۱. مقدمه و بیان مسئله
تبیین سازوکار تکوین ساختارهای حیاتی و چگونگی گذار از ماده بیجان به حیات و سپس گذر از حیات بدوی تکسلولی به موجودات سازمانیافته پرسلولی، از دیرباز عرصه نزاع میان دیدگاههای مادهباور مکانیکی و رویکردهای غایتشناسانه یا صورتگرایانه بوده است. زیستشناسی کلاسیک قرن بیستم، تحت سیطره سنت فروکاهشگرایی، تلاش میکرد تمامی پدیدارهای حیات را صرفاً برآیند خطی تعاملات ماکرومولکولها، جهشهای تصادفی ژنتیکی و انتخاب طبیعی تبیین کند (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰). با این حال، پیشرفتهای اخیر در فیزیک سامانههای پیچیده دور از تعادل و پژوهشهای نوروبیولوژی گیاهی نشان دادهاند که ارگانیسمهای گیاهی رفتارهایی غایتمند، واکنشی، شبکهای و همافزا از خود بروز میدهند که قابل فروکاهش به خواص منفرد سلولها نیست(Baluška & Mancuso, ۲۰۲۳, p. ۱۱۲; Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴).
از منظر هستیشناسی، این پرسش بنیادین طرح میشود: آیا پدیدار شدن سطوح نوین نظم و وحدتهای ارگانیک در گیاهان، صرفاً رویدادی خودانگیخته ناشی از تصادفات مکانیکی و خودسازماندهی درونمادی است، یا آنکه این تحول نیازمند چارچوبی عمیقتر از علیت است که در آن، ماده نقش زمینه استعدادی و صورت نقش عامل وحدتبخش و گزینشگر را ایفا میکند؟
در این پژوهش، گذار از «حیات سلولی بدوی» به «مرتبه نباتی» با بهرهگیری از دستگاه مفهومی حکمت متعالیه صدرایی و نظریه میدانهای کوانتومی واکاوی میشود. حکمت متعالیه با طرح «اصالت وجود»، «تشکیک وجود» و «حرکت جوهری»، ماده را دارای سیلان ذاتیِ استکمالی میداند که همواره در پیوستگی زمانی و جوهری، مستعد دریافت صور کاملتر میگردد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳؛ اکبریان، ۱۳۹۲، ص. ۹۵). از سوی دیگر، نظریه میدانهای کوانتومی، بنیاد واقعیت فیزیکی را نه ذرات صلب و مستقل، بلکه میدانهای بنیادینِ پیوسته و برهمکنشهای غیرموضعی میداند که در شرایط گذار فاز، حالتهای کوانتیده و ترازهای نوین انرژی را پدید میآورند (نصیری محلاتی و همکاران، ۱۳۹۷، ص. ۱۶۵؛ حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، ص. ۲۶۸).
مسئله محوری مقاله حاضر آن است که چگونه میتوان هوش توزیعشده و رفتار سازمانیافته گیاهان را بهمثابه تحقق «نفس نباتی» از طریق افاضه صورتی وحدتبخش از مراتب عالیه هستی تبیین کرد، بدون آنکه دچار ثنویت دکارتی یا جبرگرایی مکانیکی خام شویم.
۲. مبانی و چارچوب نظری
۲.۱. حکمت متعالیه صدرایی
دستگاه فلسفی صدرالمتألهین بر مبانی بنیادینی استوار است که تبیین دگرگونیهای ساختاری جهان طبیعت را از سطح اعراض به عمق جوهر میکشاند:
- اصالت و تشکیک وجود: وجود، حقیقت یگانه، اصیل و عینی جهان است و ماهیات صرفاً حدود و اعتبارات ذهنیِ این حقیقتاند. این وجود واحد دارای مراتبی مشکک از شدت و ضعف، کمال و نقص، و تقدم و تأخر است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۸۵؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۲).
- حرکت جوهری و اشتداد: برخلاف مشائین که حرکت را تنها در اعراض چهارگانه جایز میدانستند، ملاصدرا اثبات میکند که ذات و جوهر جهان مادی پیوسته در سیلان و صیرورت است. زمان بُعد چهارم جسم طبیعی است و ماده در ذات خویش سیال و رو به استکمال است (رازی و همکاران، ۱۳۹۹، ص. ۱۰۲؛ قدیری، ۱۳۸۸، ص. ۱۱۴). این حرکت اشتدادی، ماده را گامبهگام برای پذیرش مراتب شدیدتر هستی آماده میسازد.
