تغییر فاز گسل تمدنی در عصر قاجار؛ نهضت تنباکو به‌مثابه نخستین مقاومت توده‌ای

مقالهٔ حاضر به تحلیل دگرگونی ساختاری و تغییر فاز گسل تمدنی در ایران عصر قاجار با محوریت نهضت تنباکو (۱۸۹۱–۱۸۹۲ م.) می‌پردازد. استدلال بنیادین این پژوهش آن است که مواجههٔ جامعهٔ سنتی ایران با مدرنیتهٔ غربی ماهیتاً و به‌خودی‌خود به برخورد ویرانگر تمدن‌ها نمی‌انجامید؛ بلکه آنچه این اصطکاک بالقوه را به جنبشی فراگیر بدل ساخت، تزریق متقاطع «انرژی قدرت‌طلبی» از سوی ساختار استعمار انحصاری (کمپانی رژی و بریتانیا)، استبداد قاجار (سیاست حراج منابع ملی) و بازتولید آن در قالب «قدرت‌طلبی مقاومت» از سوی بلوک توده‌ای بود. با اتکا به روش تاریخ‌نگاری انتقادی و تحلیل نهادی-گفتمانی، نشان داده می‌شود که نهضت تنباکو فراتر از یک شورش مقطعی، از رهگذر ائتلافی ناهمگون (مرجعیت، روشنفکران نوگرا و شبکهٔ سنتی بازار) و فعال‌سازی ظرفیت‌های اقتصاد سیاسی مقاومت، گسل تمدنی را از لایهٔ نخبگانی به عمق پهنهٔ عمومی کشاند. این رخداد با خنثی‌سازی عقلانیت ابزاری سرمایه‌داری استعماری از طریق فتوای تحریم، بستر مادی و گفتمانی مشروطیت را پی‌ریزی کرد.
کلیدواژه‌ها: گسل تمدنی، نهضت تنباکو، انرژی قدرت‌طلبی، تغییر فاز اجتماعی، اقتصاد سیاسی بازار، ائتلاف پاد-هژمونیک، انقلاب مشروطه.

امتیاز به این مقاله:

۱. مقدمه و روش پژوهش

۱.۱. بیان مسئله و گسست از نظریهٔ برخورد تمدن‌ها

تحلیل تاریخ فکری و ساختاری ایران معاصر نشان می‌دهد که رویارویی با تمدن مدرن غرب، برخلاف تز جبرگرایانهٔ ساموئل هانتینگتون (Huntington, ۱۹۹۶)، برآمده از گسل‌های صلب، ذاتی و برون‌جامعه‌ای نیست که لاجرم به «زلزله‌های تمدنی» یا جنگ‌های سرزمینی خونین بینجامد. هانتینگتون تمدن‌ها را کل‌هایی یکپارچه و فاقد پویایی درونی فرض می‌کند؛ اما در واقعیت تاریخی ایران، گسل تمدنی خصلتی درون‌جامعه‌ای (Intra-societal) داشته و در شبکهٔ مناسبات معرفتی، اقتصادی و ساختارهای قدرت زیست‌جهان ایرانی جریان دارد (کاتوزیان، ۱۳۹۳).

اگر در دوران صدارت امیرکبیر، این گسل عمدتاً در سطح دیوان‌سالاری و در جدال میان اصلاحات درونزاد و فساد درباری نمود یافت (آدمیت، ۱۳۶۲)، در نیمهٔ دوم عصر ناصری با بحران امتیاز رژی، وارد مرحله‌ای نوین شد. این پژوهش بر واکاوی دینامیسمِ تبدیل این گسل ایستا به یک کنش جمعی فراگیر و پی‌آمدهای تمدنی-نهادی آن متمرکز است.

۱.۲. روش پژوهش

روش پژوهش حاضر، تاریخ‌نگاری انتقادی (Critical Historiography) توأم با تحلیل نهادی و گفتمانی است. در این رویکرد، تحولات تاریخی صرفاً زنجیره‌ای از حوادث توصیفی تلقی نمی‌شوند، بلکه به‌مثابه برآیند تنش میان ساختارهای کلان اقتصادی-سیاسی، مفصل‌بندی‌های هژمونیک و عاملیت نیروهای اجتماعی در میدان‌های قدرت مورد واکاوی قرار می‌گیرند. داده‌ها از اسناد متنی دست‌اول، مکاتبات، گزارش‌های سیاسی و متون نظری تاریخ مشروطه استخراج و با چارچوب نظری تطبیق داده شده‌اند.

