشته باشند. در مثال بالا، پژوهشگرانی که با وجود تفاوتهای فرهنگی یا سیاسی، همگی نابرابری را بر حسب ساختارهای مادی، مناسبات تولید، توزیع منابع و شرایط عینی زیست تحلیل میکنند، بهطور طبیعی به یکدیگر جذب میشوند و یک اجتماع معرفتی مشترک میسازند. این جاذبه، بنیان شکلگیری گروههای پژوهشی، اجتماعات علمی و مدارس نظری است؛ زیرا کنشگران در چنین شبکهای احساس میکنند که زبان مفهومی مشترکی برای فهم جهان دارند و میتوانند در یک افق تحلیلی واحد با یکدیگر همکاری کنند (Merton, ۱۹۷۳, pp. ۲۶۷–۲۷۱; Bourdieu, ۲۰۰۴, pp. ۳۳–۳۶).
- دافعه: این شبکه به طور ذاتی در برابر هر تبیینی که از منطق علیت مادی، آزمونپذیری و روابط عینی فاصله بگیرد، واکنش منفی نشان میدهد. این تهدید میتواند به صورت تبیینهای دینی، شهودی، غایتمحور یا متافیزیکی ظاهر شود؛ یعنی الگوهایی که میکوشند واقعیت را بدون ارجاع کافی به سازوکارهای مادی و شواهد تجربی توضیح دهند. در مثال بالا، اگر کسی نابرابری اجتماعی را نه بر اساس ساختارهای اقتصادی، تاریخی و مادی، بلکه صرفاً با ارجاع به سرنوشت، ارادهی متعالی یا ویژگیهای ذاتی و غیرقابلآزمون توضیح دهد، چنین تبیینی در این شبکه فاقد اعتبار شناختی تلقی میشود. در این الگو، دافعه به معنای مرزبندی معرفتی با آن دسته از روایتهاست که از دید کنشگران شبکه، قدرت توضیحی کافی ندارند یا امکان داوری تجربی دربارهی آنها فراهم نیست. از همین رو، دافعه در اینجا سازوکاری برای حفاظت از انسجام روششناختی و هویت معرفتی شبکه است، هرچند در مواردی میتواند به طرد شدید یا نادیدهگرفتن سایر افقهای فهم نیز بینجامد (Habermas, ۱۹۸۴/۲۰۱۴, pp. ۱۷–۲۲).
۳.ابعاد چهارگانه پیوند ارزشی
پیوندهای ارزشی در شبکهٔ اجتماعی مادهگرا، همانند سایر شبکههای اجتماعی پایدار، در چهار بُعد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی متجلی میشوند. با این حال، وجه ممیزهٔ این شبکه نه در صرفِ وجود این ابعاد، بلکه در جهانبینی مادهگرایانهای است که به همهٔ آنها معنا، جهت و انسجام میبخشد. در این چارچوب، همهٔ ساحتهای حیات جمعی—از معرفت و فرهنگ گرفته تا اقتصاد و سیاست—در نهایت، قابل تبیین بر اساس روابط، فرایندها و سازوکارهای مادی تلقی میشوند (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۲۸–۳۲). این تقدم تبیینیِ ماده، موجب میشود که ابعاد چهارگانهٔ شبکهٔ مادهگرا نه بهصورت همعرض، بلکه در رابطهای سلسلهمراتبی و تغذیهشونده از یک هستهٔ معرفتی مشترک سازمان یابند.
- بعد فرهنگی: در شبکهٔ اجتماعی مادهگرا، بُعد فرهنگی در معنای عمیق خود، بُعد شناختی–تبیینی است و نسبت به سایر ابعاد، نقش زیربنایی ایفا میکند. فرهنگ در این شبکه، نه مجموعهای از نمادهای قدسی، اسطورهای یا شهودی، بلکه نظامی از مفاهیم، نظریهها و روایتهاست که جهان، انسان و تاریخ را بر اساس علیت مادی، قانونمندی طبیعی و سازوکارهای عینی توضیح میدهد (Nagel, ۱۹۶۱, pp. ۴۴۸–۴۵۰). در این چارچوب: علم، فلسفهٔ تحلیلی و تاریخنگاری مادی، ابزارهای اصلی تولید معنا محسوب میشوند؛ تبیینهای غیرمادی—اعم از دینی، غایتمحور یا شهودی—یا بهمثابه پدیدههایی ثانویه و قابل تقلیل تحلیل میشوند، یا اساساً فاقد ارزش شناختی تلقی میگردند؛ «حقیقت» نه امری مکشوف از طریق ایمان یا تجربهٔ درونی، بلکه حاصل تحلیل علّی، آزمون تجربی و انباشت تدریجی دانش است (Quine, ۱۹۶۹, pp. ۸۳–۸۶). این بُعد، هستهٔ سخت شبکهٔ مادهگرا را شکل میدهد و سایر ابعاد—اجتماعی، اقتصادی و سیاسی—از آن تغذیه میکنند و بدون آن فاقد انسجام درونی خواهند بود.
