۱. طرح مسئله
بخش عمدهای از نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران مانند مجلس، احزاب سیاسی، ریاستجمهوری و دولت مدرن، پیش از ورود به ایران، بر مبنای نظریههایی پدید آمدند که از دل فلسفه و علوم اجتماعی غربی برآمدهاند؛ نظریههایی ریشهدار در عقلانیت ابزاری، سکولاریسم و منفعتطلبی انسان. به لحاظ تاریخی، این نهادها عمدتاً در قرنهای ۱۸ و ۱۹ در اروپای غربی شکل گرفتند و موفقیت چشمگیر آنها در تحقق اهدافی چون رفاه و تولید ثروت، از آن رو بود که این نهادها در جایگاه رقیب و جانشین نظام ایستا و واپسگرای فئودالیسم ظهور کردند، نه در برابر یک الگوی پیشرو مبتنی بر وحی.
اما جمهوری اسلامی ایران با هدف صریح و بنیادین تحقق ارزشهای اسلامی در عرصه حیات سیاسی تأسیس شد. عدالت، پرهیز از قدرتطلبی، تقدم اخلاق بر منفعت و تلقی «قدرت» بهعنوان ابزار اقامه حق، نه غایت مستقل، از جمله اصولی هستند که در قانون اساسی و گفتمان رسمی نظام برجسته شدهاند. با این حال، تحقق این اهداف عمدتاً از طریق همان ساختارها و سازوکارهایی صورت میگیرد که خاستگاه نظری و تاریخی آنها در تمدن و تجربه مدرن غربی قرار دارد.
پرسش محوری این مقاله آن است که آیا نهادهای سیاسی مدرن (نظام حزبی، پارلمان، انتخابات) با ارزشهای اسلامی و مبانی حکمرانی دینی سازگاری دارند؟ اگر نه تعارض میان آنها با ارزشهای اسلامی چه پیامدهایی برای کیفیت حکمرانی و مشروعیت نظام داشته است؟
۲. مبانی نظری: دو منطق متفاوت از قدرت
منطق قدرت را میتوان همچون طیفی در نظر گرفت که در سوی غربی آن «قدرت به مثابه میدان رقابت» و در سوی شرقی آن «قدرت به مثابه امانت الهی» قرار دارد. مرور فلسفه سیاسی غرب نشان میدهد نهادهای سیاسی بیشتر متمایل به سمت غربی این طیف قرار دادند در حالیکه مبانی فلسفی و ارزشی اسلام شیعی سمت شرقی این طیف را نشانه گرفته است:
۲-۱. منطق مدرن: قدرت بهمثابه میدان رقابت
در فلسفه سیاسی مدرن، قدرت عرصه رقابت است، حق در عرصه عمومی نسبی تلقی میشود، و مشروعیت سیاسی از طریق پیروزی در کسب اکثریت به دست میآید. در چنین نظامی، پیروزی در رقابت سیاسی نه تنها امری موجه تلقی میشود بلکه نشانه موفقیت و شایستگی است. این منطق در سه نهاد اصلی تجلی یافته است:
- نظام حزبی: احزاب برای سازماندهی رقابت سیاسی، کسب قدرت و جایگزینی نخبگان حکومتی شکل میگیرند.
- پارلمان: نهادی که اراده ملت را به قانون تبدیل میکند و «حقانیت» قانون را به صحت فرآیند تصویب آن گره میزند.
- انتخابات رقابتی: سازوکاری که در آن نامزدها با رقابت بر سر آرای عمومی، به دنبال تصاحب مناصب قدرت هستند.
۲-۲. منطق اسلامی: قدرت بهمثابه امانت الهی
در نقطه مقابل، نظام اسلامی بر پیشفرضی کاملاً متفاوت استوار است:
- حاکمیت مطلق از آنِ خداست: «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ» (انعام: ۵۷).
- انسان جانشین مشروط خداست: نقش او، جانشینی محدود در چارچوب اراده الهی است.
- قدرت وسیله است، نه غایت: قدرت فینفسه مطلوب نیست؛ بلکه وسیلهای برای اجرای عدالت و صیانت از حق است.
- طلب قدرت با تردید اخلاقی مواجه است: در بسیاری از متون دینی، طلب منصب و جستوجوی مقام با دیده احتیاط یا حتی نکوهش نگریسته شده است.
۳. کالبدشکافی تعارض ساختار با ارزش در نهادهای سیاسی
جمهوری اسلامی ایران با هدف صریح و بنیادین تحقق ارزشهای اسلامی شیعی در عرصه حیات سیاسی و اجتماعی تأسیس شد. عدالت، پرهیز از قدرتطلبی، تقدم اخلاق بر منفعت و تلقی «قدرت» بهعنوان ابزار اقامه حق، نه غایت مستقل، از جمله اصولی هستند که در قانون اساسی و گفتمان رسمی نظام برجسته شدهاند (مصباح یزدی، ۱۳۷۹، ص. ۸۵-۹۲؛ مطهری، ۱۳۷۸، ص. ۱۱۰-۱۱۵). با این حال، تحقق این اهداف، عمدتاً از طریق ساختارها و سازوکارهایی صورت میگیرد که خاستگاه نظری و تاریخی آنها در تمدن و تجربه مدرن غربی قرار دارد؛ ساختارهایی که بر مبنایی متفاوت، و گاه ناسازگار، با فلسفه سیاسی اسلامی بنا شدهاند (بروجردی، ۱۹۹۶، ص. ۴۰-۴۵؛ Taylor, ۲۰۰۷, p. ۴۲۳-۴۳۰).
