مقدمه: شیعه، مذهب برگزیدهٔ عصر فرجامین
تاریخ، صحنهٔ نمایش ارادهٔ حکیمانهٔ پروردگار است. همانگونه که موجودات زنده دورههای تولد، رشد و افول را تجربه میکنند، ایدئولوژیها و مکاتب بشری نیز در چرخهای الهی ظهور کرده، اوج میگیرند و سرانجام، هنگامی که رسالت تاریخی خود را به پایان میبرند، جای خود را به حقیقتی زندهتر و کاملتر میسپارند. آنچه در ظاهر، رشتهای از رویدادهای پراکندهٔ سیاسی و نظامی به نظر میرسد، در باطن، تبلور مشیّتی الهی است که سیر تکاملی هدایت بشر را رقم میزند.
از آغاز تاریخ ادیان، هر ظهور جدیدی پاسخی بود به یک انحراف بزرگ یا طغیانی فرعونی. ابراهیم خلیل در برابر نمرود، موسی کلیم الله در مقابله با فرعون مصر و عیسی مسیح برای اصلاح تحریفهای بنیاسرائیل قیام کردند، و سرانجام، حضرت محمد(ص) به عنوان خاتم پیامبران، در برابر تمامی شرکها و انحرافات، کاملترین نسخهٔ هدایت را به بشریت عرضه نمود. اکنون و در ادامهٔ این سلسلهٔ نورانی، نوبت به مکمّل و متمّم این رسالت مذهب شیعه رسیده است که در برابر شیطان بزرگ بایستد. رویدادها و حوادث به روشنی نشان میدهد که این مذهب، به عنوان «اسلام ناب محمدی(ص)» و وارث حقیقت ولایت و عدالت است، در آستانهٔ مرحلهای سرنوشتساز از تاریخ بشر، از سوی پروردگار به عنوان «مذهب برگزیده» انتخاب شده است. مرحلهای که در آن، مکاتب سکولار و ایدئولوژیهای مادّیِ غرب و شرق، یکی پس از دیگری در حال سقوطاند و بشریت تشنه، در جستوجوی چشمهساری است که هم عمق معنوی وحی را داشته باشد و هم توان پاسخ به پیچیدگیهای دنیای مدرن را.
این روند با شکست ناسیونالیسم عربی در جنگ ششروزهٔ ۱۹۶۷ که تنها یک شکست نظامی نبود، آغاز شد که پایان قطعی یک رویای واهی بود: رویای اتحاد بر اساس نژاد و زبان، بدون اتکا به دین.
تقارن این شکست با طلیعه بیداری اسلامی یک رویداد تصادفی نبود، بلکه زمینهای بود تا اندیشهٔ شیعی با محوریت ولایت فقیه، از حاشیه به متن در آید و آماده شود تا نقش تاریخی ادیان را در برابر فراعنۀ زمان ایفا کند. باز تصادفی نبود که تولد دوبارهٔ شیعه به دست امام خمینی با رویارویی او با ابر قدرت زمان در مسئله کاپیتولاسیون رقم خورد.
تولد دوباره: هجرتی که جهان را زیر و رو کرد
تبعید امام خمینی(ره) از ایران، در نگاه کوتاهبین ساواک و حامیان خارجیاش، یک «حذف فیزیکی مؤثر» تلقی میشد. اما در لوح تقدیر الهی، این تبعید، یک هجرت برنامهریزیشده بود؛ هجرتی مشابه هجرت پیامبر از مکه به مدینه که نه تنها شکستی نبود، که سرآغاز تأسیس حکومت اسلامی شد. امام با گام نهادن به نجف اشرف و سپس پاریس، اندیشهٔ حکومت اسلامی را از محدودهٔ کتب فقهی خارج کرد و آن را به یک گفتمان جهانیِ جذاب و انقلابی تبدیل نمود. این هجرت، شبکههای خفتهٔ مبارزان شیعه و سنی در سراسر جهان اسلام را بیدار کرد. کسانی که پیش از این در انزوا به سر میبردند، ناگهان خود را در کانون یک نهضت بزرگ یافتند و به پیامرسانان «صدور انقلاب» بدل شدند.
