۱. طرح مسئله: دوگانگی در خاستگاه نهادی و آرمانهای پساانقلاب
بخش عمدهای از سازوکارهای اداره کشور در ایران معاصر، از مجلس و نهادهای اجرایی گرفته تا رقابتهای انتخاباتی، پیش از ورود به جامعه ایرانی، بر بستر نظریهها و جهانبینی علوم اجتماعی و فلسفه سیاسی غرب نضج گرفتند؛ ساختارهایی که ریشه در عقلانیت ابزاری، سکولاریسم تاریخی و منفعتگرایی فردی داشتند. این نهادها در سدههای هجدهم و نوزدهم میلادی در اروپای غربی به عنوان جانشین و هماورد نظام ایستا، متصلب و فئودالیستی سر برآوردند و توانستند کارکردهایی چون انباشت ثروت و رفاه مادی را سامان دهند؛ بنابراین، زایش تاریخی آنها نه در مواجهه با یک تمدن الهی و مکتب وحیانی، بلکه در برابر استبداد اشرافی و تاریکاندیشی قرون وسطایی بود.
در نقطه مقابل، پیروزی انقلاب اسلامی ایران با هدف احیای شریعت و استقرار ارزشهای اسلامی در عرصه حیات سیاسی سامان یافت. در منظومه آرمانی قانون اساسی و گفتمان انقلاب، اصولی چون اقامه عدالت، نفی انباشت قدرت فردی، تقدم مکارم اخلاقی بر منافع حزبی و تلقی حاکمیت به عنوان بستری برای اجرای حق و هدایت انسان استقرار یافت. با این همه، برای دستیابی به این آرمانهای استعلایی، ناگزیر از کالبد ساختارها و سازوکارهایی استفاده شد که خاستگاه معرفتی و ماهیت وجودی آنها در تمدن مادی غرب شکل گرفته است. این امر به پرسشی اساسی دامن میزند: آیا این سازوکارهای مدرن میتوانند ظرف تحقق ارزشهای اسلامی باشند؟ و در صورت ناسازگاری ماهوی، این تعارض چه پیامدهایی برای هویت، کارآمدی و مشروعیت حکمرانی بر جای نهاده است؟
۲. مبانی نظری: رویارویی دو پارادایم در فهم ماهیت قدرت
منطق مواجهه با پدیده قدرت را میتوان به منزله طیفی در نظر گرفت که در یک سوی آن «قدرت به مثابه میدان رقابت» و در سوی دیگر آن «قدرت به مثابه امانت الهی» قرار دارد. مرور فلسفه سیاسی مدرن آشکار میکند که نهادهای امروزی در قطب غربی این طیف استقرار یافتهاند، در حالی که بنیانهای فکری اسلام شیعی تماماً بر قطب ایمانی و امانتمدارانه آن تکیه دارند.
در منطق مدرن غربی، پهنه سیاست جولانگاه تنازع منافع است؛ حقیقت در عرصه عمومی امری نسبی، سیال و محصول توافق ارادهها تعریف میشود و یگانه معیار تحصیل مشروعیت، چیرگی در جذب آرای عددی اکثریت است. در این ساحت، نیل به پیروزی در رقابت سیاسی نه تنها بار منفی ندارد، بلکه نشانگر شایستگی و مطلوبیت شمرده میشود. این منطق در سه قالب اصلی عینیت یافته است:
نظام حزبی که رسالت آن سازماندهی منازعه، تحصیل امتیاز و گردش نخبگان بر مدار تفوق جناحی است؛ پارلمان که وظیفه دارد اراده متغیر انسانها را به قانون لازمالاجرا تبدیل کند و اعتبار حکم را صرفاً به درستی تشریفات تصویب آن پیوند بزند؛ و انتخابات رقابتی که بستری برای تصاحب موقعیتهای اعمال حاکمیت از طریق بازاریابی سیاسی فراهم میآورد.
در منطق اصیل اسلامی، پیشفرضهای بنیادین در قطب متضاد قرار دارند:
حاکمیت مطلق، اصیل و بالذات، منحصراً از آنِ پروردگار است، چنانکه نص صریح قرآن کریم بر «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ» گواهی میدهد. در این نگرش، انسان خلیفه و جانشینی مقید در مدار اراده الهی است؛ قدرت به خودی خود هیچ اصالت و فضیلتی ندارد و صرفاً ابزاری تبعی برای گسترش دادگری، احقاق حقوق مستضعفان و صیانت از شریعت است. به همین علت، در معارف اسلامی، طلب منصب، قدرتخواهی و تکاپو برای برتریجویی همواره با تردید جدی اخلاقی روبهرو بوده و آفتی مهلک برای رستگاری تلقی شده است.
۳. کالبدشکافی تعارض ساختار با ارزش در نهادهای سیاسی
تعارض میان این دو نگاه در نهادهای سیاسی ایران پساانقلاب به روشنی مشهود است؛ جایی که ساختارهای برآمده از مدرنیته غربی در سه کانون با منطق ارزشی اسلام درگیر میشوند.
۳-۱. تعارض بنیادین حزبگرایی با ارزشهای اسلامی
نظام حزبی رکن قوامبخش دموکراسیهای مدرن است. بنیان فلسفی این ساختار بر این اصل استوار است که حقیقت عمومی، نسبی و متکثر بوده و پیروزی جناح بر رقیب، خود نشانهای از مشروعیت است. اما هنگامی که چنین سازوکاری وارد نظام مبتنی بر جهانبینی توحیدی میشود، اصطکاکی گریزناپذیر رقم میخورد؛ چرا که در اندیشه اسلامی، سیاست بستری برای جهاد در راه حق، عدالت و خدمت خالصانه به خلق است و تبدیل رقابت برای تصاحب مناصب به محور سیاست، ساختار را در مقابل ارزشهای اخلاقی قرار میدهد.
ناکامی احزاب در جامعه ایران را نمیتوان صرفاً با کلیدواژههایی چون «ضعف فرهنگ سیاسی» یا «فقدان بلوغ مدنی» توجیه کرد. ریشه مسئله ژرفتر از این تحلیلهاست: الگوی سازماندهی حزبی ذاتاً با آرمانهای انقلاب همخوان نیست. در اندیشه شیعی، قدرتطلبی و کنار زدن رقبا با تردیدهای عمیق ایمانی مواجه است. تجارب دهههای گذشته نشان داد احزاب در ایران به ابزارهایی برای صفآرایی، تصاحب جایگاهها و جابهجایی مدیران فروکاسته شدند. از آنجا که هر تشکل با منطق غلبه بر رقیب وارد میدان شد، با تغییر جریانها، پیوستگی برنامهریزی ملی دچار گسستهای شدید گشت و سیاستگذاریهای کلان با دگرگونی مداوم مواجه شد. این اختلال، محصول گریزناپذیر تعارض میان منطق حزبی مبنی بر «پیروزی جناحی» و منطق شیعی مبنی بر «تداوم خدمت و امانتداری» است.
این تنش در لایه اخلاقی عمیقتر میشود. هشدار نبوی درباره نکوهش طلب مسئولیت و کلام علوی در تقبیح ریاستطلبی و «حب جاه»، نشاندهنده آن است که قدرت باری کمرشکن است، نه مزیتی برای تفاخر. در چنین میدانی، کنشگر متدین و مقید به تقوا از ورود به رقابتهای پرهزینه، افشاگریها و صفآراییهای تبلیغاتی پرهیز میکند؛ اما منطق ساختار حزبی به کنشگرانی پاداش میدهد که جسارت غلبه بر حریف، عبور از خطوط قرمز اخلاقی و اراده معطوف به قدرت دارند. این امر به پدیدهای زیانبار یعنی «گزینش معکوس ساختاری» میانجامد؛ فرایندی که در آن انسانهای اخلاقمدار به تدریج حاشیهنشین شده و افراد بیمهار در پیگیری منافع، بر کرسیهای قدرت تکیه میزنند.
مناظرههای انتخاباتی روشنترین آینه این تضاد ساختاری هستند. در سنت سیاسی غرب، مناظره میدانی برای درهم شکستن شخصیت رقیب، ترور شخصیت، تسلط کلامی و برتری روانی است، در حالی که در اخلاق اسلامی، آبروی مؤمن حرمتی مطلق دارد و تخریب برادر دینی گناهی نابخشودنی است. دوگانه رفتاری میان دو الگوی متفاوت در مناظرات گویای این مدعاست:
در یک الگو، کنشگری تمامعیار در چارچوب رقابت مدرن، نظیر آنچه در رفتار دونالد ترامپ در انتخابات آمریکا مشاهده شد، با توسل به القاب تحقیرآمیز، تهاجم فردی و هجمه بیمحابا، قدرت را علناً به عنوان هدف معرفی میکند و در قواعد رقابت لیبرال نیز به عنوان بازیگری شجاع و مسلط بازتعریف شده و پاداش انتخاباتی میگیرد.
در الگوی دیگر، کنشگر اخلاقمحور در ساختار داخلی، نظیر سبک سید ابراهیم رئیسی در انتخابات ۱۴۰۰، میکوشد با تکیه بر چارچوبهای ارزشی، از تخریبهای شخصی و افشاگریهای تند خودداری ورزد و حضور خود را در قامت تکلیف و خدمت معرفی کند. اما ساختار رسانهای و هیجانی مناظره مدرن، این خویشتنداری مؤمنانه را به ضعف بیانی و فقدان اقتدار تعبیر میکند؛ زیرا ابزار مناظره برای نمایش تقابل آفریده شده است.
پژوهشهای روانشناسی سیاسی نیز نشان میدهد عموم شهروندان در آوردگاههای انتخاباتی هیجانی، ترجیحات خود را نه بر اساس سنجش عقلانی برنامهها، بلکه بر مبنای برانگیختگی احساسی و تصاویر رسانهای تنظیم میکنند؛ این سازوکار به کنشگرانی که پیامهای ساده، تقابلی و تهاجمی تولید میکنند میدان میدهد و سیاست را از تدبیر اخلاقی به صحنه نمایش بدل میسازد. متعاقب آن، چرخهای بازتولیدکننده شکل میگیرد: فردی که با غلبه بر چنین ساختاری پیروز میشود، مدیرانی با همان روحیات رقابتمحور را منصوب میکند، به پیوند با ابزارهای تبلیغاتی تن میدهد و سازوکارها را بیش از پیش به سمت تمرکز قدرت سوق میدهد؛ وضعیتی که انحراف ساختار از اهداف ارزشی را تعمیق میبخشد. جمع میان رقابت بیمهار برای غلبه با اخلاق خدمتمحور اسلامی، بدون دگرگونی در فلسفه ساختار، ناممکن است.
۳-۲. پارلمان در تقابل دو جهانبینی: اراده بشر در برابر شریعت الهی
نهاد پارلمان در غرب مدرن، پاسخی به چالش بنیادین «منشأ مشروعیت قانون» پس از رنسانس بود. متفکرانی چون جان لاک و ژانژاک روسو با طرح نظریات حقوق طبیعی و قرارداد اجتماعی، حاکمیت را از ساحت قدسی کلیسا منتزع کرده و آن را به رضایت تودهها واگذار نمودند. به لحاظ جامعهشناختی، با زوال مرجعیت مذهبی در غرب، مفهوم «اراده ملت» در کالبد پارلمان مستقر شد و قداست قانون به جای وحی، از اجماع و اکثریت بشری اخذ گردید.
در الگوی پارلمان غربی، اصالت با «روند» است؛ به این معنا که یک قانون مادام که از مراحل قانونی تصویب بگذرد و رأی اکثریت را همراه داشته باشد، حتی اگر متضمن ناعدالتی باشد، معتبر و نافذ شمرده میشود. در این چارچوب، حقانیت قانون امری نسبی و برآمده از فرآیند است، نه جوهره اخلاقی آن.
اما در جهانبینی توحیدی و نظام اسلامی، مبانی در تقابل آشکار با این منطق قرار دارد:
نخست، تقابل میان اکثریت و حق در منطق قرآنی است. در سراسر کلام الهی، از کمیت و اکثریت جمعیت تقدسزدایی شده است. قرآن کریم تودهها را بر اساس تعداد تمجید نمیکند، بلکه بارها واژه اکثریت را در همنشینی با اوصافی چون غفلت، پیروی از ظن و بیبهرهگی از تعقل به کار برده است: «وَ إِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ». در نگرش حکمی و صدرایی، کثرت به دلیل غرق شدن در عالم ماده و پدیدارها، غالباً از ادراک وحدت استعلایی بازمیماند؛ از این رو مؤمن کسی است که از امواج همرنگی کورکورانه با جماعت هجرت کرده و به مدار حق پیوسته است. تاریخ انبیا در قرآن، سرگذشت اقلیتهای حقمداری است که در کوران فشارهای اجتماعی و طوفان اکثریت، با صبر و ثباتقدم ایستادگی کردند، چرا که حق به دلیل مرزبندی با هواهای نفسانی، در بدایت امر مقبولیت همگانی نمییابد. حق قطبنمای وجود است و چنانکه امیرالمؤمنین علی (ع) تصریح میکنند، نباید از کمی پویندگان راه حق احساس وحشت و غربت کرد.
دوم، نفی حاکمیت مستقل انسان در ساحت کلامی است؛ از آنجا که حق تشریع مطلق به پروردگار اختصاص دارد، انسان نمیتواند حتی با تصویب آرای جمعی، هنجاری در تضاد با اراده تکوینی و تشریعی خداوند اعتبار کند.
سوم، تمایز بنیادین میان شریعت و قانون است؛ شریعت احکام ثابت و غیرقابل تغییر الهی است که غایات حیات آدمی را معین میکند، در حالی که مصوبات مجلس صرفاً مقررات اجرایی متغیر برای اداره روزمره امور در سایه شریعت است. پارلمان در نظام اسلامی قانونگذار به معنای مطلق و خالق هنجار نیست، بلکه تنظیمکننده سازوکارهای اجرایی است.
چهارم، ضرورت وجود نهاد ناظر فرادست است؛ به منظور جلوگیری از تسلط ارادههای بشری بر ارکان شریعت، نهادی چون شورای نگهبان طراحی شده است تا مصوبات را با موازین دین تطبیق دهد. نقشی که سبب میشود حتی مصوبات متکی بر اکثریت قاطع در صورت تعارض با احکام الهی ملغی گردند.
پنجم، مشارکت مشروط مردم است؛ اسلام مشارکت، مشورت و بیعت را اموری محترم میشمارد، اما رأی مردم را سرچشمه استقلالی حق و مشروعیت ذاتی نمیداند، بلکه آن را کاشف مقبولیت و بستر تحقق عدالت در مدار موازین الهی تعریف میکند.
این رویارویی نشان میدهد که تشابه میان پارلمان مدرن و مجلس در نظام اسلامی، صرفاً در صورت، سازوکار و ظاهر جلسات است، اما در ماهیت، حدود اختیارات، منبع مشروعیت و جایگاه رأی اکثریت، دو پدیده کاملاً متمایزند. کاربرد قالبی که برای قانونگذاری خودمختارانه انسان طراحی شده، در نظامی که غایت آن استقرار احکام ثابت وحیانی است، فعالان سیاسی را در تعارض معرفتی مدام قرار میدهد؛ تعارضی که میان صورت نهاد و غایت ارزشها فاصلهای پرنشدنی ایجاد کرده است.
۴. پیامدهای حلناشده و آسیبشناسی چالش «میانهگزینی»
نظریه «مردمسالاری دینی» پروژهای برای دستیابی به جایگاهی تعادلی میان دموکراسی مطلق سکولار و تئوکراسی غیرمردمی بوده است. با این حال، کارنامه تجربی نشان میدهد که این الگوی نظری به دلیل فقدان نقشه راه فلسفی شفاف، به دامنه «میانهگزینی بینظریه» لغزیده است.
ترکیب و تلفیق الگوها فینفسه امری مذموم نیست؛ ساختارهای متکثر جهان معاصر نیز اغلب آمیزهای از لیبرالیسم، سوسیالیسم و نخبهگرایی هستند. اما مشکل بنیادین آنجا سر برمیآورد که این امتزاج، به جای آنکه یک «سنتز خلاقانه، قاعدهمند و نظریهمحور» باشد، به یک «سازش پراگماتیستی و انفعالی» فروکاسته شود. فقدان یک نظریه زیربنایی مادر، دستگاه سیاستگذاری را از یک چارچوب مفهومی منسجم برای وزندهی به ارزشهای متعارض (همچون آزادیهای فردی، الزامات شریعت، عدالت اجتماعی و امنیت) محروم میسازد.
برآیند این نقیصه، پدیدهای متناقض و خسارتبار است: این جایگاه میانی، به جای تجمیع نقاط قوت، نقاط ضعف و چالشهای هر دو الگو را به درون خود جذب کرده است. در این فضا، نه یک دموکراسی کامل مبتنی بر خواست عمومی بی قید و شرط شکل گرفته و نه یک نظام دینی با سازوکارهای بومی منسجم استقرار یافته است. پیامد این خلأ، پیدایش جامعهای دوقطبی است که در آن، بخشی از بدنه اجتماعی به دلیل محدودیت روندهای عرفی معترض است، و بخش دیگر از تساهل، عدم صلابت و غفلت در اقامه فرامین شریعت گلایه دارد.
در چنین فضایی، تصمیمگیری سیاسی به واکنشی موقعیتی، متزلزل و روزمره تقلیل مییابد؛ سیستمی که به جای حرکت بر اساس نقشهای بنیادین، پیوسته در واکنش به فشارهای رسانهای، خیزشهای فصلی یا نفوذ باندهای قدرت به یک سو میچرخد. نتیجه این وضع، استقرار نوعی بیثباتی نهادی نهادینهشده، حاکمیت سلیقهها و تفاسیر متضاد مدیران، افت اعتماد عمومی و ناتوانی در تولید یک «روایت کلان و وحدتبخش» است. تفاوت نظامهای ریشهدار سیاسی در غرب و شرق در آن است که آنان بر فراز یک مبنای نظری مادر ایستادهاند و منازعاتشان بر سر تاکتیکهاست؛ اما در غیاب نظریه حکمرانی دینی در ایران، اصطکاکها همواره در لایه مبانی و هویت نهادی رخ میدهند.
۵. جمعبندی نهایی و افقهای نظریهپردازی
واکاوی عمیق سه نهاد کلیدی نظام حزبی، پارلمان و مناظرات انتخاباتی نشان داد که تنشهای مشاهدهشده در سیاست معاصر ایران، به هیچ وجه مسائلی محدود، فنی، یا ناشی از اشتباهات اشخاص نیست؛ بلکه بازتابی عریان از یک «گسل تمدنی، هستیشناختی و معرفتشناختی» است که از اصطکاک میان دو منطق ناهمساز از قدرت سرچشمه میگیرد: منطق مدرن که قدرت را غایت رقابت، قانون را تابع اراده اکثریت و مشروعیت را محصول پیروزی حزبی میداند؛ و منطق توحیدی که قدرت را امانتی سنگین، قانون را متصل به شریعت و مشروعیت را مشروط به تمسک به حق تعریف میکند.
ساختار حزبی با تشویق تفرقه و تنازع، گزینش معکوس را بر جامعه تحمیل میکند؛ پارلمان با مبنا قرار دادن حقانیت روندی در تضاد با حاکمیت الهی قرار میگیرد و نهادهای مکمل نظارتی را درگیر مناقشات پایدار میسازد؛ و مناظرات با تبدیل سیاست به آوردگاه هیجان و تهاجم روانی، متقیان را ناکارآمد و قدرتطلبان را مسلط جلوه میدهند.
تداوم وضعیت کنونی با روتوشهای شکلی و میانهگزینیهای بیمبنا راه به جایی نمیبرد. مهار تعارضات این گسل تمدنی در ساختار سیاسی مستلزم آن است که نخبگان حوزوی و دانشگاهی از موضع انفعال خارج شده و به بازاندیشی بنیادین در نسبت ساختار و ارزش همت گمارند. رهایی از بنبست، در تسلیم کامل به الگوهای غربی یا نفی مطلق دستاوردهای عقلانی نهفته نیست، بلکه در دستیابی به «نظریهای بومی و کارآمد برای حکمرانی دینی» از طریق گفتوگوی خلاق میان فقه نظامساز، فلسفه سیاسی و تجارب نوین علوم اجتماعی است؛ تلاشی که بتواند برای نخستین بار نهادهایی خلق کند که در باطن و کالبد خود، با غایات قدسی تمدن اسلامی همداستان باشند.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