- افاضه صور و سلسلهمراتب عقول: ماده در حکمت صدرایی صرفاً قوه و استعداد محض (هیولا) در پذیرش کمالات است و نمیتواند خودش بهتنهایی علت فاعلیِ فعلیتهای نوین خویش باشد؛ چه اینکه فاقد شیء نمیتواند معطی شیء باشد («فاقد الشیء لا یعطیه»). از این رو، ظهور صور نوعیه همواره فیضی است که از مجرای جوهرهای مجرد عقلانی (عقول مفارق و عقل فعال) بر ماده مستعد افاضه میگردد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳؛ حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص. ۱۵۶).
- قاعده النفس فی وحدتها کل القوی: نفس جوهری یگانه و بسیط است که در عین بساطت و تجرد متناسب با مرتبه خود، تمامی قوا و اندامهای کالبد مادی را تدبیر میکند و در همه اعضا حضور دارد، بیآنکه در عضو یا نقطهای خاص حلول مکانی کند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۲۲۱؛ ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹).
۲.۲. نظریه میدانهای کوانتومی (QFT)
نظریه میدانهای کوانتومی پیشرفتهترین چارچوب تبیینی فیزیک معاصر برای فهم ماده و برهمکنشهاست. مفاهیم محوری این نظریه در تبیین پدیدارهای نوخاسته عبارتاند از:
- پیوستگی میدان و ذرات بهمثابه برانگیختگی: بر خلاف نگرش ذرهبنیاد نیوتنی، در این نظریه میدانهای پیوسته اصالت دارند و ذرات مادی تجلی موضعیِ برانگیختگیهای کوانتیده همین میدانهای پیوستهاند (Weinberg, ۱۹۹۵, p. ۳۲).
- برهمکنش و گذار حالتها: سامانهها در حضور پتانسیلهای خارجی و شرایط مرزی دچار گذار فاز و دگرگونی ترازهای انرژی میشوند؛ به گونهای که کل سامانه وارد حالت پایهای نوین با تقارنهای شکسته یا بازآراییشده میگردد (Tong, ۲۰۰۶, p. ۵۵).
- ناپیوستگی پدیدار در عین پیوستگی بستر: تغییرات پیوسته در برهمکنشها و مقادیر انرژی به پیدایش گسستها و جهشهای کیفی در ویژگیهای ماکروسکوپیک (مانند رسانایی، ابرشارگی یا ساختارهای منظم بلوری) میانجامد؛ امری که همارز فیزیکیِ گذار از آستانههای استعدادی به صور نوعیه نوین است (حجتی و همکاران، ۱۴۰۰، ص. ۲۷۵).
۲.۳. تعاریف عملیاتی اصطلاحات
- نفس نباتی (Vegetative Soul): نخستین کمال اول برای جسم طبیعی آلی از حیث تغذیه، رشد و نمو، و تولید مثل؛ که در تراز هستیشناختی عامل برپایی وحدت یکپارچه گیاهی است (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹).
- نوخاستگی (Emergence): پیدایش کیفیات و ویژگیهای بنیادین نوینی در سطح کل یک سامانه که مستقیماً از خواص اجزای مجزا در حالت منفرد قابل پیشبینی یا استنتاج خطی نیست (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۴۵).
- عامل گزینشگر (Selecting Agent): مؤلفه یا قاعدهای ساختاری و بنیادی (در فیزیک: قوانین میدان و قیود مرزی؛ در فلسفه: صورت نوعیه) که از میان بیشمار حالت تصادفی و نوسانات ممکن مادی، تنها پیکربندیهای منسجم، پایدار و غایتمند را تثبیت میکند (Dawkins, ۱۹۸۶, p. ۴۶; ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳).
۳. روش پژوهش
پژوهش حاضر از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی و فلسفی بهره میبرد. در این روش، دادههای حاصل از پژوهشهای معتبر در زیستشناسی سیستمها، رفتارشناسی گیاهان و فیزیک نظری، بدون مصادره به مطلوب یا تحمیل مفاهیم، مورد بازخوانی و تحلیل مفهومی قرار میگیرند. سپس این یافتهها با دستگاه مفاهیم مابعدالطبیعی حکمت متعالیه و چارچوب علیت و وجود، تطبیق داده میشوند.
هدف این روش، دستیابی به یک مدل تحلیلی چندعلتی و غیرفروکاهشگرایانه است که بتواند تمایز میان «علل اعدادی/مادی» (نوسانات، فرآیندهای شیمیایی و ژنتیکی) و «علل فاعلی/صوری» (افاضه کمالات و وحدت ساختاری) را با تکیه بر متون دست اول و منابع معتبر تبیین نماید.