بدین ترتیب، آنچه استکبار جهانی و دستنشاندگانش در ایران گمان میبردند خاموش کردن یک چراغ است، به آتشافروزی در یک جنگل تبدیل شد. بذرهایی که در این هجرت کاشته شد، به سرعت جوانه زدند و نهالهایی شدند که بعدها با نامهای «انقلاب اسلامی ایران»، «حزبالله لبنان»، و «جبههٔ مقاومت» جهان را تکان دادند. این هجرت، اولین حلقهٔ آشکار از زنجیرهٔ مشیت الهی برای احیای نقش شیعه در رهبری جهان اسلام بود.
آغاز رشد: از دانشگاه جهاد تا استراتژیستهای عارف
استکبار جهانی به خیال خام خود خواست با ترغیب صدام در حمله به ایران، انقلاب را با چالشی عظیم روبرو سازد، اما دفاع مقدس هشتساله تبدیل شد به یک دانشگاه الهی. این رویداد هشتساله آزمونی الهی بود که در کورهٔ آن، مفاهیم انتزاعی اعتقادی به صورت زنده و ملموس تجربه شد و از دل آن، نسلی از مؤمنانِ مسلّح به ایمان و تدبیر سر برآورد. در این «دانشگاه ایدئولوژیک»، هر سنگر یک حوزهٔ علمیهٔ سیار، هر عملیات یک آزمون الهی، و هر شهادت یک درجهٔ عرفانی بود. مفهوم «جهاد» که در کتابها به دو گونهٔ اکبر و اصغر تقسیم شده بود، در دفاع مقدس به تجربهای واحد و زنده بدل شد: رزمنده در خلوت سنگر با هوای نفس میجنگید و در روز با دشمن بعثی. «شهادت» نیز از یک آرزوی دوردست، به مقصدی قابل لمس و دستیافتنی برای نوجوانان تبدیل گشت؛ بهگونهای که برای رسیدن به آن با یکدیگر رقابت میکردند. این فرهنگ شهادتطلبی، سلسلهمراتب فرماندهی را نه بر اساس کهولت سن یا مدارک دانشگاهی، که بر مبنای درجهٔ ایثار و آمادگی برای فنا تنظیم کرد و نیرویی خلق نمود که قوانین متعارف جنگ را درنوردید.
در دل این کورهٔ گدازان، استراتژیستهای عارف متولد شدند. فرماندهانی که پیروزی را نه در برتری عدد و تجهیزات، که در برتری روح و ایمان جستوجو میکردند. حاج قاسم سلیمانی، تجسّم کامل این نسل بود: فرماندهای که استراتژی نظامی را با مناجات شبانه و تربیت اخلاقی نیروها درهم میآمیخت. او بهدرستی فهمیده بود که پیروزی نهایی از آنِ کسی است که قلبها را فتح کند، نه فقط سرزمینها را. هر واحد تحت امر او، هم یک یگان رزمی بود و هم یک حلقهٔ ذکر و اخلاق. این الگوی تلفیقیِ بینظیر، بعدها هستهٔ مرکزی استراتژی جبهه مقاومت در لبنان، عراق، سوریه و یمن شد و کارآمدی خیرهکنندهای از خود نشان داد.
در این میان، سپاه قدس تنها یک یگان اطلاعاتی-عملیاتی نبود؛ این نهاد، بازوی اجرایی و نهادینهشدهٔ همان تفکر برآمده از دفاع مقدس بود. مأموریت آن، صدور الگوی مقاومت و اتصال قلبهای آزاده در سراسر جهان اسلام تعریف شده بود. به رهبری حاج قاسم، سپاه قدس پلی زد میان تجربهٔ ایران و دیگر ملتهای دربند: تجربهٔ جنگ نامنظم مبتنی بر ایمان به لبنان رفت و حزبالله را ساخت. به فلسطین رفت و گردانهای قسام و جهاد اسلامی را تقویت کرد. به عراق رفت و حشد شعبی را در مقابله با داعش یاری رساند. به سوریه رفت و مدافعان حرم را تربیت کرد و به یمن رفت تا انصارالله را در برابر تجاوز ائتلاف سعودی مقاوم سازد.