۱.۳. چارچوب مفهومی و تعاریف عملیاتی

برای پرهیز از ابهام و انتزاع، دو مفهوم محوری این پژوهش بدین شرح صورتبندی مفهومی و عملیاتی می‌شوند:

  • انرژی قدرت‌طلبی (Will-to-Power / Power Energy): در این پژوهش، قدرت نه یک جوهر ایستا، بلکه به‌تعبیر میشل فوکو (Foucault, ۱۹۸۰) شبکه‌ای پویا، رابطه‌ای و جاری در تمامی شریان‌های اجتماعی است که در پی دست‌اندازی، انقیاد و تثبیت برتری ساختاری است. «انرژی قدرت‌طلبی» در الگوی رژی دو وجه متقابل دارد: نخست، قدرت‌طلبی هژمونیک/سلطه‌گر (پیوند سرمایه‌داری انحصاری خارجی با استبداد خودکامهٔ داخلی)؛ و دوم، قدرت‌طلبی پاد-هژمونیک/مقاومت که توسط نیروهای زیردست و توده‌ها جهت بازپس‌گیری عاملیت تاریخی و خنثی‌سازی سلطه فعال می‌شود (Gramsci, ۱۹۷۱).
  • تغییر فاز گسل (Social Phase Transition): گرچه مفهوم «تغییر فاز» از فیزیک ترمودینامیک (گذار ماده از حالتی به حالت دیگر بر اثر آستانهٔ بحرانی انرژی) وام گرفته شده، اما در جامعه‌شناسی تاریخی به‌مثابه جهش کیفی در هندسهٔ میدان اجتماعی و الگوی عاملیت نیروها (Bourdieu, ۱۹۸۵) به کار می‌رود. گسل تمدنی که تا پیش از ۱۸۹۰ م. در وضعیت تنش نهفته و نخبگانی قرار داشت، پس از انحصار تنباکو به دلیل اصطکاک با معیشت و هویت عمومی، دچار جهش فازی شد و به بسیج فعال، سراسری و توده‌ای گذار کرد.
۱.۴. چرخش پسااستعماری و نقد اروپا‌محوری

تحلیل مناسبات قاجار مستلزم گسست از روایت‌های ذات‌گرایانه و شرق‌شناسانه است که جامعهٔ ایرانی را ایستا و صرفاً پذیرندهٔ منفعل الگوی تجدد تصور می‌کردند (Said, ۱۹۷۸). با اتکا به مفهوم «استانی‌کردن اروپا» (Chakrabarty, ۲۰۰۰)، نهضت تنباکو نشان داد که مواجهه با مدرنیته، لزوماً تسلیم در برابر پروژهٔ سرمایه‌داری فراملی نیست؛ بلکه جامعه می‌تواند با تکیه بر سنت‌های انتقادی و ظرفیت‌های معرفتی محلی، عقلانیت ابزاری و منطق سلطهٔ استعماری را به چالش بکشد و سوژگیِ مقاومت را بازتعریف نماید.

۲. بستر تاریخی و اقتصاد سیاسی مقاومت در عصر ناصری

۲.۱. نفوذ انحصارات استعماری و تاراج ساختار ملی

در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم میلادی، دربار قاجار به دلیل بحران مزمن کسری بودجه، سفرهای پرهزینه به اروپا و تهی‌شدن خزانه، استراتژی «حراج امتیازات تجاری و سرزمینی» را در پیش گرفت (آبراهامیان، ۱۳۸۹؛ امانت، ۱۳۹۶). اوج این روند در سال ۱۳۰۹ ق. (۱۸۹۰ م.) با اعطای امتیاز انحصاری توتون و تنباکو به ماژور جرالد تالبوت و تأسیس «کمپانی امپریال توباکو» (رژی) رخ داد؛ انحصاری پنجاه‌ساله بر کلیهٔ مراحل کاشت، برداشت، خرید، فرآوری، توزیع داخلی و صادرات محصولی که شریان حیاتی اقتصاد بومی بود (Keddie, ۱۹۶۶).

