شبکههای اجتماعی، در عمومیترین تعریف خود، به هرگونه ساختار اجتماعی گفته میشود که متشکل از گروههایی از افراد (یا سازمانها) است که از طریق یک یا چند نوع رابطهٔ مشترک (مانند دوستی، خویشاوندی، اشتراک علایق، تبادل اطلاعات یا همکاری) به یکدیگر متصل هستند. این شبکهها را میتوان بر اساس بستر وقوع و تعامل، به دو شاخهٔ اصلی تقسیم کرد:
1. شبکههای اجتماعی مجازی:این دسته، شبکههایی هستند که از طریق بستر اینترنت و با کمک پلتفرمهای دیجیتال شکل میگیرند و تعاملات در فضای سایبر رخ میدهد. این شبکهها خود از دیدگاههای گوناگونی قابل طبقهبندی هستند که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میشود:
- از نظر ساختار فنی و معماری تعامل:شبکهٔ متمرکز (مانند فیسبوک، اینستاگرام)، شبکهٔ غیرمتمرکز (مانند مستودون)، شبکهٔ مبتنی بر بلاکچین، شبکههای همتابههمتا[1] و شبکههای الگوریتممحور در برابر شبکههای انسانی-محور.
- از نظر محتوای غالب (نوع دادهٔ مبادلهشده):شبکههای متنی (ردیت، توییتر)، تصویری (اینستاگرام، پینترست)، ویدیویی (یوتیوب، تیکتاک)، صوتی (کلابهاوس، اسپاتیفای اجتماعی)، ترکیبی (فیسبوک، تلگرام) و شبکههای مختص محتوای حرفهای (لینکدین، ریسرچگیت).
- از نظر هدف و کاربرد (مخاطب و انگیزهٔ استفاده):شبکههای عمومی و سرگرمیمحور، شبکههای آموزشی و علمی، شبکههای خبری و اطلاعرسانی، شبکههای تجاری و بازاریابی، شبکههای خصوصی و سازمانی (مانند اسلک یا مایکروسافت تیمز) و شبکههای اجتماعی ویژهٔ گروههای خاص (مانند شبکههای پزشکی یا نظامی).
2. شبکههای اجتماعی واقعی:این نوع شبکهها در جهان ملموس و بدون واسطهٔ فناوریهای دیجیتال شکل میگیرند. تعاملات در این شبکهها به صورت حضوری، چهرهبهچهره و مبتنی بر ارتباطات طبیعی انسانی است. مصادیق آن عبارتند از:
- خانواده و خویشاوندان،
- همسایگان و محله،
- همکلاسیها و همکاران در محیط کار یا دانشگاه،
- گروههای دوستی، مذهبی، ورزشی و انجمنهای داوطلبانه،
- شبکههای حرفهای که از طریق جلسات رودررو و همایشها شکل میگیرند.
ویژگی کلیدی این شبکهها، حضور فیزیکی، نشانههای غیرکلامی (زبان بدن، لحن صدا) و عمق ارتباطات عاطفی است، هرچند دامنهٔ جغرافیایی و زمانی آنها محدودتر است.
امروزه بسیاری از شبکههای اجتماعی مجازی، بهویژه پس از همهگیری کووید-۱۹، با برگزاری رویدادهای حضوری (مانند آفلاینمیتهای اینستاگرامی یا کنفرانسهای لینکدین) به سمت پیوند با شبکههای واقعی حرکت کردهاند. از سوی دیگر، بسیاری از شبکههای واقعی (مانند خانواده یا گروههای کاری) برای تسهیل ارتباطات خود، کانالهای مجازی موازی ایجاد میکنند. بنابراین، در عمل، این دو نوع شبکه بهطور فزایندهای در هم تنیده شدهاند و مرز میان آنها روزبهروز شفافیت کمتری پیدا میکند. با این حال، درک تفاوت بنیادین آنها برای تحلیل رفتارهای اجتماعی، سیاستگذاری فرهنگی و سواد رسانهای ضروری است. از این رو ما در اینجا در نظر داریم شبکههای اجتماعی را بدون توجه به بستر وقوع آنها (مجازی یا واقعی) از نظر جهانبینی دستهبندی کنیم:
[1] Peer-to-Peer
دعوت به تأمل و ارزیابی نقادانه
خواننده و پژوهشگر گرامی؛ غایت بنیادین این نگاشته، گشودن افقی برای گفتوگوی عقلانی و نقد روشمند است. بیتردید تداوم و پالایش این اندیشه، در گرو ارزیابی موشکافانه، سنجش استدلالها و بازخورد فکری شماست. خواهشمند است نقد، پرسش یا نظر تحلیلی خود را در بخش دیدگاههای زیر مرقوم فرمایید.