۴. بدنه اصلی تحلیل
محور اول: گذار از حیات تکسلولی به حیات پرسلولی نباتی
نخستین مرتبه تجلی حیات در طبیعت مادی، با ظهور ارگانیسمهای تکسلولی پدیدار گشت؛ جایی که صورت حیاتی بدوی توانست کثرت اجزای معدنی را ذیل یک پرده غشایی و سوختوساز ابتدایی سامان دهد. با این حال، حیات در سطح تکسلولی با وجود خودمختاری نسبی، در مقیاسی بسته و محدود باقی میماند. گام دوم در تکامل هستیشناختی طبیعت، گذار از این حیات سلولی پراکنده به ساحت ارگانیسمهای گیاهی چندسلولی است (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰). این گذار، صرفاً افزایش کمّی و تراکم فیزیکی سلولها نیست، بلکه استقرار نوع نوینی از همبستگی، تخصصیشدن عملکردها و ظهور نظمی چندلایه است.
در نگاه مشایی و صدرایی، این تحول کیفی نشاندهنده ورود ماده به قلمروی «نفس نباتی» است (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹). ماده در بستر حرکت جوهری، از طریق تکثیر و تجمع سلولی، ظرفیتهای جدیدی را در سطح ترکیب و مزاج مادی کسب میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳). این افزایش پیچیدگی مادی، شرط اعدادی برای تابش فیض برتر است؛ فیضی که این بار در قالب صورتی جامعتر تجلی میکند تا روابط حاکم بر میلیونها سلول را ذیل یک اصل سامانبخشِ واحد اداره نماید.
همانطور که علامه طباطبایی تصریح میکند، هر مرتبه جدید از فیض نه به معنای ابطال و زوال صور پیشین، بلکه دربرگیرنده کمالات مراتب مادون در سطحی شدیدتر و منسجمتر است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۴۵). از این رو، صورت حیاتی سلولها در جوهر نفس نباتی هضم و مستحیل شده و ارگانیسم به مثابه یک «کلِ یگانه» پا به عرصه وجود میگذارد.
محور دوم: تعریف، جایگاه و کارکردهای سهگانه نفس نباتی
در سنت فلسفه اسلامی، نفس نباتی مبدأ صدور افعالی است که جسم جمادی از انجام آنها ناتوان است. این افعال در سه قوه محوری صورتبندی شدهاند:
- قوه غاذیه (تغذیه): دگرگونسازی ماده بیرونی و جذب آن به سوی جسم بهمنظور جبران آنچه از تحلیل رفته است.
- قوه نامیه (رشد و تنمیه): افزایش ابعاد جسم در جهات سهگانه به شکل هماهنگ و با تناسب طبیعی تا رسیدن به کمال بلوغ نوعی.
- قوه مولده (تولید مثل): جدا ساختن جزئی شبیه به کل از ارگانیسم برای حفظ و بقای نوع در بستر زمان (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹).
طرح کارکردهای سهگانه نفس نباتی در طبیعیات فلسفی (تغذیه، نمو و تولید مثل)، نباید این پندار نادرست را پدید آورد که حیات گیاهی محصول یک طراحی پیشینیِ خطی، صلب و بدون اصطکاک است که از همان آغاز بدون هیچگونه آزمون و خطای مادی بر ارگانیسم تحمیل شده باشد (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹). چنین برداشتی نهتنها با واقعیتهای تجربی زیستشناسی ناسازگار است، بلکه جایگاه بنیادین «گزینش تجمعی» و نقش علیت اعدادی ماده را در دستگاه حکمت صدرایی یکسره نادیده میگیرد (Dawkins, ۱۹۸۶, pp. ۴۶–۴۸؛ ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۱۲۳). تکوین ساختار گیاهی روندی یکسویه و برنامهریزیشده از پیش نیست؛ بلکه برآیند برهمکنشی پویا و پرنوسان است که در آن، گزینش تجمعی در دو مرحله بنیادین و درهمتنیده تحقق مییابد:
۱. مرحله نخست: گزینش تجمعی در تراز حیات فردی (تلاقی رشد تصادفی و تثبیت صوری): در سطح حیات فردی، قوه نامیه بهمثابه نیروی محرکه بیوفیزیکیِ انبساط ماده عمل میکند. این رشد در بنیاد میکروسکوپیک خود خطی و از پیش تعیینشده نیست؛ تقسیم سلولی، جهتگیری دوکهای میتوزی و انشعابات اولیه مریستمی متأثر از نوسانات گرمایی، گرادیانهای هورمونی ناهمگن و فشارهای کترهای مکانیکی، رو به سوی بیشمار جهت محتمل و تصادفی دارند(Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۹۰; Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, p. ۱۰۵). اگر ماده به خود واگذار میشد، این انبساطِ تصادفی به تودهای بیشکل، سرطانی و ناپایدار از بافت سلولی منتهی میگردید.