۲.۲. ساختارهای محلی و اقتصاد سیاسی مقاومت

تأثیر قرارداد رژی تنها به حوزهٔ تجارت کلان محدود نماند، بلکه هستهٔ سخت اقتصاد بومی را هدف گرفت. مقاومت توده‌ای تنها با اتکا به انگیزش‌های گفتمانی پدید نیامد، بلکه متکی بر بستر مادی و ساختارهای اقتصادی مستقلی بود که خارج از تیول مستقیم دولت اداره می‌شدند (اشرف، ۱۳۵۹؛ Amir Arjomand, ۱۹۸۸):

  1. استقلال مالی نهاد دین: تمرکز وجوهات شرعی (سهم امام و خمس) و درآمدهای موقوفات در دست مراجع تقلید و مجتهدان بزرگ، نهاد دین را از وابستگی مالی به بودجهٔ دیوانی دربار بی‌نیاز ساخته و ظرفیت مقاومت مالی در برابر ارعاب اقتصادی حکومت را فراهم می‌کرد.
  2. نظام صنفی بازار و بنکداران: اصناف و بازاریان دارای سلسله‌مراتب تشکیلاتی، صندوق‌های همیاری، پیوندهای خویشاوندی و زنجیرهٔ توزیع مستقل بودند. ورود مأموران انگلیسی رژی و بازرسی از انبارها، مستقیماً مالکیت خصوصی و حیات اقتصادی صدها هزار کاسب، توتون‌کار و تاجر محلی را تهدید کرد؛ امری که طبقهٔ بورژوازی سنتی را به سازمان‌دهندهٔ مالی اعتصابات بدل ساخت (اشرف، ۱۳۵۹).

۳. دینامیسم تغییر فاز گسل و ائتلاف نیروهای مقاومت

۳.۱. مراحل تغییر فاز و بازتولید انرژی قدرت‌طلبی

گسل تمدنی در نهضت تنباکو طی چهار مرحلهٔ دیالکتیکی از وضعیت نهفته به وضعیت انفجاری گذر کرد:

 مراحل چهارگانهٔ تغییر فاز گسل تمدنی

  ۱. تلاقی تمدنی و نفوذ سرمایه‌داری صنعتی به زیست‌جهان بازار و سنت کشاورزی               

  ۲. تزریق انرژی قدرت‌طلبی استعماری (انحصار رژی) و نرمش همدستانهٔ استبداد درباری          

  ۳. فعال‌شدن اقتصاد سیاسی مقاومت و شکل‌گیری ائتلاف پاد-هژمونیک (علما، بازار، روشنفکران) 

  ۴. خلق راهکار تحول‌آفرین: فتوای سلبی میرزای شیرازی و الغای کامل هژمونی انحصار          

۳.۲. ائتلاف چندگانه: روحانیت، روشنفکران نوگرا و بازاریان

نهضت تنباکو نماد شکل‌گیری نخستین «بلوک تاریخی مقاومت» با ترکیبی متکثر و ناهمگون بود:

  • روشنفکران غیرروحانی و نوگرایان: چهره‌هایی چون میرزا آقاخان کرمانی، ملک‌المتکلمین و میرزا رضا کرمانی تحت تأثیر تعالیم سید جمال‌الدین اسدآبادی با نشر شب‌نامه‌ها و سخنرانی‌های انتقادی، مسئلهٔ امتیاز تنباکو را از یک «دعوای صرفاً تجاری» به گفتمان «دفاع از استقلال وطن و حاکمیت ملی» ارتقا دادند (آدمیت، ۱۳۵۴؛ الگار، ۱۳۶۹).
  • نهاد مرجعیت و روحانیت شهری: شبکهٔ مجتهدان محلی (مانند شیخ فضل‌الله نوری در تهران، فال‌اسیری در شیراز، مجتهد تبریزی در آذربایجان و آقانجفی در اصفهان) حلقهٔ پیوند توده‌ها با کانون فتوایی سامرا شدند (Keddie, ۱۹۶۶).
  • تنش‌های درون‌ائتلافی: این ائتلاف یکدست نبود؛ روشنفکران بر نفی استبداد و تأسیس قانون تأکید داشتند، بازاریان در پی حفظ استقلال کسب‌وکار سنتی بودند، و بدنهٔ مذهبی نگران نفوذ کفر و استحالهٔ احکام شرعی بود. با این حال، ضدیت مشترک با انحصار استعماری موجب هم‌گرایی موقت آنان شد (Afary, ۱۹۹۶).
۳.۳. تحلیل کارکردی رهبری میرزای شیرازی

در دسامبر ۱۸۹۱ م. فتوای میرزا حسن شیرازی صادر شد: «الیوم استعمال توتون و تنباکو بأیّ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان صلوات‌الله‌علیه است» (آدمیت، ۱۳۶۰، صص ۸۵–۹۰). تحلیل کارکردی نشان می‌دهد عاملیت میرزا متکی بر سه سازوکار راهبردی بود:

  1. تغییر محاسبات اقتصادی با حکم سلبی: فتوا ماهیت تحریم مصرف داخلی داشت. این اقدام، بازار داخلی شرکت رژی را یک‌شبه منهدم کرد و بدون شلیک یک گلوله، تداوم فعالیت رژی را از منظر اقتصادی ناممکن ساخت.
  2. بهره‌گیری استراتژیک از تکنولوژی مدرن (تلگراف): شبکهٔ ارتباطی نهضت، علی‌رغم ماهیت دینی خود، خطوط تلگراف هند و اروپا و شبکهٔ تلگراف دولتی را تسخیر کرد تا فرامین میان سامرا، تهران، تبریز و اصفهان بدون تأخیر مبادله و سانسور دربار بی‌پاسخ گذاشته شود (امانت، ۱۳۹۶).
  3. خودمختاری ژئوپلیتیک در سامرا: استقرار میرزای شیرازی در قلمرو عثمانی، اهرم‌های تهدید، ارعاب و دستگیری فیزیکی توسط دربار قاجار را خنثی کرد و به وی استقلال عمل راهبردی بخشید (Keddie, ۱۹۶۶).

۴. ابعاد چهارگانهٔ تحول تمدنی

نهضت تنباکو ثابت کرد که تقابل تمدنی در ایران به فروپاشی نینجامید، بلکه زمینه‌ساز بازتولید ساختارها در چهار لایه شد:

لایهٔ تحولتبیین کارکردی در نهضت تنباکودستاورد و دگرگونی تمدنی
تمدنی (Civilizational)شکست انحصار شرکت رژی و افشای آسیب‌پذیری امپریالیسم بریتانیا در برابر ارادهٔ جمعی بومی.گذار از موضع انفعال به کنشگری خودآگاه تاریخی در برابر غرب.
انسان‌شناختی (Anthropological)امتناع توده‌ها از مصرف و شکستن قلیان‌ها در اندرونی کاخ شاه؛ تقابل ارادهٔ انسان مؤمن با هژمونی دربار.زایش «سوژهٔ سیاسی مقاوم» و خروج توده‌ها از رعیت‌بودگی صرف.
معرفتی (Epistemological)رویارویی مفهوم نفی سبیل و عدالت هنجاری با عقلانیت ابزاری و کالایی‌سازی سرمایه‌داری مدرن.تفکیک عقلانیت توسعه از سلطه‌گری استعماری در آگاهی عمومی.
نهادی (Institutional)اثبات انزوای نهاد سلطنت مستبد در برابر ارادهٔ اجتماعی؛ همگرایی شبکهٔ مساجد، اصناف و محافل نخبگانی.شکل‌گیری ساختار اولیهٔ نهادهای مدنی پاد-هژمونیک در ایران.

۵. نسبت نهضت تنباکو و انقلاب مشروطه: پیامدهای بلندمدت نهادی

نهضت تنباکو نه صرفاً یک پیروزی کوتاه‌مدت اقتصادی، بلکه زیرساخت مادی، تشکیلاتی و گفتمانی انقلاب مشروطه (۱۹۰۶ م.) بود (آدمیت، ۱۳۵۴؛ افاری، ۱۳۷۹):

  1. تداوم تشکیلاتی و زایش انجمن‌های سری: هسته‌های محرمانهٔ هماهنگی و کمیته‌های شهری که در جریان تحریم تنباکو برای توزیع شب‌نامه‌ها و حفظ امنیت اعتصابات بازاریان شکل گرفتند، دقیقاً هستهٔ نخستین «انجمن‌های مخفی» و «حوزه‌های مشروطه‌خواهی» تهران و تبریز در سال‌های ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۶ م. را تشکیل دادند (Afary, ۱۹۹۶; ناظم‌الاسلام کرمانی، ۱۳۵۷).
  2. فرسایش قداست سلطنت مطلقه: تا پیش از نهضت تنباکو، حکم سلطان مطلقه و نفوذناپذیر تلقی می‌شد؛ اما لغو یک قرارداد سلطنتی تحت فشار عمومی، توهم شکست‌ناپذیری شاه را فرو ریخت و مطالبه برای «تحدید قدرت پادشاه» را به ضرورتی ملموس بدل ساخت (کاتوزیان، ۱۳۹۳).
  3. ریشه‌دواندن گفتمان قانون‌گرایی: نهضت تنباکو نشان داد که منافع کشور در غیاب یک نظام قانونی ضابطه‌مند به آسانی توسط درباریان به تاراج می‌رود. تجربهٔ رژی، خواستهٔ اولیهٔ روشنفکرانی چون میرزا ملکم‌خان و سپهسالار را از محافل درباری به میان توده‌ها آورد و ضرورت تأسیس «عدالت‌خانه» و در نهایت «مجلس شورای ملی» را وارد فرهنگ سیاسی ایران کرد (آدمیت، ۱۳۵۴).