بدین ترتیب، دفاع مقدس از یک رویداد ملی، به یک الگوی جهانیِ مقاومتِ تکثیرشونده ارتقا یافت. ایدئولوژی شیعه، اینبار نه از راه منبر و کتاب، که از مسیر عمل و فداکاری خود را به جهان معرفی کرد. هر پیروزی جبهه مقاومت در نقطهای از جهان، سنگ بنایی بود برای شناخته شدن شیعه به عنوان ایدئولوژی برتر و کارآمد در مواجهه با استکبار جهانی. این آغاز رشد، شتابی فزاینده به حرکت تاریخی شیعه بخشید و آن را آمادهٔ ورود به عرصههای بزرگتر کرد.
آغاز بتشکنی: فروپاشی بتهای جهان مدرن و طلوع حقیقت مقاومت
پس از تثبیت الگوی مقاومت و گسترش نفوذ آن در جغرافیای جهان اسلام، نوبت به ایفای نقش اصلی مذهب یعنی بتشکنی رسید، مرحلهای که در آن، بتهای به ظاهر شکستناپذیر جهان مدرن یکی پس از دیگری در برابر ارادهٔ الهی و قدرت مردمیِ برآمده از این ایدئولوژی، خرد و خاکشیر شدند. این مرحله، لحظهای بود که مشیت الهی، برای اثبات برتری قطعی شیعه به عنوان مکتب رهاییبخش، صحنهٔ تاریخ را به میدانی برای درهمشکستن بزرگترین اسطورههای نظام سلطه تبدیل کرد.
- بت «هژمونی غرب»: سالها، دکترین نظامی غرب به رهبری آمریکا، بر پایهٔ برتری مطلق تسلیحات پیشرفته، جنگ الکترونیک و نبرد شبپرهای بنا شده بود. اما مقاومت در لبنان، غزه، عراق و یمن، این بت را در هم کوبید. حزبالله در جنگ ۳۳ روزه (۲۰۰۶) با جنگ نامنظم و موشکهای ساده، قدرتمندترین ارتش منطقه را به زانو درآورد. در غزه، گردانهای مقاومت با موشکهای دستساز، عمق استراتژیک اسرائیل را به مخاطره انداختند. در یمن، انصارالله با پهپادها و موشکهای نسبتاً ابتدایی، زیرساختهای حیاتی ائتلاف سعودی-اماراتی را هدف قرار داد و ثابت کرد ایمان سازماندهنده و خلاقیت تاکتیکی میتواند بر انباشت ثروت و سلاح پیشرفته غلبه کند. این شکستهای پیدرپی، هیبت نظامی غرب را که پس از جنگ دوم جهانی شکل گرفته بود، شکست و اعتماد به نفس بینظیری به جبهه مقاومت بخشید.
- بت «ثبات و امنیت رژیمهای دستنشاندهٔ منطقه»: نظامهای سلطنتی و دیکتاتوری عربی که دههها با حمایت غرب، خود را دژهای امنیتی غیرقابل نفوذ و ضامن ثبات منطقه معرفی میکردند، ناگهان در برابر موج مقاومت آسیبپذیر شدند. پیروزی مقاومت در سوریه و بقای دولت آن، مهمترین ضربه به پروژهٔ تغییر رژیمهای آمریکا-صهیونیستی در منطقه بود. این پیروزی نشان داد که پشتیبانی مردمی و ایدئولوژیک میتواند حتی در سختترین شرایط محاصره و جنگ نیابتی، یک دولت متحد مقاومت را حفظ کند. همچنین، توانایی مقاومت در هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی عربستان و امارات، افسانهٔ امنیت مطلق این رژیمها را باطل کرد و آنها را مجبور به مذاکره و عقبنشینی در برخی جبههها نمود.
- بت «انزوای بینالمللی ایران و مقاومت»: تمام تلاش استکبار جهانی پس از انقلاب اسلامی، منزوی کردن ایران و متحدانش در صحنهٔ بینالمللی بود. اما بتشکنی در این عرصه با پیشبینی فروپاشی شوروی توسط امام خمینی(ره) آغاز شد. این پیشبینی که در اوج جنگ سرد و در اوج قدرت بلوک شرق صورت گرفت، نه تنها نافذ بودن بینش مکتب شیعه را به رخ جهانیان کشید، بلکه پس از محقق شدن، خلأ ایدئولوژیک بلوک شرق را به روی اندیشهٔ مقاومت گشود. سپس، با شکلگیری جبههٔ مقاومت به عنوان یک بلوک قدرت منطقهای مستقل، این انزوای ساختگی کاملاً درهم شکست. امروز، مقاومت نه یک جریان حاشیهای، که یک بازیگر تعیینکننده در معادلات خاورمیانه است که قدرتهای بزرگ ناچار به محاسبهٔ آن هستند.
- بت «دیوارهای فرقهای و اختلافات مذهبی»: دشمنان امت اسلام، همواره تلاش کردند با دامن زدن به اختلافات فرقهای میان شیعه و سنی، اتحاد جهان اسلام را غیرممکن جلوه دهند. اما مقاومت، این بت شوم را نیز شکست. طوفان الاقصی (اکتبر ۲۰۲۳) نقطهٔ اوج این بتشکنی بود. هنگامی که رژیمهای عربی سازشکار در سکوت به سر میبردند یا به عادیسازی روابط با دشمن صهیونیستی مشغول بودند، ایران و جبههٔ مقاومت (شامل گروههای شیعه و سنی) به عنوان حامیان عملی فلسطین ظاهر شدند. این اقدام، بازار ایدئولوژیک جدیدی ایجاد کرد که در آن، گفتمان مقاومت و جهاد بر گفتمان سازش و تسلیم برتری یافت. تصاویر شهید حاج قاسم سلیمانی و سید حسن نصرالله در تظاهرات کشورهای سنینشین، گواه زوال این دیوار ساختگی بود.
این مرحله از بتشکنی، در حقیقت آمادهسازی صحنه برای ظهور نهایی حقیقت شیعه به عنوان تنها آلترناتیو پایدار در برابر نظام سلطهٔ جهانی بود. هر بت که میشکست، بر اطمینان پیروان این مکتب میافزود و هر اسطورهای که فرو میریخت، راه را برای طلوع آفتاب ولایت و عدالت جهانی هموارتر میساخت.
سرانجام کار: به سوی افق موعود؛ طلوع جهانشمولی تشیع
زنجیرهٔ رویدادهایی که از شکست ناسیونالیسم عربی آغاز شد و با هجرت امام، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، صدور مقاومت و بتشکنیهای پیدرپی ادامه یافت، به نقطهای سرنوشتساز رسیده است. این مسیر، تصادفی یا صرفاً محصول محاسبات بشری نبوده؛ بلکه تجلی عینی ارادهٔ الهی برای انتقال کانون هدایت به مذهب شیعه، در مسیر صعود آگاهی است. اکنون، در آستانهٔ مرحلهٔ نهایی این مشیت تاریخی، میتوان نتیجهگیری کرد:
- شیعه از حاشیه به متن تاریخ بازگشته است. پس از قرنها انزوا و تحتالضیعی، این مذهب نه تنها در قالب یک دولت-ملت قدرتمند (جمهوری اسلامی ایران) تثبیت شده، بلکه به ایدئولوژی رهبریکنندهٔ بزرگترین جبههٔ مقاومت در برابر استکبار جهانی تبدیل گشته است. این جبهه، مرزهای جغرافیایی و فرقهای را درنوردیده و قلبهایی از جاکارتا تا بیروت را به هم پیوند داده است.
- کارآمدی عملی، برترین دلیل حقانیت است. در دنیایی که مکاتب گوناگون وعدهٔ رهایی میدهند، شیعه تنها مکتبی است که همزمان هم عمق معنوی و عرفانی دارد، هم توانسته است در عرصهٔ عمل، حکومت تشکیل دهد، در جنگ دفاع کند، در علوم پیشرفت کند، و الگویی برای مقاومت و خوداتکایی به جهان ارائه دهد. پیروزیهای نظامی و سیاسی مقاومت در لبنان، سوریه، عراق، یمن و فلسطین، سندی زنده بر این کارآمدی است.
- آینده از آنِ مقاومت و شیعه است. روندهای کنونی حاکی از آن است:
- افول گفتمان سازش: رژیمهای عربی سازشکار با اسرائیل، روزبهروز در نزد افکار عمومی امت اسلام منفورتر و بیاعتبارتر میشوند. گفتمان مقاومت است که مشروعیت میآفریند.
- تضعیف هیمنهٔ آمریکا: خروج شرمآور از افغانستان، ناتوانی در مهار مقاومت، و وابستگی فزاینده به قدرتهای رقیب، نشاندهندهٔ افول قدرت آمریکا به عنوان «ژاندارم منطقه» است.
- جهانیشدن مسئلهٔ فلسطین: دیگر فلسطین تنها درد جهان عرب نیست؛ به کانون همبستگی تمام مستضعفان جهان و نماد مبارزه با ظلم تبدیل شده است و محور مقاومت، پرچمدار این جهاد جهانی است.
- شکست پروژهٔ ایران هراسی و شیعههراسی: تلاش برای ترسیم چهرهای افراطی و خطرناک از ایران و شیعه، با واقعیتهای میدانی و حضور مثبت نیروهای مقاومت در مبارزه با داعش و دفاع از مقدسات، با شکست مواجه شده است.
- چالشهای پیشرو، گذر به مرحلهٔ بالاتر است. دشمنی استکبار و صهیونیسم قطعاً پایان نیافته است. طرحهای جدیدی مانند عادیسازی روابط اعراب با اسرائیل، جنگ اقتصادی، جنگ روانی و ترور شخصیتهای کلیدی در دستور کار آنان قرار دارد. اما این چالشها، برای مکتبی که در کورهٔ دفاع مقدس و جنگ نیابتی هشتساله آبدیده شده، مانند سنگهای آسیاب است که گندم ایمان را به آرد پیروزی تبدیل میکند. هر توطئهای، وحدت درونی جبهه مقاومت را بیشتر میکند و هر حملهای، خلاقیت و خوداتکایی آن را افزایش میدهد.
نتیجهگیری نهایی:
تاریخ معاصر، صحنهگردانی خدای متعال را به وضوح نشان میدهد. قطعات پازل در جای خود قرار گرفتهاند: شکست ایدئولوژیهای رقیب، تولد دولت شیعی، ایجاد الگوی مقاومت، شکستناپذیر نشان دادن این الگو در میدان عمل، و جذب قلبهای آزادگان جهان. اکنون شیعه، نه به عنوان یک مذهب اقلیتی، که به عنوان پرچمدار جنبش جهانی عدالتخواهی و استکبارستیزی قد علم کرده است. این، پایانی بر یک دوره و آغازی بر دورهای جدید است؛ دورهای که در آن، تمامی بشریت شاهد تحقق وعدهٔ الهی پیروزی مستضعفان بر مستکبران خواهد بود. سرانجام کار، نه تنها حفظ دستاوردها، که گسترش این الگوی الهی به تمامی جغرافیای عالم است تا طلوع حقیقت ولایت، تاریکیهای ظلم و استکبار را برای همیشه از صفحهٔ روزگار محو کند. این، سرنوشت محتوم تاریخ است که مشیت حکیمانهٔ پروردگار، آن را در مسیر تشیع ناب جاری ساخته است.
وَ نُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ استُضعِفُوا فِي الأَرضِ وَنَجعَلَهُم أَئِمَّةً وَنَجعَلَهُمُ الوَارِثِينَ. (و ما اراده کردهایم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] و وارثان [زمین] قرار دهیم.)
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