در این نقطه، «صورت نباتی» در مقام نخستین سطح از عامل گزینشگر وارد عمل میشود. صورت نوعیه نباتی، قیود تقارنی، کانالیزهسازی ریختشناختی (Waddingtonian Canalization) و الگوهای کمینه انرژی را بر سیلان کورِ قوه نامیه تحمیل میکند (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳; ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). صورت، از میان تمامی انشعابهای تصادفیِ ممکن، تنها آن دسته از جهتگیریهای بافتی، اتصالات آوندی و آرایشهای فیلوتاکسی (برگآرایی) را که واجد انسجام کارکردی و سازگاری درونی با کل سامانه هستند، تثبیت و نهادینه میسازد. بدینسان، ریختشناسی گیاه انفرادی، حاصل همنشینیِ «رشد تصادفیِ ناشی از نوسانات ماده (قوه نامیه بهمثابه علت اعدادی)» و «تثبیت و گزینش ساختاری توسط صورت نباتی (بهمثابه علت صوری-فاعلی)» است.
۲. مرحله دوم: گزینش طبیعی در تراز بستر طبیعت و حفظ نوع: تثبیت کمالات در حیات فردی، غایت فرآیند نیست؛ بلکه این کالبد تشکلیافته، در مرحله دوم وارد میدان فراگیرتری از غربالگری تحت عنوان «گزینش طبیعی» در بستر زیستبوم میشود (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰). در این سطح، ارگانیسم گیاهی با محدودیتهای ترمودینامیکی، اقلیمی، رقابت بر سر نور و املاح و تنشهای زیستی دستوپنجه نرم میکند.
کارکرد «قوه مولده» (تولید مثل) و «قوه غاذیه» در اینجا معنای تکاملی و نوعی مییابند (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۸۹): ارگانیسمهایی که صورت ساختاریشان از طریق گزینش تجمعیِ مرحله اول توانسته است انطباق بهتری با قیود محیطی بیابد، امکان بقا، تغذیه کارآمد و تولید مثل موفق را پیدا میکنند. آن دسته از فرمهای گیاهی که تثبیت صوری آنها پاسخگوی اصطکاکهای بومشناختی نبوده، در سرند گزینش طبیعی حذف میگردند.
دلالت هستیشناختی این تبیین دو مرحلهای
این بازخوانی دقیق نشان میدهد که اشتداد وجودی در مرتبه نباتی، هرگز نوعی جبرگرایی غاییِ ایستا نیست. در دستگاه حکمت متعالیه، ماده پیوسته در جوهر خود متحرک و دارای سیلان امکانی است؛ این امکانها و نوسانات تصادفی، شرط لازم برای تنوع ساختاری هستند (قدیری، ۱۳۸۸، ص. ۱۱۴؛ رازی و همکاران، ۱۳۹۹، ص. ۱۰۲). اما حرکت جوهری بهتنهایی کور است و نمیتواند تداوم استکمالی را تضمین کند.
حضور «صورت نباتی» در سطح فردی، و عمل «سنن حاکم بر طبیعت (گزینش طبیعی)» در سطح نوعی، دو بازوی یک حقیقت واحدند که امکانهای تصادفی ماده را از غربال قوانین عبور داده و با متراکمسازی مزیتهای پایدار در طول نسلها، صیرورت استکمالی ماده را در قوس صعود وجود محقق میسازند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷؛ طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۲۴۵). بنابراین، نفس نباتی نه یک طرح مکانیکی پایانیافته، بلکه اصل زنده و پویای گزینشگری است که در تلاطم تصادفات مادی، نظم را به شکلی انباشتی و خلاقانه میآفریند و استمرار میبخشد.