۶. نتیجه‌گیری

نهضت تنباکو (۱۸۹۱–۱۸۹۲ م.) نخستین تبلور عینی «تغییر فاز گسل تمدنی» در تاریخ معاصر ایران بود. این بررسی نشان داد:

  • گسل تمدنی در ایران برآمده از تقابل ذات‌گرایانه و تمدنی به سبک نظریهٔ هانتینگتون نیست، بلکه متأثر از تزریق متقابل انرژی قدرت‌طلبی استعماری و قدرت‌طلبی استبدادی است که با برهم زدن موازنهٔ زیست‌بوم داخلی، انرژی مقاومت مردمی را برمی‌انگیزد.
  • پیوند میان اقتصاد سیاسی بازار، ساختار خودمختار مرجعیت دینی و کنشگری روشنفکران نوگرا، نوعی عقلانیت راهبردی بومی خلق کرد که از طریق ابزار حقوقی-سلبی فتوای تحریم، سرمایه‌داری انحصاری را زمین‌گیر ساخت.
  • این دگرگونی کیفی، با تغییر هندسهٔ میدان سیاست و ارتقای سوژگی توده‌ها، بستر تشکیلاتی و معرفتی خیزش انقلاب مشروطه را فراهم آورد و گسل تمدنی را وارد مدار جدیدی از مطالبهٔ آزادی و حکومت قانون ساخت.

منابع فارسی:

آبراهامیان، یرواند. (۱۳۸۹). ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی (ترجمهٔ ا. گل‌محمدی و م. ا. فتاحی، چاپ چهاردهم). نشر نی.

آدمیت، فریدون. (۱۳۵۴). اندیشهٔ ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار. انتشارات خوارزمی.

آدمیت، فریدون. (۱۳۶۰). شورش بر امتیازنامهٔ رژی: تاریخ سیاسی نهضت ۱۸۹۰–۱۸۹۲ میلادی. انتشارات پیام.

آدمیت، فریدون. (۱۳۶۲). امیرکبیر و ایران (چاپ هفتم). انتشارات خوارزمی.

اشرف، احمد. (۱۳۵۹). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دورهٔ قاجاریه. انتشارات زمینه.

افاری، ژانت. (۱۳۷۹). انقلاب مشروطهٔ ایران: ۱۹۰۶–۱۹۱۱ (دموکراسی مردمی، سوسیال دموکراسی و سرچشمه‌های اسلام‌گرایی مدرن) (ترجمهٔ ر. رضایی). نشر بیستون.

الگار، حامد. (۱۳۶۹). نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت ایران (ترجمهٔ ا. سروران). انتشارات توس.

امانت، عباس. (۱۳۹۶). قبلهٔ عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران (ترجمهٔ ح. کامشاد، چاپ پنجم). نشر کارنامه.

کاتوزیان، محمدعلی همایون. (۱۳۹۳). ایران: جامعهٔ کوتاه‌مدت و ۳ مقالهٔ دیگر (ترجمهٔ ع. انتظاری). نشر نی.

ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد. (۱۳۵۷). تاریخ بیداری ایرانیان (به اهتمام ع. ا. سعیدی سیرجانی، ۳ جلد). بنیاد فرهنگ ایران / انتشارات آگاه.

منابع لاتین:

Amir Arjomand, S. (1988). The turban for the crown: The Islamic revolution in Iran. Oxford University Press.

Bourdieu, P. (1985). The social space and the genesis of groups. Theory and Society, 14(6), 723–744.

Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial thought and historical difference. Princeton University Press.

Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.

Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. N. Smith, Eds. & Trans.). International Publishers.

Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. Simon & Schuster.

Keddie, N. R. (1966). Religion and rebellion in Iran: The tobacco protest of 1891–1892. Frank Cass.Said, E. W. (1978).Orientalism. Pantheon Books

✍️

دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه

خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفت‌وگوی عقلانی و نقد روشمند است. بی‌تردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلال‌ها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاه‌های زیر مرقوم فرمایید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *