مقدمه: تاریخ ایران معاصر بهمثابه میدان ظهور گسل
اگر «گسل تمدنی» را شکافی تاریخی و ساختاری میان دو منطق متفاوت در فهم انسان، جامعه و نظم اجتماعی بدانیم، آنگاه تاریخ معاصر ایران را میتوان یکی از مهمترین میدانهای ظهور و تشدید این شکاف به شمار آورد. مقصود از این مدعا آن نیست که ایران تنها جامعهای است که با مسئله تعارض میان سنت و مدرنیته، یا میان نظمهای معنایی متفاوت، مواجه شده است؛ بلکه سخن بر سر آن است که در ایران، این تعارض در قالبی خاص، با شدت و پیچیدگی ویژهای، در سطوح گوناگون حیات جمعی رسوب کرده و به بخشی از سرنوشت تاریخی جامعه بدل شده است (آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص. ۲۱–۳۵؛ کاتوزیان، ۱۳۸۰، صص. ۱۱–۲۶).
در بسیاری از روایتهای رایج، تاریخ دو سده اخیر ایران عمدتاً از منظر شکستهای نظامی، نفوذ قدرتهای خارجی، تلاشهای اصلاحی، بحرانهای دولت، شکلگیری ناسیونالیسم، انقلاب مشروطه، مدرنیزاسیون پهلوی، انقلاب اسلامی و تحولات پس از آن خوانده میشود. هر یک از این روایتها بخشی از واقعیت را روشن میکنند، اما آنچه در این کتاب محل تأمل است، پیوند درونی این رخدادها با یک مسئله عمیقتر است: اینکه جامعه ایرانی در مواجهه با جهان جدید، تنها با مجموعهای از ابزارها، نهادها یا فناوریهای نوین روبهرو نشد، بلکه با نوعی جهانبینی، عقلانیت و انسانشناسی متفاوت مواجه گردید؛ جهانبینیای که بهتدریج در ساختارهای سیاسی، اقتصادی، آموزشی و فرهنگی تجسد یافت و در کنار سنت تاریخیِ اسلامی-ایرانی، وضعیتی از همزیستی ناپایدار و پرتنش پدید آورد (دباشی، ۱۳۸۰، صص. ۴۵–۵۸؛ کدی، ۱۹۶۶، صص. ۱۲–۱۹).
از این منظر، مسئله اصلی صرفاً «ورود مدرنیته» به ایران یا «مقاومت سنت» در برابر آن نیست. این دو تعبیر، هرچند در سطحی توصیفی مفیدند، اما برای توضیح عمق مسئله کافی نیستند. آنچه در ایران رخ داد، نه جایگزینی کامل یک جهان با جهان دیگر بود و نه تداوم بیتغییر سنت. بلکه وضعیت پیچیدهتری پدید آمد که در آن، برخی نهادها و الگوهای مدرن وارد شدند، بیآنکه بنیانهای معرفتی و انسانشناختی آنها بهطور کامل هضم و بازتولید شود؛ و در مقابل، برخی عناصر سنتی نیز تداوم یافتند، بیآنکه بتوانند بهتنهایی پاسخگوی همه اقتضائات جهان جدید باشند. نتیجه این فرایند، شکلگیری نوعی ناهماهنگی مزمن میان «ساختار» و «معنا»، میان «نهاد» و «زیستجهان»، و میان «الگوی اداره» و «خودفهمی جمعی» بود (کاتوزیان، ۱۳۸۰، صص. ۲۷–۳۹).
بر این اساس، تاریخ ایران معاصر را میتوان نه فقط تاریخ رخدادها، بلکه تاریخ جابهجاییهای این گسل نیز دانست. این گسل در مقاطع مختلف، صورتهای متفاوتی به خود گرفته است: گاه در قالب وابستگی اقتصادی و امتیازدهی به بیگانگان ظاهر شده، گاه در منازعه بر سر منشأ قانون و حدود مشروعیت سیاسی، گاه در سیاستهای دولتمحور نوسازی، و گاه در کشمکشهای هویتی، فرهنگی و معرفتی. به بیان دیگر، آنچه در دورهای بیشتر در سطح اقتصاد و سیاست آشکار بوده، در دورهای دیگر به سطح فرهنگ، آموزش، اخلاق عمومی و حتی تلقی از حقیقت و واقعیت انتقال یافته است (آجودانی، ۱۳۸۲، صص. ۱۱۱–۱۳۴؛ آبراهامیان، ۱۳۸۹، صص. ۳۷–۵۰).
به همین دلیل، تبارشناسی گسل تمدنی در ایران را نمیتوان صرفاً با فهرستکردن سلسلهای از وقایع سیاسی یا تغییرات حکومتی به انجام رساند. مقصود از تبارشناسی در اینجا، کشف مسیرهایی است که از خلال آنها یک شکاف تدریجی، از سطح تماسهای اولیه و مصلحتاندیشانه با جهان غرب، به سطحی عمیقتر از تعارض در مبانی نظم اجتماعی رسیده است. در این بازخوانی، وقایع تاریخی مهماند، اما نه فقط بهسبب خودشان، بلکه بهسبب آنچه از جابهجایی لایههای زیرین جامعه آشکار میکنند (دباشی، ۱۳۸۰، صص. ۶۰–۶۹؛ کاتوزیان، ۱۳۸۰، صص. ۴۰–۴۸). این دفتر، در نتیجه، در پی آن است که نشان دهد چگونه جامعه ایرانی از مواجههای عمدتاً بیرونی با قدرت و تمدن غرب، به مرحلهای رسید که در آن تعارض به درون ساختارهای خودِ جامعه انتقال یافت. در آغاز، مسئله بیشتر در نسبت ایران با قدرتهای خارجی و فناوری و سازمان برتر آنان ظاهر میشد. سپس، بهتدریج، این پرسش مطرح شد که آیا برای بقا و پیشرفت، باید صرفاً ابزارهای جدید را اقتباس کرد یا باید در مبانی نظم سیاسی، حقوقی، آموزشی و فرهنگی نیز دگرگونی پدید آورد. با عمیقتر شدن این روند، پرسش از «چه باید گرفت» جای خود را به پرسش از «بر چه مبنایی باید زیست و حکمرانی کرد» داد. درست در همین نقطه است که گسل از سطح تماس تمدنی، به سطح تعارض تمدنی منتقل میشود (کدی، ۱۹۶۶، صص. ۴۱–۵۳؛ آجودانی، ۱۳۸۲، صص. ۱۳۵–۱۵۲).
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