کارکردهای سهگانه ــــــــــــ باملاحظات مربوط به حرکت تصادفی ماده (حرکت جوهری)، گزینش صوری و گزینش طبیعی ــــــــــــ نشاندهنده خروج ارگانیسم از انفعال صرفِ فیزیکی به سوی فاعلیت بیولوژیکی است. ماده جمادی مقهورِ قانون انتروپی و فرسایش محیطی است، در حالی که گیاه با جذب گزینشی آب و املاح از خاک و تبدیل انرژی تابشی خورشید از طریق فتوسنتز به پیوندهای زیستی، ساختارهای تمایزیافته بافتی (ریشه، آوند، ساقه، برگ و گل) را تولید و حفظ میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷). این توانایی برای هدایت ماده برخلاف جریان طبیعیِ تلاشی، برآمده از یک اشتداد جوهری است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۱، ص. ۸۵).
از نگاه علم زیستشناسی معاصر، این ویژگیها دقیقاً منطبق بر تعریف «سامانههای خودتنظیمگر دور از تعادل» است. گیاه سامانهای ترمودینامیکی است که با تبادل ماده و انرژی با پیرامون، انتروپی درونی خویش را پایین نگه میدارد (Kauffman, ۲۰۱۹, p. ۲۳۴). این هدفمندی رفتاری ناشی از جمع مکانیکی خواص تکتک مولکولها نیست؛ زیرا یک سلول گیاهی منفرد توانایی درک شیب رطوبت خاک یا تنظیم تبخیر سطحی کل گیاه را ندارد. این خصلتها، محصول سازمانیافتگی کل واحد زیستیاند (Mayr, ۲۰۲۲, p. ۸۰) که در فلسفه اسلامی با تعبیر «وحدت اتحادی صورت با ماده» تبیین میشود.
محور سوم: نوخاستگی، تقلیلناپذیری و وحدت ارگانیک
یکی از چالشهای بنیادین در تبیین حیات گیاهی، نحوه ظهور کیفیاتی است که در اجزای خرد غایب بودهاند. فیلسوفان علم این دگرگونی را تحت عنوان «نوخاستگی» صورتبندی میکنند (Clayton, ۲۰۲۳, p. ۱۴۵). پدیدارهایی همچون تمایز سلولی، شکلگیری شبکههای آوندی با جریان هیدرولیکی هماهنگ، باز و بسته شدن روزنهها بر اساس رطوبت و دما، و سازوکارهای محافظت در برابر تنشهای محیطی، حاصل اندرکنشهای غیرخطی میان ژنها، سیگنالهای هورمونی و محرکهای فیزیکیاند (Kauffman, ۱۹۹۳, p. ۲۹۰). با این همه، فیزیکپژوهان نشان دادهاند که «کلان، متفاوت است» ؛ یعنی قوانین حاکم بر سطوح کلانِ پیچیدگی نمیتوانند صرفاً با برونیابی قوانین سطوح خرد توضیح داده شوند (Anderson, ۱۹۷۲, p. ۳۹۳).
این نوخاستگی در حکمت متعالیه با قاعده وحدت نفس و اشتداد مراتب وجود تفسیر میشود. ملاصدرا تأکید میکند که وقتی اجزای مادی در حرکت جوهری به تعادل و مزاج مطلوب نائل میگردند، شایستگی پذیرش صورتی را مییابند که بر تمام آن اجزا حکومت میکند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). این صورت جدید، کیفیتی تحمیلی از بیرون به شیوه مکانیکی نیست، بلکه هویتی جوهری است که اجزا را در یک کالبد درهمتنیده متحد میسازد.
ارتباطات گسترده شیمیایی، هورمونی (مانند اکسین و اسید آبسیزیک) و الگوهای جریان پتانسیل عمل در گیاهان گواهی تجربی بر این مدعاست که گیاه علیرغم نداشتن اندام مغزیِ متمرکز، بهمثابه یک کلیت واحد و پیوسته عمل میکند؛ وحدتی که در نوسانات محیطی دچار فروپاشی نمیشود و جهتگیری حیاتی خود را حفظ مینماید(Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۴۵).
محور چهارم: تبیین علمی هوشمندی توزیعشده گیاهی (دستاوردهای مانکوسو)
پژوهشهای پیشگامانه استفانو مانکوسو و همکارانش در حوزه نوروبیولوژی گیاهی، افقهای نوینی را در فهم ماهیت سامانیافتگی گیاهان گشوده است (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۲۳). مانکوسو نشان میدهد که تقلیل دادن هوش به ساختارهای واجد مغز و نخاع، خطای انسانانگارانه (Anthropocentric) در زیستشناسی بوده است. گیاهان به واسطه شیوه زیست غیرمتحرک خویش (Sessile)، ساختاری اتخاذ کردهاند که در آن هوشمندی، محاسبات محیطی و پردازش اطلاعات نه در یک نقطه مرکزی، بلکه در سراسر پیکره آنها توزیع شده است(Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۴۵; Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۷۸).