- بعد اجتماعی: در بُعد اجتماعی، پیوندها در شبکهٔ مادهگرا بر پایهٔ همسویی در تبیین مادی واقعیت شکل میگیرند. افراد و گروهها نه به دلیل نسبتهای سنتی، پیوندهای عاطفی یا اشتراکات اعتقادی، بلکه بهسبب اشتراک در چارچوبهای شناختی و تبیینی به یکدیگر نزدیک میشوند (Merton, ۱۹۷۳, pp. ۲۶۸–۲۷۱). در این شبکه: هویت فردی بیش از آنکه ریشه در خانواده، دین یا قومیت داشته باشد، به جایگاه شناختی فرد و نقش او در تولید یا بازتولید تبیینهای مادی گره میخورد؛ اجتماعات علمی، فکری و تخصصی، مهمترین بسترهای پیوند اجتماعی محسوب میشوند؛ روابط اجتماعی غالباً کارکردمحور، عقلانی و مبتنی بر نقشاند، نه بر تعهدات شخصی یا وفاداریهای پیشینی.
این بُعد میتواند به اشکال متنوعی از سازمانیابی اجتماعی بینجامد—از شبکههای داوطلبانهٔ علمی تا ساختارهای نهادی متمرکز—اما هیچیک از این اشکال، ذات ضروری شبکهٔ مادهگرا را تعریف نمیکند (Bourdieu, ۲۰۰۴, pp. ۳۴–۳۶).
- بعد اقتصادی: در بُعد اقتصادی، شبکهٔ اجتماعی مادهگرا اقتصاد را نه بهمنزلهٔ یک حوزهٔ اجرایی مستقل یا نسخهای هنجاری برای ساماندهی جامعه، بلکه بهعنوان یکی از محوریترین سطوح تبیین حیات اجتماعی در نظر میگیرد. در این چارچوب، مناسبات مادی تولید و توزیع نقش بنیادی در فهم شکلگیری قدرت، ساختارهای فرهنگی و حتی نظامهای اخلاقی ایفا میکنند (Marx, ۱۸۶۷/۱۹۷۶, pp. ۱۰۱–۱۰۵). از این منظر، اقتصاد بیش از آنکه میدان کنش مستقیم شبکه باشد، کلیدی تحلیلی برای فهم سازوکارهای اجتماعی محسوب میشود. پیوندهای اقتصادی در این شبکه عمدتاً: حول تحلیل، تفسیر یا سازماندهی مناسبات تولید مادی شکل میگیرند؛ میتوانند در قالبهای متنوعی—از بازارمحور لیبرالی تا برنامهریزیشدهٔ سوسیالیستی یا صورتهای ترکیبی—تحقق یابند؛ الزاماً حامل یک دستورکار هنجاری واحد (نظیر نفی کامل مالکیت خصوصی یا تثبیت بازار آزاد) نیستند، بلکه تابع قرائتهای متفاوت از مادهگرایی فلسفی و تاریخیاند (Cohen, ۱۹۷۸, pp. ۱۳۵–۱۳۹). در همین معناست که دنیاگرایی و مادهگرایی در سطح اقتصادی به یکدیگر گره میخورند: اقتصاد، چه در خوانش لیبرالی و چه در خوانش سوسیالیستی، به ابزاری برای تبیین جهان اجتماعی بر مبنای واقعیتهای مادی بدل میشود، نه لزوماً به طرحی واحد برای مداخلهٔ سیاسی یا نهادی. از این رو، الگوهای اقتصاد دولتی، دستوری یا بازارمحور، صرفاً تحققهای تاریخی متفاوت این بُعد بهشمار میآیند و نباید بهعنوان تعریف ذاتی یا ضروری شبکهٔ اجتماعی مادهگرا تلقی شوند.
- بعد سیاسی: در بُعد سیاسی، پیوند ارزشی شبکهٔ مادهگرا معطوف به تبیین و صورتبندی عقلانی قدرت در نسبت با جامعه و تاریخ است. سیاست در این شبکه، نه صرفاً امتداد مستقیم اقتصاد و نه صرفاً عرصهٔ تعارض منافع مادی، بلکه سطحی مستقلتر و پیچیدهتر است که در آن، شیوهٔ سازماندهی قدرت، نحوهٔ تصمیمگیری جمعی و نسبت دولت با جامعه تعیین میشود. از این منظر، سیاست بیش از آنکه میدان رقابت ارزشهای اخلاقی یا اعتقادی باشد، به عرصهٔ اعمال عقلانیت تبیینی و گاه مهندسی اجتماعی بدل میگردد (Habermas, ۱۹۸۴/۲۰۱۴, pp. ۱۸–۲۱).
در این چارچوب: دوگانگی اصلی در سطح سیاسی، نه میان الگوهای اقتصادی (بازار/برنامهریزی)، بلکه میان دموکراسیِ کثرتگرا و حکومت تکحزبی یا تکصدایی شکل میگیرد؛ دولت و نهادهای سیاسی میتوانند، بسته به تفسیر مسلط از مادهگرایی، یا بهعنوان سازوکارهایی برای تنظیم تعارضها و بازنمایی کثرت اجتماعی عمل کنند، یا به ابزارهایی برای تحقق یک تبیین واحد و مسلط از تاریخ و جامعه فروکاسته شوند؛ تمرکز قدرت، حزبمحوری و حذف کثرت سیاسی زمانی پدیدار میشود که شبکهٔ مادهگرا از سطح یک چارچوب تحلیلی–تبیینی فراتر رفته و به پروژهای ایدئولوژیک برای یکدستسازی جامعه تقلیل یابد.