۳.۱.تعارض بنیادین حزبگرایی با منطق ارزشی جمهوری اسلامی
۳.۱.۱.نظام حزبی؛ الگویی برآمده از فلسفهای متفاوت
نظام حزبی یکی از ارکان اصلی دموکراسی مدرن غربی است. در این چارچوب، احزاب برای سازماندهی رقابت سیاسی، کسب قدرت و جایگزینی نخبگان حکومتی شکل میگیرند. فلسفه سیاسی پشتیبان این ساختار نیز روشن است: قدرت عرصه رقابت است، حق در عرصه عمومی نسبی تلقی میشود، و مشروعیت سیاسی از طریق پیروزی در کسب اکثریت به دست میآید. در چنین نظامی، پیروزی در رقابت سیاسی نه تنها امری موجه تلقی میشود بلکه نشانه موفقیت و شایستگی است (Taylor, ۲۰۰۷, p. ۴۵۵‑۴۶۰).
اما همین منطق هنگامی که به فضای یک نظام مبتنی بر ارزشهای اسلامی شیعی منتقل میشود، تعارضی جدی پدید میآورد. جمهوری اسلامی از حیث مبانی نظری خود، سیاست را صرفاً عرصه رقابت برای قدرت نمیداند، بلکه آن را ساحتی برای تحقق حق، عدالت و خدمت به جامعه تعریف میکند. در این نگاه، قدرت نه یک هدف مستقل بلکه ابزاری در خدمت ارزشهای الهی است. در نتیجه، ساختاری که رقابت برای تصاحب قدرت را به اصل ساماندهنده سیاست تبدیل میکند، با بنیانهای اخلاقی و دینی نظام اسلامی در تنش قرار میگیرد (مصباح یزدی، ۱۳۷۹، ص. ۱۰۰‑۱۰۵).
۳.۱.۲. مسئله ایران؛ ناسازگاری ساختاری نه مشکل فرهنگی
در برخی تحلیلها، ناکارآمدی تجربه حزبی در ایران به ضعف فرهنگ سیاسی یا عدم بلوغ اجتماعی نسبت داده میشود. اما چنین توضیحی مسئله اصلی را نادیده میگیرد. چالش اساسی آن نیست که جامعه ایران با رقابت حزبی آشنا نیست، بلکه آن است که خود این الگوی سازماندهی سیاست، با غایتهای ارزشی جمهوری اسلامی همراستا نیست (کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص. ۲۱۰‑۲۱۵).
در منطق اسلامی شیعی، قدرت فینفسه مطلوب نیست؛ بلکه وسیلهای برای اجرای عدالت و صیانت از حق به شمار میآید. از همین رو، طلب قدرت، سازماندهی رقابت برای تصاحب آن، و تلاش برای کنار زدن رقیب—حتی اگر در چارچوب قواعد قانونی انجام شود—همواره با تردیدهای اخلاقی مواجه بوده است (مطهری، ۱۳۷۸، ص. ۱۲۵‑۱۳۰). تجربه سیاسی پس از انقلاب نشان داد که احزاب در ایران، تحت تأثیر منطق ساختاری نظام حزبی، عمدتاً بهمثابه ابزارهایی برای بسیج نیرو و کسب قدرت عمل کردهاند؛ نه بهعنوان نهادهایی برای تدوین و تداوم برنامههای ملی. پیامد طبیعی این وضعیت، گسستهای مکرر در سیاستگذاری و آغاز پروژههای جدید با هر جابهجایی قدرت بوده است. این پدیده را نمیتوان صرفاً به ضعف فرهنگ سیاسی یا فقدان بلوغ نهادی نسبت داد؛ زیرا حتی با فرض بلوغ کامل تشکیلاتی نیز، منطق درونی حزبگرایی بر تمایز هویتی، مرزبندی با رقیب و تثبیت «پیروزی جناحی» استوار است. در مقابل، در الگوی مطلوب مدیریت اسلامی، تداوم خدمت، امانتداری در قدرت و تقدم مصالح عمومی بر هویتهای جناحی اصل محسوب میشود. بنابراین، مسئله صرفاً ناکارآمدی تجربی احزاب نیست، بلکه تعارضی عمیق میان دو منطق متفاوت است: «قدرت بهمثابه میدان رقابت» در ساختار حزبی و «قدرت بهمثابه امانت الهی» در اندیشه سیاسی اسلامی. این تعارض است که در نهایت خود را بهصورت ناپیوستگیهای مدیریتی و گسستهای سیاستگذاری نشان میدهد.
۳.۱.۳. تعارض اخلاقی؛ رقابت برای قدرت در برابر منطق خدمت
از منظر فلسفه سیاسی شیعه، رقابت آشکار برای دستیابی به قدرت—حتی اگر از طریق انتخابات و سازوکارهای قانونی باشد—همواره با پرسشهای اخلاقی روبهرو است. در بسیاری از متون دینی، طلب منصب و جستوجوی مقام با دیده احتیاط یا حتی نکوهش نگریسته شده است. هشدار پیامبر اسلام(ص) به کسانی که خواهان مسئولیت بودند و نیز تأکید امام علی(ع) بر خطر «حبّ جاه»، نشان میدهد که در نگاه اسلامی، قدرت بیش از آنکه امتیاز باشد، امانتی سنگین و مسئولیتی الهی است (مطهری، ۱۳۷۸، ص. ۱۳۲‑۱۳۵؛ نجفی، ۱۳۸۴، ص. ۷۵‑۸۰).
در چنین چارچوبی، فردی که صادقانه به این آموزهها پایبند است، ممکن است از ورود به رقابتی سازمانیافته و پرهزینه برای کسب قدرت پرهیز کند یا دستکم در آن با تردید اخلاقی مواجه شود. اما منطق نظام حزبی درست در جهت معکوس عمل میکند: این سازوکار به کسانی پاداش میدهد که انگیزه بیشتری برای پیروزی دارند، قدرت را هدفی قابل دفاع میدانند، و برای غلبه بر رقیب از ابزارهای رقابتی و حتی تهاجمی بهره میگیرند (Taylor, ۲۰۰۷, p. ۴۷۰‑۴۷۵).