این مؤلفهها پیوند تنگاتنگی با نظریه فلسفی وحدت ارگانیک برقرار میکنند:
- ساختار نامتمرکز و شبکهای: نوک ریشهها (Root apices) واجد نواحی تحریکی و پردازشی ویژهای موسوم به «منطقه گذار» (Transition zone) هستند که رفتارهایی شبیه به سیناپسهای عصبی از خود بروز میدهند. میلیونها نوک ریشه در یک گیاه به شکل شبکه عصبی توزیعشده عمل کرده و با رصد دادههای فیزیکی خاک (نظیر شیب رطوبت، غلظت فسفر و نیتروژن، میدان گرانش و تراکم مکانیکی خاک)، مسیر بهینه گسترش ریشه را تعیین میکنند (Mancuso, ۲۰۲۱, p. ۱۵۶). این رفتار جمعی نشان میدهد که تدبیر نباتی در هر نقطه از پیکره گیاه جریان دارد؛ گزارهای که مؤید تجلی قاعده «النفس فی وحدتها کل القوی» در سطح نباتات است (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۹، ص. ۱۶۷).
- مجاری چندگانه ارتباطی و آگاهی محیطی: گیاهان پیامها را از طریق سیگنالهای الکتریکی پرسرعت در آوندها، ترشح ترکیبات آلی فرار (VOCs) در اتمسفر برای هشدار درباره آفات به گیاهان همسایه، و اتصال به شبکههای همزیست قارچی در بستر خاک (مایکوریزا) تبادل میکنند (Baluška & Mancuso, ۲۰۲۳, p. ۱۱۲). این حجم عظیم از ارتباطات درون و برونسامانهای مبین آن است که گیاه موجودیتی منفعل در برابر فیزیک محیط نیست، بلکه عاملی فاعل و خودآگاه به اقتضائات زیستی خویش است (ابنسینا، ۱۳۸۳، ص. ۱۲۳).
- حافظه، یادگیری و تطبیق شناختی: آزمایشهای تجربی روی گیاه Mimosa pudica نشان داده است که این ارگانیسم در مواجهه با قطرههای مکرر آب که تهدیدی برای آن ایجاد نمیکنند، ظرف چند تکرار یاد میگیرد که برگهای خود را نبندد و این «خاطره عادتی» را تا چندین هفته بدون کوچکترین تغییر در ساختار سلولی بنیادین حفظ میکند (Mancuso & Viola, ۲۰۱۵, p. ۱۰۲). این تغییر رفتارِ غیرژنتیکی نشانگر وجود سازوکارهای اپیژنتیک و پویاییهای شبکهای است که تصمیمگیری هدفمند را در ارگانیسم هدایت میکنند.
محور پنجم: تطبیق هستیشناختی در اندیشه صدرایی و نظریه میدانها
خوانش فلسفی این دادهها نشان میدهد که هوش توزیعشده گیاهی نه تنها با دستگاه مابعدالطبیعه صدرایی در تعارض نیست، بلکه دقیقترین نمونه تجربی برای تبیین حضور غیرموضعی صورت مجرد در عالم ماده است.
- فیض عقول و نزول صورت: در دیدگاه ملاصدرا، مراتب هستی در یک قوس نزول از مبدأ اول تا هیولای اولی فرود آمده و سپس در قوس صعود از ماده به سوی تجرد بازمیگردد. هر گام تکاملی در جهان طبیعت، با افاضه صورتی از مرتبهای برتر از عالم عقول صورت میگیرد (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳؛ داوری اردکانی، ۱۳۹۸، ص. ۱۳۴). افاضه نفس نباتی، تابش فیض عقلی بر بستر مادهای است که از طریق حرکت جوهری و سازمانیافتگی سلولی، به اعتدال و استعداد متناسب دست یافته است (طباطبایی، ۱۳۸۷، ص. ۱۸۹).
- پیوند با نظریه میدانهای کوانتومی: نفی استقلال اجزا: در نظریه میدانهای کوانتومی، حالت خلاء کوانتومی فاقد هرگونه ذره است اما میدان بنیادین حاضر است. ذرات هنگامی آشکار میشوند که انرژی موضعی تغییر کند و برانگیختگی رخ دهد (Weinberg, ۱۹۹۵, p. ۴۵). به طریقی مشابه، ماده جسمانی بدون صورت، صرفاً قوه محض است.
آنچه اجزای مادی گیاه را در یک پیوند متقابل غیرموضعی نگاه میدارد، هویتی شبکهای و وحدتبخش است که نقشی همچون «میدان پیوسته» ایفا میکند؛ همانگونه که ذرات برآمده از میدان کوانتومی در حالتی از درهمتنیدگی و برهمکنش بنیادین به سر میبرند و حالت کوانتومی کل سامانه () قابل تقلیل به حاصلضرب تانسوری حالتهای منفرد ذرات نیست:
در ارگانیسم گیاهی نیز کل نبات بسیط و حقیقی است و اعضا شأنی جز مجاری ظهور قوای نفس نباتی ندارند (ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۸، ص. ۲۲۱).
- برهمکنش حرکت تصادفی و عامل گزینشگر: نقد خودبسندگی ماده: همانگونه که در بررسیهای علمی و فلسفی مبرهن است، پیدایش نظم در طبیعت از تصادفات مکانیکی محض برنمیخیزد. بر پایه دیدگاههای هانس رایشنباخ و تمثیل داوکینز، تکامل ساختاری حاصل پیوند نوسانات تصادفی و یک عامل گزینشگر است (Reichenbach, ۱۹۵۶, pp. ۱۵۰–۱۵۵; Dawkins, ۱۹۸۶, pp. ۴۶–۴۸).
برخوردهای گرمایی مولکولها، جهشهای تصادفی DNA و نوسانات فیزیکی در سطح خرد اگرچه رخ میدهند (Einstein, ۱۹۰۵; Atkins & de Paula, ۲۰۱۸, p. ۱۰۵)، اما این تلاطمها به خودی خود جهتبخش نیستند؛ درست مانند تبلور نمک طعام که در آن یونهای سدیم و کلر نوسانات نامنظم دارند اما میدان الکترواستاتیک و کمینه انرژی پیوندی ساختار بلوری را تثبیت میکند(Serway & Jewett, ۲۰۱۸, p. ۷۳۸; Young & Freedman, ۲۰۲۰, p. ۴۵).
بنابراین، حرکت جوهری و نوسانات مادی صرفاً علل اعدادی، بستر امکانی و افق پذیرا هستند و هرگز بهتنهایی روند تکامل استکمالی ماده را رقم نمیزنند. آنچه سیلان ماده را از گرداب برخوردهای بیفرجام رها میسازد و کثرت سلولی را به سوی هوشمندی توزیعشده نباتی سوق میدهد، نزول و فاعلیت صورت نباتی بهمثابه «عامل گزینشگر برتر» از سلسلهمراتب فیض عقول است (حائری یزدی، ۱۳۶۰، ص. ۱۵۶؛ ملاصدرا، ۱۳۸۰، ج. ۴، ص. ۱۲۳). این صورت نوعیه، قیود مرزی زیستی را تحمیل کرده و حالتهای پایدار حیات را در جهان خارج محقق میگرداند.
۵. نتیجهگیری
پژوهش حاضر با تحلیل گذار از حیات تکسلولی به مرتبه ارگانیسمهای گیاهی نشان داد که پدیدار شدن ساختارهای پرسلولی و رفتارهای هدفمند گیاهان، واقعهای مابعدالطبیعی است که در قالب اشتداد وجود و افاضه صور جدید تبیین میشود. همگرایی یافتههای زیستشناسی سیستمها، به ویژه دستاوردهای نوروبیولوژی گیاهی مانکوسو درباره هوش توزیعشده، با مبانی حکمت متعالیه صدرایی و نظریه میدانهای کوانتومی نتایج زیر را به دست میدهد:
- رد ثنویت مکانیکی و ماتریالیسم خام: تقلیل رفتارهای هماهنگ، شبکهای و شناختی گیاهان به برهمکنشهای صلب ذرات مادی نارساست. از سوی دیگر، نسبت دادن این افعال به یک روح حلولیافته در موضعی خاص از گیاه نیز باطل است. نفس نباتی، کمال اول و صورتی جوهری و بسیط است که بهطور یکپارچه در تمامی ابعاد ارگانیسم حضور دارد («النفس فی وحدتها کل القوی»).
- تثبیت نوخاستگی در پرتو تشکیک و اشتداد: مفهوم علمی نوخاستگی که ظهور خواص کلانِ پیشبینیناپذیر را توصیف میکند، در افق فلسفی ملاصدرا معادل ارتقای وجودی و جهش ساختاری است؛ جایی که ماده از طریق حرکت جوهری مستعد شده و صورتی کاملتر را میپذیرد که تمام کمالات سلولی پیشین را بهنحوی شدیدتر در خود نگاه میدارد.
- ضرورت عامل گزینشگر مافوقمادی: نوسانات و جهشهای تصادفی، و برهمکنشهای فیزیکوشیمیایی ماده تنها شرایط استعدادی و علل اعدادی هستند. جهتمندی استکمالی حیات نیازمند حضور و فاعلیت صورت نباتی به مثابه عاملی گزینشگر و قوامبخش است که از مراتب عقول مفارق افاضه میشود. این صورت، درست مانند میدانهای بنیادین در فیزیک کوانتومی، کثرت متلاطم ذرات را مقید کرده و حالت پایدار و سازمانیافته حیات گیاهی را رقم میزند.
فهرست منابع
الف) منابع فارسی و عربی
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۷۸). الإشارات والتنبیهات (با شرح خواجه نصیرالدین طوسی). قم: نشر البلاغة.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۳). الشفاء (طبیعیات – کتاب النفس). تهران: انتشارات ناصرخسرو.
- اکبریان، رضا. (۱۳۹۲). آفرینش مستمر در حکمت متعالیه و کیهانشناسی جدید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
- حجتی، فرید؛ منفرد، مهدی؛ و رزمی، حبیبالله. (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی تحوّل جسم طبیعی در فلسفه ملاصدرا با تحوّل مستمر «ذرات» کوانتومی». فلسفه و کلام اسلامی، ۵۳(۲)، ۲۶۵–۲۸۴.
- حائری یزدی، مهدی. (۱۳۶۰). هستی و شناخت: پژوهشی در شناختشناسی و مابعدالطبیعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- داوری اردکانی، رضا. (۱۳۹۸). فلسفه در روزگار فروبستگی. تهران: نشر سخن.
- رازی، سپیده؛ شانظری، جعفر؛ و شفیعی، افشین. (۱۳۹۹). «بعد چهارم عالم طبیعت در فلسفه ملاصدرا و نظریه نسبیت اینشتین». اندیشه دینی، ۲۰(۷۷)، ۹۹–۱۲۶.
- طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۷). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- قدیری، احمد. (۱۳۸۸). حرکت و زمان در حکمت متعالیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی. (۱۳۸۰). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (۹ جلدی). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- نصیری محلاتی، احمد؛ کهنسال، علیرضا؛ و مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۷). «نگرشی تطبیقی بر اندیشه اصالت وجود و نظریه مکانیک کوانتومی». حکمت صدرایی، ۶(۲)، ۱۶۳–۱۶۹.
ب) منابع لاتین (References)
- Anderson, P. W. (1972). More is different: Broken symmetry and the nature of the hierarchical structure of science. Science, 177(4047), 393–396.
- Atkins, P., & de Paula, J. (2018). Atkins’ physical chemistry (11th ed.). Oxford: Oxford University Press.
- Baluška, F., & Mancuso, S. (2023). Plant neurobiology and intelligence: Integrated sensory, communication, and signaling networks. Annals of Botany, 131(1), 110–122.
- Clayton, P. (2023). Mind and emergence: From quantum to consciousness (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
- Dawkins, R. (1986). The blind watchmaker: Why the evidence of evolution reveals a universe without design. New York: W. W. Norton & Company.
- Einstein, A. (1905). Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen. Annalen der Physik, 322(8), 549–560.
- Feynman, R. P., Leighton, R. B., & Sands, M. (2011). The Feynman lectures on physics (Vol. 2). New York: Basic Books.
- Kauffman, S. A. (1993). The origins of order: Self-organization and selection in evolution. Oxford: Oxford University Press.
- Kauffman, S. A. (2019). A world beyond physics: The emergence and evolution of life. Oxford: Oxford University Press.
- Mancuso, S. (2021). The nation of plants: A radical manifesto for humans. London: Profile Books.
- Mancuso, S., & Viola, A. (2015). Brilliant green: The surprising history and science of plant intelligence. Washington, DC: Island Press.
- Mayr, E. (2022). What evolution is. New York: Basic Books.
- Reichenbach, H. (1956). The direction of time. Berkeley: University of California Press.
- Serway, R. A., & Jewett, J. W. (2018). Physics for scientists and engineers with modern physics (10th ed.). Boston: Cengage Learning.
- Tong, D. (2006). Lectures on quantum field theory. Cambridge: University of Cambridge Press.
- Weinberg, S. (1995). The quantum theory of fields (Vol. 1: Foundations). Cambridge: Cambridge University Press.
- Young, H. D., & Freedman, R. A. (2020). Sears and Zemansky’s university physics with modern physics (15th ed.). Harlow: Pearson Education.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