از این رو، اشکال تمامیتخواه سیاست در قرن بیستم را باید نه پیامد ناگزیر مادهگرایی بهمثابه یک جهانبینی، بلکه حاصل سیاسیشدن افراطی تبیین مادی و جایگزینی کثرت دموکراتیک با منطق ضرورت تاریخی دانست (Arendt, ۱۹۵۱/۱۹۷۹, pp. ۴۶۸–۴۷۲). بدین معنا، حکومتهای تکحزبی را میتوان نمونههایی از استحالهٔ سیاسی شبکهٔ مادهگرا تلقی کرد، نه تجلی تام و ضروری ذات آن.
۴. نهادهای منتج و کارکرد آنها
روند تکوین نهادهای «شبکهٔ اجتماعیِ مادهگرا» را میتوان زنجیرهای پیوسته از دگرگونیهای معرفتی و اجتماعی دانست که از دنیاگرایی آغاز میشود و با نهادیشدنِ صورتهای خاصی از عقلانیت، در قالب سازمانها و ترتیبات پایدار سیاسی/علمی/اقتصادی تثبیت میگردد. در این زنجیره، هر مرحله گسست رادیکال از مرحلهٔ پیشین نیست، بلکه تعمیق و صورتبندی نهادیِ همان افق است (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۶۱–۶۵). دنیاگرایی—بهمثابه انتقالِ مرکز ثقل معنا به جهان محسوس و مادی—با تقویت عقلانیت ابزاری، «دانش معتبر» را به دانشی پیوند میزند که مشاهدهپذیر، سنجشپذیر و سودمند باشد (Weber, ۱۹۲۲/۱۹۷۸, pp. ۲۴–۲۶). این بستر، تجربهگرایی را به صورت معرفتیِ مناسب خود بدل میکند؛ اما تجربهگرایی در تداوم تاریخیاش به دو شاخهٔ نهادیِ متفاوت منشعب میشود:
- شاخهٔ سوسیالیستی: تجربهگرایی در پیوند با دیالکتیک هگلی به ماتریالیسم دیالکتیک و سپس ماتریالیسم تاریخی میرسد و نهایتاً با «پروژهٔ کنش سیاسی سازمانیافته» گره میخورد؛ جایی که دولت و حزب، ابزار تحقق ضرورتهای تاریخی تلقی میشوند (Marx & Engels, ۱۸۴۶/۱۹۷۰, pp. ۴۷–۵۰; Bottomore, ۱۹۹۱, pp. ۷۸–۸۲).
- شاخهٔ لیبرالیستی: تجربهگرایی درون لیبرالیسم تداوم مییابد و در دل علم مدرن قرن نوزدهم و سپس فلسفهٔ علم قرن بیستم، به پوزیتیویسم و نهایتاً فیزیکالیسم میل میکند؛ صورتی که در آن «واقعیت معتبر» عمدتاً به آنچه فیزیکی/کمّیپذیر است تقلیل مییابد و این تقلیل، با منطق کنترلپذیری و بهرهبرداری تکنیکی از طبیعت همساز میشود (Locke, ۱۶۹۰/۱۹۷۵, pp. ۱۰۴–۱۰۸; Hume, ۱۷۴۸/۲۰۰۰, pp. ۱۵–۲۱; Papineau, ۲۰۰۹, pp. ۱–۶).
بر این اساس، «نهادهای منتج» را باید بهصورت دو خوشهٔ نهادیِ متمایز—لیبرالیستی و سوسیالیستی—در چهار ساحت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بازسازی کرد.
الف) نهادهای منتجِ شاخهٔ سوسیالیستی
- نهاد اجتماعی: در شاخهٔ سوسیالیستی، اجتماع نه صرفاً شبکهای از افراد، بلکه میدانِ سازمانیابی طبقاتی است؛ از اینرو، اتحادیهها، شوراها، شبکههای بسیج کارگری و ساختارهای تودهای، ابزارهای «تبدیل پراکندگی اجتماعی به سوژهٔ جمعی» میشوند. این نهادهای اجتماعی، مادهٔ خامِ انقلاب/کنش را فراهم میکنند و امکان تداوم فشار اجتماعی را ایجاد مینمایند.
کارکردهای کلیدی:
- تبدیل نارضایتیهای پراکنده به همبستگی طبقاتی و هویت جمعی.
- سازماندهی ظرفیت بسیج (اعتصاب، اعتراض، مقاومت) در مقیاس گسترده.
- تولید انضباط جمعی و هماهنگی کنشها درون بدنهٔ تودهای.
- بازتولید شبکهٔ حمایتی/معیشتی برای اعضا در دورههای سرکوب یا بحران.
- ایجاد کانالهای ارتباطی میان «بدنه» و «مرکز تصمیمگیری» حزب/دولت.