پیامد چنین وضعیتی نوعی «گزینش معکوس ساختاری» است؛ به این معنا که افرادی که نسبت به ملاحظات اخلاقی حساسترند، یا از عرصه رقابت سیاسی کنار میکشند یا در آن کماثر باقی میمانند، در حالی که ساختار رقابتی به طور طبیعی به نفع بازیگرانی عمل میکند که چنین محدودیتهایی را کمتر میپذیرند (کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص. ۲۲۰‑۲۲۵).
۳.۱.۴. مناظرههای انتخاباتی به مثابه میدان آشکارشدن تعارض ساختاری
اگر نظام حزبی را نه صرفاً یک نهاد حقوقی، بلکه یک سازوکار تربیت و برکشیدن نخبگان سیاسی بدانیم، مناظرههای انتخاباتی یکی از شفافترین صحنههایی است که منطق درونی این سازوکار در آن عیان میشود. مناظره، در تجربه غربی، میدان تقابل بیپرده، تهاجم روانی و نمایش تسلط گفتمانی است؛ در حالی که در منطق ارزشی جمهوری اسلامی، سیاست باید حتیالامکان از تحقیر و تخریب برادر مسلمان مصون بماند (مطهری، ۱۳۷۸، ص. ۱۴۰-۱۴۵).
به بیان دیگر، مناظرههای انتخاباتی به نقطهای تبدیل میشوند که در آن هدف شیعه نظام (اخلاقمداری، عدالتخواهی و پرهیز از قدرتطلبی) ناگزیر از عبور از ابزارهایی میشود که ذاتاً بر حذف رقیب و غلبه روانی او بنا شدهاند. مقایسه میان سبک مناظرات دونالد ترامپ در ایالات متحده و سید ابراهیم رئیسی در انتخابات ریاستجمهوری ایران، این شکاف را بهنحو عینی نمایان میسازد:
الف): ترامپ؛ کنشگر بهینه در ساختار رقابت محض: رفتار دونالد ترامپ در مناظرههای انتخاباتی ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰، نه یک انحراف شخصیتی، بلکه رفتار عقلانیِ سازگار با یک ساختار رقابتی خاص بود. در این ساختار، پیروزی از آنِ کنشگری است که: بیشترین توان تخریب وجهه رقیب را دارد؛ قواعد رسمی را تا مرز فروپاشی به چالش میکشد؛ و «قدرت» را بیپرده بهعنوان غایت معرفی میکند.
حملات شخصی، استفاده از القاب تحقیرآمیز، تمسخر ضعفهای فردی رقیب و بیاعتنایی عامدانه به قواعد مناظره، همگی بخشی از استراتژی مسلطسازی روانی بودند. ترامپ با این رفتارها، پیامی شفاف ارسال میکرد: در این میدان، اخلاق سنتی یک ضعف است، نه فضیلت.
در منطق دموکراسی رقابتی لیبرال، چنین کنشگری نهتنها طرد نمیشود، بلکه از سوی بخشی از رأیدهندگان بهعنوان «قوی»، «صریح» و «قابل اعتماد» بازتعریف میگردد؛ زیرا ساختار، به نمایش قدرت پاداش میدهد، نه به التزام اخلاقی. نتیجۀ این نظام انتخاباتی روی کار آمدن فردی است که از قدرت بیمحابا و عریان استفاده میکند و فجایع انسانی میآفریند.
ب): رئیسی؛ کنشگری اخلاقمحور در ساختاری ناهماهنگ: در نقطۀ مقابل، سبک سید ابراهیم رئیسی در مناظرات انتخابات ۱۴۰۰، نمایانگر تلاش برای حضور در یک میدان رقابتی، بدون عدول از منطق ارزشی جمهوری اسلامی بود. پرهیز نظاممند از حمله شخصی، ترجیح کلیگوییهای وحدتمحور به افشاگری تهاجمی، و تأکید مکرر بر «تکلیف» بودن حضور در قدرت، همگی نشان میدهند که او میکوشد از ورود به عرصۀ «قدرتطلبی» اجتناب کند.
اما مسئله دقیقاً در همینجاست: ساختار رقابتی، چنین رفتاری را ضعف ارتباطی و ناتوانی سیاسی ترجمه میکند. مخاطبی که در چارچوب مناظره، انتظار تقابل، افشا و غلبه دارد، کنشگر اخلاقمحور را فاقد قاطعیت میبیند. به این ترتیب، ساختاری که جمهوری اسلامی برای تحقق اهداف خود به کار گرفته است، در عمل علیه همان اهداف عمل میکند، یعنی افراد با تقوا را ضعیف و ناتوان جلوه میدهد و افراد قدرتگرا را مقتدر و توانمند.
این تعارض صرفاً در سطح نخبگان باقی نمیماند، بلکه با ویژگیهای روانشناختی رأیدهندگان تشدید میشود. پژوهشهای گسترده در حوزه روانشناسی سیاسی نشان میدهد که بخش عمدهای از شهروندان، تصمیمهای سیاسی خود را نه بر اساس تحلیل عقلانی برنامهها، بلکه بر مبنای هیجانات، تصویرسازیهای رسانهای و همذاتپنداری عاطفی اتخاذ میکنند.
درو وستن نشان میدهد که مغز انسان، برای کاهش تنش شناختی، پیامهای سیاسی را به شکلی پردازش میکند که با پیشفرضهای عاطفی او سازگار باشد. از اینرو، سیاستمدارانی که پیامهای ساده، احساسی و تقابلی ارائه میدهند، شانس بیشتری برای اقناع تودهها دارند (Westen, ۲۰۰۷, p. ۳۵-۴۰).
در چنین بستری، سیاست بهجای آنکه عرصه تدبیر و برنامهریزی باشد، به صحنه نمایش و تحریک احساسات تبدیل میشود. این منطق، بهطور ساختاری، علیه کنشگر اخلاقی عمل میکند؛ زیرا اخلاق، پیچیده، تأملبرانگیز و کمتر نمایشی است (Taylor, ۲۰۰۷, p. ۴۸۰-۴۸۵).
۳.۱.۵. چرخه معیوب تثبیت قدرت و بازتولید تعارض
هنگامی که یک کنشگر قدرتمحور، با بهرهگیری از این سازوکارها به قدرت میرسد، مسئله به پیروزی یک فرد محدود نمیماند. او بلافاصله وارد چرخهای میشود که از طریق اقدامات زیر ساختار را بیش از پیش با اهداف ارزشی نظام ناسازگار میسازد: (کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص. ۲۳۰-۲۳۵؛ فوزی، ۱۳۹۸، ص. ۱۸۰-۱۸۵).
- انتصاب نیروهای وفادار و هممنطق با خود در نهادهای کلیدی؛
- ائتلاف با رسانهها و صنایع سرگرمی برای تداوم بسیج عاطفی جامعه؛
- اصلاح قوانین و رویهها به نفع تمرکز قدرت و تضعیف نظارت اخلاقی.
به این ترتیب، هر دوره رقابت، زمینه را برای موفقیت کنشگران قدرتگراتر در آینده فراهم میکند و شکاف میان «آنچه نظام میخواهد محقق شود» و «آنچه ساختار ممکن میسازد» عمیقتر میشود (بروجردی، ۱۹۹۶، ص. ۵۰-۵۵).
۳.۱.۶. جمعبندی نهایی: بنبست بومیسازی درونساختاری
این تحلیل نشان میدهد نوعی ناسازگاری میان ارزشهای جمهوری اسلامی با ساختار سیاسی مبتنی بر حزبگرایی وجود دارد، به بیانی دیگر نظام حزبی و رقابت انتخاباتی به سبک غربی، بر پیشفرضهایی استوارند که با پرهیز اسلامی از تکاپوی شخصی برای کسب قدرت در تعارض است (مطهری، ۱۳۷۸، ص. ۱۵۰-۱۵۵؛ مصباح یزدی، ۱۳۷۹، ص. ۱۱۰-۱۱۵). در چنین وضعیتی، دو سرنوشت محتمل پیش روی نظام قرار میگیرد:
- پذیرش منطق ساختار و کنار گذاشتن تدریجی ارزشهای اسلامی در عمل سیاسی؛
- بازاندیشی بنیادین در ساختارها و عبور از الگوی مرسوم حزبگرایی غربی.
چنانکه جوادی آملی تصریح میکند، جمع میان «رقابت برای قدرت» و «اخلاق خدمتمحور اسلامی» در قالبهای نهادی مدرن، بدون تغییر در فلسفۀ ساختار، ممکن نیست (جوادی آملی، ۱۳۸۵، ص. ۶۵-۷۰).
۳.۲.پارلمان در تقابل دو جهانبینی
در اینجا محتوای طیف تغییر میکند. در یک سرِ طیف، دموکراسی قرار دارد که در آن، قانون محصولِ اراده و توافقِ نمایندگانِ مردم است و اساساً ماهیتیِ متغیر و قابلِ نقد دارد. در سرِ دیگرِ طیف، حکومتِ ایدئولوژیک قرار دارد که در آن، قوانینِ بنیادین از یک منبعِ فرابشری (مانند وحی الهی) یا یک مکتبِ فکریِ مطلق و غیرقابل نقد نشأت میگیرند.
۳.۲.۱. پارلمان مدرن؛ ساختاری برآمده از جهانبینی لیبرال
پارلمان، در شکل مدرن خود، نهادی خنثی یا صرفاً فنی نیست، بلکه محصول یک تحول عمیق فلسفی، الهیاتی و اجتماعی در غرب مدرن است. این نهاد، در بطن خود حامل یک پاسخ مشخص به مسئله «منشأ مشروعیت قدرت و قانون» است و دقیقاً به همین دلیل، انتقال آن به یک نظام دینی، بدون تعارض ارزشی ممکن نیست (Taylor, ۲۰۰۷, p.۳۰-۳۵).
الف) بنیان فلسفی: انتقال حاکمیت از خدا به انسان
در سطح فلسفه سیاسی، پارلمان مدرن بر نتایج فکری رنسانس و عصر روشنگری استوار است. اندیشمندانی چون جان لاک و ژانژاک روسو با طرح نظریاتی مانند «حقوق طبیعی» و «قرارداد اجتماعی»، استدلال کردند که مشروعیت حکومت نه از امر متعالی و الهی، بلکه از رضایت حکومتشوندگان ناشی میشود (Taylor, ۲۰۰۷, p.۱۵۰-۱۵۵).
این چرخش، واکنشی مترقی و تاریخی به نظم فئودالی و الهیات سیاسی قرون وسطی بود و توانست ساختارهای استبدادی آن دوره را در هم بشکند. اما در عین حال، این تحول بهصورت ضمنی یک پیشفرض بنیادین را تثبیت کرد: انسان، خود، مرجع نهایی قانونگذاری است. پارلمان، در این معنا، تجسم نهادی این پیشفرض فلسفی است (بروجردی، ۱۹۹۶، ص. ۶۰-۶۵).
ب) بنیان جامعهشناختی: جایگزینی کلیسا با «اراده ملت»
از منظر جامعهشناختی، تضعیف تدریجی نهاد کلیسا در غرب، خلئی جدی در مرجعیت قانونگذاری پدید آورد. اگر کلیسا و پاپ دیگر حق انحصاری تفسیر اراده الهی را ندارند، پس «قانون» باید از کجا مشروعیت بگیرد؟ پاسخ مدرن به این پرسش، مفهوم «اراده ملت» بود؛ مفهومی که پارلمان، بهعنوان تجسم نهادی آن، عملاً جایگزین کلیسا شد (Taylor, ۲۰۰۷, p.۲۷۵-۲۸۰).
به این معنا، پارلمان صرفاً یک نهاد اداری نیست، بلکه نهادی است که: «قداست قانون» را از امر الهی میگیرد؛ و آن را به «اجماع یا اکثریت انسانی» منتقل میکند (کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص. ۲۴۰-۲۴۵).
ج) منطق اجرایی پارلمان غربی: اصالت فرآیند بر محتوا
در سطح اجرایی، در بهترین شکل، نظام پارلمانی غربی بر رقابت آزاد احزاب و ایدئولوژیها استوار است. این رقابت، دو اصل کلیدی را تضمین میکند:
- اکثریتگرایی: گروهی که اکثریت آرا را به دست میآورد، حق موقت قانونگذاری و حکمرانی را دارد.
- حفاظت از اقلیت: اقلیت شکستخورده، از حقوق بنیادین (آزادی بیان، تشکل و رقابت سیاسی) برخوردار است تا در آینده بتواند برای کسب اکثریت تلاش کند (Taylor, ۲۰۰۷, p.۴۶۰-۴۶۵ )
اما مهمترین ویژگی این نظام، درک خاص آن از «حقانیت قانون» است. در پارلمان مدرن: اعتبار یک قانون، بیش از آنکه به محتوای اخلاقی یا عادلانه بودن آن وابسته باشد، به صحیح بودن روند تصویب آن بستگی دارد. اگر قانونی، پس از بحث، رأیگیری و طی مراحل رسمی، با رأی اکثریت تصویب شود، حتی در صورت تعارض با اخلاق یا عدالت اجتماعی، معتبر و لازمالاجرا تلقی میشود. این همان اصل «حقانیت روندی» است (Taylor, ۲۰۰۷, p.۴۷۰-۴۷۵).
۲.۲. منطق متناظر در نظام اسلامی: حاکمیت الهی بهمثابه چارچوب غیرقابل نقض
در نقطه مقابل، نظام اسلامی، بر پیشفرضی کاملاً متفاوت استوار است؛ پیشفرضی که مستقیماً با فلسفه وجودی پارلمان مدرن در تعارض قرار میگیرد.
الف) تقابل میان «اکثریت» و «حق»
تقابل میان «اکثریت» و «حق» یکی از پربسامدترین و تکاندهندهترین مضامین در قرآن کریم است. قرآن با صراحتِ تمام، از «اکثریت» نه تنها بهعنوان یک معیار برای سنجشِ حق تقدسزدایی میکند، بلکه در بسیاری از مواضع، آن را با «جهل»، «ظن» و «غفلت» همنشین میسازد. میتوان این تقابل را در چند لایه کلیدی تحلیل کرد:
۱. تفکیکِ «حقیقت» از «توافقِ اجتماعی»: قرآن کریم برای رهایی ذهنِ مخاطب از «استبدادِ افکار عمومی»، بهطور مکرر تأکید میکند که انبوهِ جمعیت، دلیلی بر درستی نیست.
- «وَ إِن تُطِع أَكثَرَ مَن فِي الأَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللَّهِ ۚ إِن يَتَّبِعونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِن هُم إِلَّا يَخرُصونَ»
(و اگر از بیشتر کسانی که در زمین هستند اطاعت کنی، تو را از راه خدا گمراه میکنند؛ آنان تنها از گمان پیروی میکنند و جز دروغ نمیگویند.) [انعام: ۱۱۶]
این آیه نقطه عطفی در فلسفهی سیاسی قرآن است. واژهی «ظن» در اینجا بسیار حیاتی است؛ حقیقت از سنخِ «علم» و «یقین» است، در حالی که اکثریتِ مردم اغلب در حوزهی «ظن» (گمانهها، عادتها، هنجارهایِ تقلیدی) زندگی میکنند.
۲. اکثریت به مثابهی «توده» نه «امت» : در قرآن، «اکثریت» (اکثرهم) غالباً با صفاتی نظیر «لا یعقلون» (تعقل نمیکنند)، «لا یشعرون» (درک نمیکنند) و «غافلون» (غافلاند) همراه است.
- «وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ» (و بیشتر مردم، هرچند اصرار داشته باشی، ایمانآورنده نیستند.) [یوسف: ۱۰۳]
در نگاه صدرایی، تفاوت در «مراتب وجودی» انسانهاست. کثرت (اکثریت) به دلیل غرق شدن در «کثراتِ مادی» و «دنیای پدیدارها»، از ادراک «وحدت» و «حقیقتِ متعالی» محروم میماند. بنابراین، قرآن سعی دارد «مؤمن» را کسی تعریف کند که از «توده» جدا شده و به «حق» متصل گشته است؛ نوعی «هجرتِ ذهنی» از جمودِ جمعی به تعالیِ فردی.
۳. اقلیتِ حقمدار به مثابهی «نوکِ پیکان»: قرآن کریم همواره داستان پیامبران را روایت میکند که در جوامعِ خود، در اقلیتِ مطلق بودهاند. اما تفاوتِ کیفیِ این اقلیت با اکثریت در چیست؟
- ثباتقدم (استقامت): در قرآن، «حق» با «صبر» گره خورده است (وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ). اکثریت، چون وابسته به جریانِ روانِ جامعه هستند، با کمترین فشارِ «گسلِ اجتماعی» تغییر جهت میدهند (مانند کف روی آب که زود از بین میرود). اما آن اقلیتِ حقمدار، به دلیل اتصال به حقیقتی اصیل، «ثبات» دارد.
- انفصال از «فشارِ هنجاری»: قرآن به پیروان حق میآموزد که از «تنهایی» (وحشتِ از اکثریت) نترسند. این همان نکتهای است که در کلام امام علی (ع) دیدیم. قرآن با داستانِ ابراهیم (ع) که به تنهایی «امّت» خوانده شد (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً)، نشان میدهد که یک نفر اگر با حق باشد، از نظرِ وجودی، وزنی بیش از یک جامعهی کاملِ باطل دارد.
اگر بخواهیم این مفهوم قرآنی را در دلِ «گسل تمدنی» تحلیل کنیم، میتوان گفت:
- بحرانِ اصالت: در دورانهای گذار، اکثریتِ جامعه دچار «نیهیلیسمِ نرم» میشوند؛ یعنی برای فرار از اضطرابِ انتخاب، به همرنگی با جماعت پناه میبرند. قرآن، این همرنگی را «ضلالت» مینامد، چون ذهن را از پرسشگریِ وجودی باز میدارد.
- معیارِ صدق: قرآن معیارِ صدق را از «آمار و تعداد» به «عقل و وحی» منتقل میکند. در تمدنِ مدرن، «رأیِ اکثریت» به بتِ جدید تبدیل شده است. قرآن در تقابل با این پارادایم، اصالت را به «حقیقتِ موضوعی» میدهد، نه «توافقِ عمومی».
- دینامیکِ اجتماعی: قرآن به ما هشدار میدهد که انتظار نداشته باشیم «حق» همیشه محبوبِ اکثریت باشد. اتفاقاً حق، به دلیل اینکه «محدودیتساز» است و میلِ سیریناپذیرِ نفسِ جمعی را مهار میکند، همواره با مقاومتِ اکثریت روبرو میشود.
نتیجهگیری
از منظر قرآن، «حق» مانندِ قطبنمایی است که به جهتِ «وجود» اشاره دارد، در حالی که «اکثریت» ممکن است به سمتِ «عدم» (بطلان) در حرکت باشد. بنابراین، در تاریخِ تفکرِ ما، بزرگترین قهرمانان کسانی بودند که «تنهایی» در مسیر حق را به «همراهی» در مسیرِ باطل ترجیح دادند.
به فرموده حضرت علی (ع) «لا یُوحِشَنَّکَ فِی طَرِیقِ الْحَقِّ قِلَّةُ أَهْلِهِ» (در راه حق، از کمیِ روندگان آن، احساس تنهایی و وحشت مکن.) و یا آن عبارتِ تکاندهندهای که در پاسخ به درخواستهای سازشکارانه اطرافیان برای حفظ مصلحت سیاسی (در برابر حق) بیان کردند: «لَوْ تَظاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلى قِتالى لَمـا وَلَّيْتُ عَنْها» (اگر همه اعراب برای جنگیدن با من دست به دست هم دهند، من از میدان حق روی برنمیگردانم.)
ب) مبنای کلامی: نفی حاکمیت مستقل انسان
در جهانبینی اسلامی، حاکمیت مطلق و اصیل، منحصراً از آنِ خداوند است: «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ» (انعام: ۵۷). انسان، حتی در قالب جمعی و اکثریتی، حق قانونگذاری مستقل و بیقید و شرط ندارد. نقش او، جانشینی محدود و مشروط در چارچوب اراده الهی است (مطهری، ۱۳۷۳، ص. ۸۰-۹۰). این اصل، بهطور ساختاری، هرگونه تفویض کامل مرجعیت قانونگذاری به پارلمان را ناممکن میکند.
ج) تمایز فقهی بنیادین: شریعت در برابر قانون
در نظام اسلامی، یک تفکیک اساسی وجود دارد که در پارلمان مدرن اساساً غایب است:
- شریعت: مجموعهای ثابت، الهی و تغییرناپذیر از اصول و احکام کلی است که چارچوب ارزشی و غایات زندگی فردی و اجتماعی را تعیین میکند (طباطبایی، ۱۳۹۰، ص. ۱۲۰-۱۳۰).
- قانون (مصوبات مجلس): مجموعهای از مقررات متغیر و بشری که صرفاً برای تنظیم امور جاری و مصالح متغیر جامعه وضع میشوند و باید بهطور کامل ذیل شریعت تعریف شوند (جوادی آملی، ۱۳۸۵، ص. ۷۵-۸۵).
در این چارچوب، مجلس نه «تولیدکننده قانون به معنای مطلق»، بلکه تنظیمکننده احکام اجرایی در محدوده مجاز شرعی است.
د) سازوکار تضمین: ولایت فقیه و نهاد ناظر فرادست
برای جلوگیری از خروج قانونگذاری از چارچوب شریعت، نظام جمهوری اسلامی ناچار به طراحی یک نهاد کنترلکننده فرادست است. در جمهوری اسلامی، این نقش بر عهده شورای نگهبان نهاده شده است. این نهاد میتواند: مصوبات مجلس را—حتی اگر با رأی قاطع اکثریت تصویب شده باشند— صرفاً به دلیل مغایرت با شرع، رد کند. بدینسان، شورای نگهبان نقشی شبیه «دادگاه قانون اساسی» ایفا میکند، با این تفاوت بنیادین که معیار داوریاش شریعت الهی علاوه بر قانون اساسی است (مصباح یزدی، ۱۳۷۹، ص. ۱۵۰-۱۶۰).
ه) مشارکت مشروط: بیعت و شورا در برابر مردمسالاری مطلق
اسلام، «مردمگرایی مطلق» (بهمعنای حاکمیت بیقید اراده عمومی) را نمیپذیرد، اما مردمسالاری مشروط را تأیید میکند. مشارکت مردم در قالب بیعت، شورا و انتخاب مسئولان، تنها در چارچوبی معتبر است که شریعت آن را مجاز بداند. در این معنا، رأی مردم: منشأ مشروعیت نهایی نیست، بلکه کاشف رضایت و مصلحت در محدودهای است که قبلاً توسط شریعت تعیین شده است (مطهری، ۱۳۷۳، ص. ۱۰۰-۱۱۰؛ فوزی، ۱۳۹۸، ص. ۲۰۰-۲۱۰).
۲.۳. نقطه تعارض واقعی: تقابل دو پارادایم هستیشناختی
تعارض میان پارلمان مدرن و نظام اسلامی، یک اختلاف اجرایی یا حقوقی جزئی نیست، بلکه یک تقابل پارادایمیک است: در یک سو، پارلمانی قرار دارد که خود را آینه اراده متغیر انسان میداند؛ و در سوی دیگر، نظامی که قانون را تابع اراده ثابت الهی تلقی میکند. در پارادایم غربی، رأی اکثریت نقش «مشروعیتبخش نهایی» دارد. در پارادایم اسلامی، اکثریت صرفاً ابزاری برای کشف بهترین شیوه اجرای حق است، نه تعیین خودِ حق (Taylor, ۲۰۰۷, p.۴۸۰-۴۸۵ ؛ مطهری، ۱۳۷۳، ص. ۱۱۵-۱۲۵).
۲.۴. جمعبندی نهایی: شباهت صوری، تعارض ماهوی
در نهایت، پارلمان در دو نظام غربی و اسلامی، تنها در ظاهر نهادی مشابه است. اما در سطحِ منشأ مشروعیت، فلسفه قانون، حدود اختیارات، و نقش اکثریت، دو نهاد کاملاً متفاوتاند: پارلمان غربی، نهادی است برای خلق هنجار بر اساس اراده انسان. پارلمان در نظام اسلامی، در بهترین حالت، نهادی است برای کشف، تطبیق و اجرای هنجارهای الهی (جوادی آملی، ۱۳۸۵، ص. ۹۰-۱۰۰؛ مصباح یزدی، ۱۳۷۹، ص. ۱۷۰-۱۸۰).
در همین نقطه، همان مسئله بنیادینی که در بحث «نظام حزبی» مطرح شد، بار دیگر تکرار میشود: بهکارگیری ساختاری برآمده از جهانبینی سکولار برای تحقق اهداف ارزشی الهی (بروجردی، ۱۹۹۶، ص. ۷۰-۷۵؛ کاتوزیان، ۱۳۹۳، ص. ۲۵۰-۲۶۰). پیامد این وضعیت صرفاً یک ابهام نهادی نیست، بلکه نوعی تعارض معرفتی و عملی نیز پدید میآورد؛ بدین معنا که کسانی که سیاست را صرفاً در چارچوب مفاهیم و مبانی علوم سیاسی غربی فهم کردهاند، در مواجهه با چنین ساختاری دچار دوگانگی تفسیری میشوند. آنان از یک سو با نهادی مواجهاند که از حیث صورت و سازوکار، مشابه پارلمان مدرن است؛ اما از سوی دیگر، انتظار میرود این نهاد در منظومهای ارزشی عمل کند که مبانی آن با فلسفه سیاسی مدرن یکسان نیست. در نتیجه، فهم و کنش سیاسی در این بستر، با نوعی تعارض میان صورت نهادی و غایت ارزشی روبهرو میشود.
پیامدها: تقابلهای حلنشده و چالش «میانهگزینی»
«مردمسالاریِ دینی» تلاش کرده است تا جایگاهی میانِ دموکراسیِ مطلق و تئوکراسیِ مطلق پیدا کند. با این حال، تحلیلها نشان میدهند که نظامِ حکمرانیِ ایران با ارائهی این مدل، در دامِ «میانهگزینیِ بینظریه» گرفتار آمده است.
«میانهگزینی» را نمیتوان صرفاً به عنوان یک نقص دانست، زیرا در مقام عمل، هیچ نظام سیاسی صرفاً بر اساس یک نظریه محض عمل نمیکند. بسیاری از دموکراسیهای صنعتی نیز تلفیقی از سوسیالیسم و لیبرالیسم و ترکیبی از عناصر دموکراتیک و نخبهگرا هستند. اما مشکل زمانی ظاهر میشود که میانهگزینی، یک «سنتز» خلاقانه و نظریهمند نباشد، بلکه یک «سازش» پراگماتیستی و فاقد یک نظریه زیربنایی باشد. فقدان نظریه زیربنایی به معنای نبود یک چارچوب مفهومی منسجم برای اولویتبندی میان ارزشهای رقیب (آزادی، عدالت، امنیت، دیانت) است. نتیجهٔ این وضعیت، پدیدهای عجیب و متناقض است: این جایگاه میانی، به جای ترکیب نقاط قوت دو طرف، نقاط ضعف هر دو را جذب و تشدید کرده است.
بطوری که در مدل مردمسالاری دینی، ما نه به یک «دموکراسی کامل» دست یافتهایم و نه به یک «نظام دینی منسجم». در نتیجه، جامعه به دو نیمه تقسیم شده است: نیمی معترضاند که چرا اصول دموکراتیک به طور کامل اجرا نمیشود، و نیمه دیگر گلهمندند که چرا در اجرای احکام دینی سستی و تساهل صورت میگیرد.
در چنین شرایطی، «میانهگزینی» عملاً به یک «واکنش موقعیتی» تقلیل مییابد: نظام سیاسی به جای آنکه مسیر خود را بر اساس یک نقشه راه نظری تعیین کند، مدام میان قطبهای متضاد در نوسان است و هر بار بسته به شدت فشار اجتماعی یا قدرت گروههای ذینفع، به یک سو متمایل میشود. نتیجه، نه یک توازن پایدار، که بیثباتی نهادیِ عادیشده است؛ جایی که ابهام هنجاری خود به یک ابزار بقا تبدیل میشود و نه یک راهبرد آگاهانه. این فقدان، در نهایت، هزینههای هنگفتی بر جامعه تحمیل میکند: فرسایش اعتماد عمومی، کاهش کارایی اقتصادی، و مهمتر از همه، ناتوانی در تولید یک «روایت کلان» که بتواند هویتهای متکثر را ذیل یک پرچم واحد گرد آورد. بنابراین، نقد اصلی به وضعیت موجود نه «میانهگزینیِ» به خودی خود، بلکه بینظریهگیِ آن است؛ فقدانِ یک «دلیلِ منسجم» برای انتخاب میان گزینهها و نبودِ مکانیسمی برای مهار تنشهای ناشی از این انتخابها.
این «موضع بیموضع»، یعنی قرار گرفتن در یک نقطه تعریفنشده و فاقد مبنای نظری، منجر به بیثباتی مزمن در حکمرانی و آشفتگی در نظام مدیریتی کشور شده است. نتیجهٔ نهایی، حاکمیت عملکرد سلیقهای و برداشت آزاد در میان مدیران و مردم است. این مشکل در کشورهای بلوک شرق و غرب سابق وجود ندارد؛ چرا که علیرغم اختلافات حزبی، همه گروهها بر اساس یک نظریه علمی و جهانبینی مشخص، فهم مشترکی از اصول نظام حکمرانی دارند و اختلافاتشان بر سر جزئیات و روشهای اجرایی است. در ایران، ما فاقد چنین نظریهٔ مادر هستیم؛ نظریهای که بتواند نظام حکمرانی را تبیین کرده و مبنای طراحی ساختارهای منسجم قرار گیرد.
نتیجهگیری
مقاله حاضر با کالبدشکافی فلسفی سه نهاد کلیدی سیاسی در جمهوری اسلامی ایران نشان داد که تعارض میان اسلام و مدرنیته در عرصه نهادهای سیاسی، نه یک مسئله حاشیهای یا مدیریتی، بلکه گسلی هستیشناختی و معرفتشناختی است که از ناهمخوانی دو منطق متفاوت از قدرت سرچشمه میگیرد: از یک سو، منطق مدرن که قدرت را میدان رقابت، قانون را برآیند اراده اکثریت و مشروعیت را نتیجه پیروزی در انتخابات میداند؛ و از سوی دیگر، منطق اسلامی-شیعی که قدرت را امانت الهی، قانون را تابع شریعت و مشروعیت را در گرو التزام به ارزشهای فرابشری تعریف میکند.
این تحلیل نشان داد که نظام حزبی، با تشویق رقابت جناحی و پاداشدهی به کنشگران قدرتگرا، به «گزینش معکوس» نخبگان دامن میزند و فضای اخلاقی سیاست را تخریب میکند. پارلمان مدرن نیز با اصالت دادن به «رأی اکثریت» بهعنوان منبع نهایی قانونگذاری، با اصل حاکمیت الهی در تعارض قرار میگیرد و ناچار به ایجاد نهادهای نظارتی فرادست (همچون شورای نگهبان) میشود که خود تنشهای جدیدی را بازتولید میکنند. مناظرات انتخاباتی نیز بهعنوان نمایشی از این تعارض، نشان میدهند که چگونه ساختار رقابتی، کنشگران اخلاقمحور را حاشیهراند و کنشگران قدرتگرا را پیروز میکند.
در نهایت، مقاله به این نتیجه رسید که «مردمسالاری دینی» بهعنوان پروژه میانهگزینی، به دلیل فقدان نظریهای منسجم و مبانی فلسفی روشن، نتوانسته است تعارضات مذکور را مدیریت کند و در عوض، به بیثباتی نهادی، فرسایش اعتماد عمومی و آشفتگی در سیاستگذاری دامن زده است. از این رو، راه برونرفت از این بحران، نه در پذیرش کامل منطق مدرن و نه در انکار کلی آن، بلکه در بازاندیشی بنیادین در نسبت میان ساختار و ارزش است؛ بازاندیشیای که بتواند بر اساس اصول اسلامی، نهادهایی متناسب با غایات ارزشی نظام طراحی کند و از «میانهگزینی بینظریه» به «نظریهای بومی برای حکمرانی دینی» گذر نماید. این گذار، مستلزم گفتوگویی عمیق میان فقه، فلسفه سیاسی و علوم اجتماعی است تا بتواند پاسخی درخور به پرسش از نسبت «اسلام» و «مدرنیته» در عرصه نهادهای سیاسی ارائه دهد.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
بروجردی، م . )۱۹۹۶). روشنفکران ایرانی و غرب. تهران: نشر نی.
جوادی آملی، ع ) .۱۳۸۵). ولایت فقیه: رهبری و عدالت. قم: اسراء.
طباطبایی، س. م. ح. (۱۳۹۰). تفسیر المیزان (ج. ۵). قم: جامعه مدرسین.
فوزی، ی. (۱۳۹۸). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.
کاتوزیان، م. ع. (۱۳۹۳). اقتصاد سیاسی ایران (چاپ سوم). تهران: نشر مرکز.
مصباح یزدی، م. ت. (۱۳۷۹). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، م. (۱۳۷۳). درباره انقلاب اسلامی. تهران: صدرا.
مطهری، م. (۱۳۷۸). مجموعه آثار (ج. ۲۲). تهران: صدرا.
نجفی، م. (۱۳۸۴). اخلاق سیاسی در اسلام. قم: بوستان کتاب.
Taylor, C. (2007). A Secular Age. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Westen, D. (2007). The Political Brain: The Role of Emotion in Deciding the Fate of the Nation. New York: PublicAffairs.
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