- نهاد فرهنگی: در این شاخه، فرهنگ نقش «سازندهٔ آگاهی تاریخی» را میگیرد: دانشگاهها، آکادمیها، نهادهای آموزشی–پژوهشی و دستگاههای رسانهای/تبلیغی مسئول تدوین، آموزش و ترویج قرائت مارکسیستی از تاریخ و علوماند؛ تا علم و معرفت به منبع اقتدار و مشروعیت نظم سیاسی تبدیل شود (Graham, ۱۹۸۷, pp. ۳–۷).
کارکردهای کلیدی:
- تبدیل ماتریالیسم تاریخی به زبان مسلطِ تبیین اجتماعی و تاریخی.
- تربیت کادرهای فکری/ایدئولوژیک برای ادارهٔ دولت و حزب.
- مشروعیتبخشی به تصمیمات سیاسی از طریق «ضرورتهای عینی تاریخ».
- همگنسازی افق معنایی جامعه و کاهش تکثر تفسیرها.
- مرزبندی و طرد معرفت/هنرِ ناسازگار با ایدئولوژی رسمی.
- نهاد اقتصادی: اقتصاد در این شاخه به قلمروِ «سازماندهی آگاهانهٔ تولید» بدل میشود؛ برنامهریزی مرکزی، ملیسازی و دستگاه توزیع، بهعنوان ابزارهای اصلی تحقق عدالت/برابری و کنترل تضادهای سرمایهدارانه عمل میکنند (Friedrich & Brzezinski, ۱۹۶۵, pp. ۲۲–۲۷).
کارکردهای کلیدی:
- جایگزینی مکانیسم بازار با مکانیسم برنامهریزی و تخصیص سیاسی منابع.
- کنترل تضادهای طبقاتی از طریق مدیریت مالکیت و توزیع.
- بسیج منابع برای صنعتیسازی/نوسازی با اولویتهای دولت.
- همراستا کردن تولید، آموزش و پژوهش با اهداف کلان ایدئولوژیک.
- کاهش نقش سرمایه خصوصی و محدودسازی انباشت مستقل از دولت.
- نهاد سیاسی: نهاد سیاسیِ محوری در شاخهٔ سوسیالیستی، «حزب پیشتاز» است: نهادی که خود را آگاهی متعین طبقه کارگر میداند و نقش واسط میان قانونمندی تاریخ و کنش سیاسی آگاهانه را ایفا میکند (Lenin, ۱۹۰۲/۱۹۷۷, pp. ۳۸۴–۳۸۹; Althusser, ۱۹۶۹/۲۰۰۵, pp. ۲۳۳–۲۳۸). در سطح فراملی، انترناسیونالها و کمینترن برای هماهنگی ایدئولوژیک/تشکیلاتی شکل میگیرند(McDermott & Agnew, ۱۹۹۶, pp. ۱۲–۱۸). در سطح دولتی، «دولت کمونیستی» صورت تحققیافتهٔ این منطق است؛ جایی که دولت مجری ضرورتهای تاریخی تلقی میشود (Arendt, ۱۹۵۱/۱۹۷۹, pp. ۴۶۰–۴۶۵).
کارکردهای کلیدی:
- تمرکز و یکپارچهسازی کنش سیاسی ذیل تفسیر واحد از «ضرورت تاریخی».
- تولید انضباط تشکیلاتی و کنترل درونی برای پیشبرد پروژه سیاسی.
- هماهنگسازی احزاب/جنبشها در مقیاس فراملی (انترناسیونال/کمینترن).
- تبدیل ایدئولوژی به سازوکار ادارهٔ دولت و بازسازماندهی جامعه.
- گسترش ظرفیت مداخله دولت در اقتصاد/فرهنگ/آموزش بهمنظور انسجام کل.
ب) نهادهای منتجِ شاخهٔ لیبرالیستی
- نهاد اجتماعی: در شاخهٔ لیبرالیستی، «اجتماع علمی» عمدتاً از مسیر حرفهایسازی و نهاد دانشگاهی بازتولید میشود؛ دانشگاه و شبکههای تخصصی، سوژهٔ معتبر را «کارشناس/پژوهشگر» تعریف میکنند و با سازوکارهای ارزیابی، رتبهبندی و رقابت علمی، نظم اجتماعیِ تولید دانش را سامان میدهند. در اینجا، کنترل نه لزوماً با حزب، بلکه با معیارهای حرفهای و سازوکارهای نهادیِ رقابت/منابع اعمال میشود (Mirowski, ۲۰۱۱, pp. ۵۴–۶۱).
کارکردهای کلیدی:
- تولید و بازتولید نیروی متخصص برای اقتصاد/دولت/صنعت.
- ایجاد نظم حرفهای از طریق استانداردهای شایستگی، رتبهبندی و ارزیابی.
- سازماندهی همکاریهای شبکهای (بیندانشگاهی/بینرشتهای/بینالمللی).
- ایجاد سازوکارهای گزینش و طرد (استخدام، گرنت، tenure) بر مبنای معیارهای مسلط.
- حفظ ظاهریِ استقلال علم همراه با وابستگی ساختاری به منابع قدرت/سرمایه.
- نهاد فرهنگی: در این شاخه، فرهنگِ معرفتیِ مسلط از طریق فلسفهٔ علم و قواعد روششناختی تثبیت میشود: پوزیتیویسم منطقی با کنارگذاشتن پرسشهای هستیشناختی و تقلیل فلسفه به تحلیل زبان علم، عملاً معنا/غایت/متافیزیک را از قلمرو «دانش معتبر» بیرون میراند (Carnap, ۱۹۳۲/۱۹۵۹, pp. ۶۰–۶۵). این همان جایی است که فیزیکالیسم میتواند صورت «علمیشدهٔ سکولاریسم» را بگیرد و حذف متافیزیک را نه تصمیم ایدئولوژیک، بلکه ضرورت روشی جلوه دهد (Taylor, ۲۰۰۷, pp. ۴۲۳–۴۲۸; Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۳۶–۴۱).
کارکردهای کلیدی:
- تعریف مرزهای معرفت معتبر بر اساس سنجشپذیری/کمّیسازی.
- حاشیهرانی پرسشهای معنا، آگاهی و غایت با برچسب «غیرعلمی».
- طبیعیسازی «بیطرفی علم» در حالی که پیامدهای اجتماعی/سیاسی آن پنهان میماند.
- همسوسازی افق معرفتی با منطق کنترلپذیری و مهار تکنیکی طبیعت.
- تبدیل سکولاریسم از اصل سیاسی–حقوقی به پیشفرض نانوشتهٔ معرفتشناختی.
- نهاد اقتصادی: اقتصاد در شاخهٔ لیبرالیستی، از مسیر بازار و صنعت، علم را به فناوری و سود پیوند میزند. اولویتهای تحقیقاتی از طریق گرنتها، سرمایهگذاری خصوصی، قراردادهای صنعتی و پروژههای دوگانه (تجاری/نظامی) شکل میگیرد؛ بهطوری که «آنچه پژوهش میشود» بهشدت تابع قابلیت بهرهبرداری و انباشت است (Mirowski, ۲۰۱۱, pp. ۵۴–۶۱).
- کارکردهای کلیدی:
- جهتدهی به دستورکار علمی بر مبنای سودآوری، ثبت اختراع و مزیت رقابتی.
- تبدیل دانشگاه به جزءِ زنجیره ارزش (از مقاله تا محصول).
- ادغام علم در پروژههای فناورانه/ژئوپلیتیک از طریق قراردادها و بودجهها.
- تولید وابستگی نهادیِ علم به منابع مالی بیرونی (سرمایه/دولت).
- تقویت «تکنیک» بهعنوان معیار موفقیت معرفت (کارکردگرایی معرفتی).
- نهاد سیاسی: در این شاخه، سیاست اغلب خود را نه به شکل حزب ایدئولوژیک، بلکه به صورت «سیاستگذاری علم و فناوری» و رژیمهای تنظیمگر/امنیتی نشان میدهد. مرزهای مجاز پژوهش، همکاریهای بینالمللی، و پیوند دانشگاه با پروژههای نظامی یا سیاست خارجی، از طریق بودجه، مقررات، و سازوکارهای کنترل نهادی اعمال میشود—در حالی که ادعای استقلال علم میتواند در سطح گفتمان حفظ شود.
کارکردهای کلیدی:
- تعریف اولویتهای ملی/ژئوپلیتیک در قالب سیاست علم و فناوری.
- تنظیمگری و امنیتیسازی حوزههای حساس (داده، زیستفناوری، دفاع).
- مدیریت مشروعیت عمومیِ علم از طریق نهادهای اعتباربخش و استانداردگذار.
- کنترل غیرمستقیم دانشگاه از مسیر بودجه، مجوزها و چارچوبهای همکاری.
- مهار تعارضهای سیاسی در دانشگاه با حفظ صورت «غیردولتی/غیراقتدارگرا»ی کنترل.
۵.چرخه بازتولید ارزش و پیوند
بازتولید شبکهٔ اجتماعی مادهگرا از طریق چرخهای ساختیافته و نهادی صورت میگیرد که هدف آن، تثبیت تبیین مادی واقعیت و بازتولید پیوندهای ارزشیِ متناظر با آن است. اگرچه این چرخه در شاخهٔ مارکسیستی عمدتاً بهصورت متمرکز، سیاسی و از بالا به پایین عمل میکند، و در شاخهٔ فیزیکالیستی بهصورت غیرمتمرکز، علمی و نهادی، اما منطق درونی هر دو، یکسان است: تبدیل یک جهانبینی تبیینی به نظم پایدار اجتماعی.
۵.۱. آموزش و جامعهپذیری جهانبینی مادی
نخستین گام در چرخهٔ بازتولید، جامعهپذیری معرفتی و ارزشی است. در شاخهٔ مارکسیستی، این فرایند از طریق نظام آموزشی اجباری، سازمانهای جوانان، و آموزشهای حزبی انجام میگیرد و هدف آن، نهادینهسازی ماتریالیسم تاریخی و دیالکتیکی در سطح ادراک، زبان و ارزشهای پایه است (Graham, ۱۹۸۷, pp. ۳–۷).
در شاخهٔ فیزیکالیستی، همین کارکرد از طریق نظام آموزش عالی، برنامههای درسی علوم طبیعی، فلسفهٔ علم مسلط، و هنجارهای روششناختی دانشگاهی تحقق مییابد. در اینجا، جهانبینی مادی نه بهصورت ایدئولوژی صریح، بلکه در قالب «فیزیکالیسم» و معیارهای اعتبار علمی درونی میشود (Mirowski, ۲۰۱۱, pp. ۵۴–۶۱).
۵.۲. شناسایی، جذب و تثبیت نخبگان شبکه
در مرحلهٔ دوم، شبکه افراد مستعد را شناسایی و در ساختارهای نهادی خود تثبیت میکند. در شاخهٔ مارکسیستی، این فرایند از طریق حزب و ساختار سلسلهمراتبی کادرسازی صورت میگیرد و پیوند میان آگاهی نظری و کنش سیاسی را تحکیم میکند (Lenin, ۱۹۰۲/۱۹۷۷, pp. ۳۸۴–۳۸۹).
در شاخهٔ فیزیکالیستی، این جذب از طریق مسیرهای دانشگاهی، پروژههای پژوهشی، نظام گرنتها، و بازار کار علمی انجام میشود. وفاداری ایدئولوژیک در اینجا نه با اعلام سیاسی، بلکه با پایبندی به چارچوبهای تبیینی مجاز و پرسشهای «قابل تأمین مالی» سنجیده میشود (Bourdieu, ۱۹۸۸, pp. ۹۲–۹۶).
۵.۳. تولید، انباشت و توزیع قدرت نمادین و مادی
در مرحلهٔ سوم، شبکه از طریق کنش جمعی یا تولید علمی، قدرت نمادین و مشروعیت اجتماعی تولید میکند. در صورت مارکسیستی، این امر با بسیج تودهای، اعتصابات و کنشهای سیاسی جمعی محقق میشود (Hobsbawm, ۱۹۹۴, pp. ۵۹–۶۳).
در صورت فیزیکالیستی، قدرت نمادین از طریق تولید مقاله، فناوری، استانداردهای علمی و سیاستگذاری مبتنی بر علم انباشته میشود. در اینجا، «دانش معتبر» خود به منبع قدرت تبدیل میشود و امکان تعریف مسئله، راهحل و افق عقلانی جامعه را فراهم میکند (Foucault, ۱۹۸۰, pp. ۱۰۹–۱۱۳).
۵.۴. تصاحب و تثبیت نهادها
در مرحلهٔ چهارم، شبکه میکوشد نهادهای کلیدی را در اختیار بگیرد یا با خود همراستا کند. در شاخهٔ مارکسیستی، این امر بهصورت مستقیم و از طریق تصاحب دولت، رسانهها و دستگاههای امنیتی صورت میگیرد(Friedrich & Brzezinski, ۱۹۶۵, pp. ۲۲–۲۷).
در شاخهٔ فیزیکالیستی، این تصاحب بهصورت غیرمستقیم و از طریق وابستگی ساختاری دانشگاهها، مراکز پژوهشی و نهادهای سیاستگذاری به سرمایه، صنعت و منافع ژئوپلیتیک انجام میشود. استقلال نهادی حفظ میشود، اما جهتگیری کلان بهطور مؤثر کنترل میگردد (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۴۵–۴۹).
۵.۵. تولید فرهنگی و مشروعیتبخشی معرفتی
در مرحلهٔ پایانی، شبکه از طریق تولید فرهنگی و معرفتی، نظم موجود را طبیعی، عقلانی و اجتنابناپذیر جلوه میدهد. در شاخهٔ مارکسیستی، این کار از طریق هنر، ادبیات و علوم اجتماعی ایدئولوژیکشده انجام میشود (Kolakowski, ۱۹۷۸, vol. ۲, pp. ۲۰۱–۲۰۷).
در شاخهٔ فیزیکالیستی، مشروعیتبخشی نه با زبان ایدئولوژی، بلکه با زبان «واقعیت علمی»، «ضرورت تکنیکی» و «عقلانیت سیاستگذاری» صورت میگیرد. بدینترتیب، تبیین مادی جهان به افق بدیهی فهم بدل میشود و امکانهای بدیل—از جمله تفسیرهای غیرتقلیلگرایانه از آگاهی و طبیعت—به حاشیه رانده میشوند.
۶. نمونهها و الگوهای تاریخی و معاصر
شبکهٔ اجتماعی مادهگرا، در ذات خود نه اقتصادی است، نه اخلاقی و نه الزاماً سیاسی؛ بلکه چارچوبی هستیشناختی و معرفتشناختی فراهم میآورد که میتواند پیامدهای متنوع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بههمراه داشته باشد. از این رو، تحققهای تاریخی آن را باید بهمثابه صورتهای متکثر یک افق نظری مشترک تحلیل کرد، نه بهعنوان یک الگوی واحد نهادی.
خاستگاههای تاریخی این شبکه را میتوان در امتداد سنتهای فکری زیر شناسایی کرد:
- ماتریالیسم باستانی (دموکریتوس) که واقعیت را بر بنیاد اتمها و حرکت تبیین میکرد
- (Kirk, Raven, & Schofield, 1983, pp. 406–410)
- ماشینانگاری مدرن در فلسفهٔ جدید، بهویژه نزد هابز، که جهان و انسان را همچون سازوکارهای مادی فهم میکرد (Hobbes, ۱۶۵۱/۱۹۹۶, pp. ۹–۱۲)؛
- تجربهگرایی قرن نوزدهم و ماتریالیسم مکانیکی که تبیین علمی را به مشاهده و قانونهای فیزیکی فروکاست؛
- ماتریالیسم دیالکتیکی و تاریخی که واقعیت را کلیتی پویا، متناقض و تاریخی تلقی کرد (Marx, ۱۸۶۷/۱۹۷۶, pp. ۱۰۱–۱۰۶)؛
- و در نهایت، فیزیکالیسم معاصر در فلسفهٔ ذهن که حالات ذهنی را برحسب فرایندهای فیزیکی تبیین میکند (Kim, ۱۹۹۸, pp. ۱۴–۱۹).
در این معنا، مارکسیسم یکی از تجلیهای تاریخی شبکهٔ مادهگراست، نه مترادف آن؛ همانگونه که فیزیکالیسم تحلیلی معاصر نیز تحقق دیگری از همین افق هستیشناختی بهشمار میآید. آنچه در تاریخ دگرگون شده، صورت نهادی تحقق شبکه است، نه منطق درونی آن. بر این اساس، میتوان دو الگوی اصلی—با تداوم تاریخی و تحققهای متفاوت—را از یکدیگر متمایز کرد.
۶.۱. الگوی انقلابی–دولتی (مسیر مارکسیستی)
این الگو، صورت کلاسیک و صریح تحقق شبکهٔ مادهگراست که در آن، پیوند میان تبیین مادی تاریخ و کنش سیاسی بهطور مستقیم و آشکار برقرار میشود.
- کمون پاریس (۱۸۷۱): نخستین تجربهٔ کوتاهمدت حاکمیت کارگری که در آن، تفسیر مادی از مناسبات تولید به کنش سیاسی مستقیم ترجمه شد. اگرچه فاقد انسجام نظری کامل بود، اما الگویی اولیه از تبدیل جهانبینی مادی به نظم سیاسی ارائه کرد.
- انقلاب ۱۹۱۷ روسیه (بلشویسم): نقطهٔ عطف تاریخی در دولتیشدن شبکهٔ مادهگرا. در این تجربه، ماتریالیسم دیالکتیک به فلسفهٔ رسمی دولت بدل شد و حزب پیشتاز بهعنوان «آگاهی متعین تاریخ» عمل کرد. دولت، ابزار تحقق ضرورتهای مادی و مهندسی کل جامعه تلقی شد.
- انقلاب ۱۹۴۹ چین (مائوئیسم): نمونهای از بومیسازی شبکهٔ مادهگرا در بستری دهقانی. در اینجا، ایدئولوژی مادی با شرایط غیرصنعتی سازگار شد و نشان داد که شبکه میتواند خود را با زمینههای فرهنگی–اقتصادی متفاوت بازپیکربندی کند.
- جنبشهای چریکی ضداستعماری: کوبا، ویتنام و نمونههای مشابه، صورتهای غیرمتمرکزتر اما همچنان سیاسی–نظامی این الگو هستند؛ جایی که مادهگرایی تاریخی به زبان رهایی ملی و مبارزه با امپریالیسم ترجمه شد.
- بقایای دولتی معاصر: کشورهایی چون کرهٔ شمالی و تا حدی کوبا، واپسین اشکال سخت و کلاسیک این مسیر هستند؛ شبکههایی با بازتولید ایدئولوژیک متمرکز، کنترل دولتی فراگیر و حداقل انعطاف نهادی.
ویژگی محوری این الگو:
سیاست آشکار، تمرکز قدرت، ایدئولوژی صریح، و دولت بهمثابه ابزار اصلی بازتولید شبکه.
۶.۲. الگوی نهادی–علمی–شرکتی (مسیر فیزیکالیستی)
در مقابل، الگوی دوم صورت مدرن، انعطافپذیر و غالب شبکهٔ مادهگرا در جهان معاصر است. در این مسیر، سیاست حذف نمیشود، بلکه در قالب علم، فناوری و نهادهای بهظاهر بیطرف پنهان میگردد.
- شبکههای علمی–فلسفی فیزیکالیست: جوامع آکادمیک، مجلات تخصصی، کنفرانسها و برنامههای پژوهشی که آگاهی، ذهن و حتی اخلاق را در چارچوب تبیینهای فیزیکی و تقلیلگرایانه صورتبندی میکنند. بازتولید شبکه در اینجا از طریق معیارهای «اعتبار علمی» انجام میشود، نه بسیج سیاسی.
- دانشگاه–صنعت–دولت: پیوند ساختاری میان دانشگاهها، شرکتهای فناورانه و نهادهای سیاستگذاری، شبکهای ایجاد کرده است که در آن، پژوهش علمی مستقیماً با منافع اقتصادی، نظامی و ژئوپلیتیک گره میخورد. مادهگرایی در این بستر، نه بهعنوان ایدئولوژی، بلکه بهمثابه «ضرورت فنی» بازتولید میشود.
- شرکتهای چندملیتی و انحصارات فناورانه: این نهادها، بدون تصاحب مستقیم دولت، توان تعریف واقعیت، نیاز، مسئله و راهحل را در مقیاس جهانی دارند. آنها نمونهٔ بارز شبکههای مادهگرای غیرسیاسینما اما بهشدت قدرتمند هستند؛ شبکههایی که منطق بازار، داده و کنترل اطلاعات را جایگزین ایدئولوژی کلاسیک کردهاند.
- دستگاههای امنیتی–اطلاعاتی معاصر: نظارت انبوه، تحلیل داده و عملیات روانی، نمونهای از همنشینی علم، فناوری و قدرتاند. در اینجا، تبیین مادی رفتار انسانی (بهمثابه دادهٔ قابل پیشبینی) مبنای کنترل و مدیریت اجتماعی قرار میگیرد، بیآنکه نیازی به زبان ایدئولوژیک سنتی باشد.
- شبکههای دیجیتال و بازتولید نرم ایدئولوژی: پلتفرمها، الگوریتمها و رسانههای اجتماعی، الگوی جدیدی از جامعهپذیری مادیگرایانه را شکل میدهند؛ جایی که جهان بهصورت داده، رفتار بهصورت الگو، و انسان بهصورت سیستم قابل تنظیم بازنمایی میشود.
ویژگی محوری این الگو:
غیرسیاسینمایی، تمرکززدایی نهادی، اتکا به علم و فناوری، و اعمال قدرت از طریق تعریف واقعیت.
جمعبندی
نمونههای تاریخی و معاصر نشان میدهند که شبکهٔ مادهگرا نه به یک ایدئولوژی خاص، نه به یک دولت مشخص، و نه به یک دورهٔ تاریخی محدود است. آنچه ثابت میماند، منطق بازتولید است؛ و آنچه تغییر میکند، صورت نهادی تحقق آن. در قرن بیستم، این منطق عمدتاً در قالب دولت و حزب ظاهر شد؛ در جهان معاصر، همان منطق از مسیر علم، شرکت، داده و نهادهای ظاهراً بیطرف عمل میکند.
۷.چالشها و پیامدهای اجتماعی-فرهنگی
شبکهٔ اجتماعی مادهگرا، بهمثابه یک جهانبینی هستیشناختی و معرفتشناختی، پیامدهایی عمیق و چندلایه در ساحتهای اجتماعی، فرهنگی و انسانی دارد. این پیامدها به یک شکل خاص از سازمان سیاسی محدود نمیشوند، بلکه از منطق درونی تبیین مادی واقعیت ناشی میگردند. ازاینرو، ارزیابی این شبکه مستلزم تفکیک میان ظرفیتهای تبیینی و رهاییبخش آن و خطرات تقلیلگرایانه و استحالههای نهادی است.
۷.۱. پیامدهای مثبت
- ارتقای عقلانیت تبیینی و زدودن اسطوره: مادهگرایی با کنارزدن تبیینهای اسطورهای و غایتمحور، امکان فهم قانونمند پدیدههای طبیعی، اجتماعی و تاریخی را فراهم میسازد (Bhaskar, ۱۹۷۹, pp. ۶۱–۶۵).
- امکان نقد ساختارهای نابرابر: تمرکز بر شرایط عینی زندگی و مناسبات تولید، ابزار نیرومندی برای تحلیل نابرابریهای ساختاری فراهم میکند (Marx, ۱۸۶۷/۱۹۹۰, pp. ۱۲۵–۱۳۱).
- رهایی شناخت از اخلاقگرایی انتزاعی: تمایز میان تبیین و تجویز، به پرهیز از داوریهای اخلاقی شتابزده در علوم اجتماعی کمک میکند (Weber, ۱۹۰۴/۱۹۴۹, pp. ۴۹–۵۶).
۷.۲. چالشها و پیامدهای منفی
- تقلیلگرایی وجودی و فروکاست انسان: فروکاست آگاهی و معنا به فرایندهای صرفاً مادی میتواند به انسانشناسی ابزارمحور بینجامد (Taylor, ۱۹۸۹, pp. ۲۷–۳۲).
- بحران معنا در سطح فرهنگی: حذف افقهای غایتمند، خطر نیهیلیسم نرم و بیتفاوتی ارزشی را افزایش میدهد (Nietzsche, ۱۸۸۷/۱۹۶۷, pp. ۱۰۸–۱۱۰).
- استحالهٔ تبیین به ایدئولوژی: ارتقای تبیین مادی به معیار انحصاری حقیقت، بستر جزماندیشی و طرد تکثر فکری را فراهم میسازد (Arendt, ۱۹۵۱/۱۹۷۹, pp. ۴۶۸–۴۷۴).
- پیوند بالقوه با مهندسی اجتماعی: تلقی جامعه بهمثابه نظامی کاملاً قابل مهندسی، راه را برای تقدم «ضرورتهای عینی» بر حقوق انسانی هموار میکند (Popper, ۱۹۴۵/۲۰۱۳, vol. ۱, pp. ۸۱–۸۶).
- تجربههای تاریخی استحالهیافته: تجربههای تمامیتخواه قرن بیستم باید بهعنوان صورتهای ایدئولوژیک و استحالهیافتهٔ شبکه تحلیل شوند، نه بهعنوان پیامدهای ناگزیر آن (Kolakowski, ۱۹۷۸, vol. ۳, pp. ۴۸۰–۴۸۵).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
